Кіріспе

Бразилияда сөйленетін араван тілі – Мади, сонымен қатар бір диалектісінің атымен Джамамади деп те аталады, және Капана немесе Канаманти (Канаманти) есімдерімен де белгілі. Бұл тіл Бразилияның Амазония аймағында шашырап қоныстанған шамамен 1000 Джамамади, Банава және Джаравара халқының тілі. Тілде агент-объект-фил (әрекет) немесе объект-агент-фил (әрекет) сөздерінің реті бар белсенді-статитивті сөйлем құрылымы қолданылады, бұл агент немесе объект талқылаудың негізгі тақырыбы болып табылуына байланысты (AOV реті басым болып көрінеді).

Диалектілері

Мади (яғни "адамдар") үш тайпалық топқа сәйкес келетін үш диалектіге ие. Диалектілік айырмашылықтар тайпаның өзін-өзі тануының маңызды бөлігі болып табылады, және барлық үш диалект өзара түсінікті болғанымен, мади тілдері оларды жеке тілдер деп атайды. Диалектілер мен оларды білдіретін тайпалар төмендегідей:

Жамамади, солтүстік-батыста 250 адам сөйлейді. Ең көп тараған диалект ретінде "Жамамади" кейде сырттан келгендер мен көршілес Паумари тайпасының бүкіл мади тілді халқына қатысты қолданылады. Жамамади халқының өзі қолданатын бұл термин "орман" (jama) және "адам" (madi) сөздерінің бірінен тұрады. Бұл тайпа кейде Пюрус өзенінің жоғары ағысында тұратын, бірақ Кулина диалектісінде сөйлейтін басқа "Жамамади" тайпасымен шатасады. Жаравара тайпасы жамамадилерді уахати, ал Банава тайпасы вати деп атайды, екеуі де "бауыр" деген мағынаны білдіруі мүмкін. Жаравара, оңтүстіктегі жеті ауылда шамамен 170 адам сөйлейді. Бұл термин бастапқыда сырттан келгендер ғана қолданған, бірақ бүгінде мади емес адамдармен сөйлескенде өзін-өзі көрсету үшін де қолданылады. Бұл Lingua Geral тілінен алынған jara ("ақ адам") және wara ("жеу") сөздерінің біріктірілуінен пайда болған. Жаравара тайпасы өздерін "Ее жокана", яғни "нағыз адамдар" деп атайды. Банава тайпасы оларды "жарава мее" деп, ал Жамамади тайпасы "амара" (пальма ағашы) деп атайды. Банава, солтүстік-шығыста шамамен 120 адам сөйлейді. Бұл термин – бразилиялық португал тіліндегі өзеннің атауы, ал олар өзенді Кития деп, тайпаны Кития ка мее, яғни "Китияға жататын адамдар" деп атайды. Банава тайпасы өзен аймағына шамамен 1950 жылы көшіп келген, ал бұрын Муния тайпасы деп белгілі болған. Жаравара және Жамамади тайпалары Банава тайпасын бато-жафи деп атайды. Бұл үш диалекттің сөздік қорының 95% ортақ, ал грамматикасы дерлік бірдей. Диксон Жаравара және Банава диалектілерін Жамамади диалектісінен гөрі бір-біріне жақын деп сипаттайды, бұл стандартты британдық, австралиялық және американдық ағылшын тілінің нұсқаларына ұқсас. Үш тайпаның бір-бірімен ұзақ мерзімді байланысы аз; жақын жеке қарым-қатынастар, әлеуметтік шаралар және некелер көбінесе тек бір тайпаның ішінде жүзеге асырылады. Осының салдарынан, мади тілінде ерекше беделді диалект жоқ, және шын мәнінде жоғарыда сипатталған басқа диалекттерге қатысты барлық жергілікті терминдер сәл кемсітуші болып келеді. Мади тілінің үш диалектісінің ішіндегі ең толық зерттелгені – Жаравара диалектісі, сондықтан бұл мақалада басқаша көрсетілмесе, Жаравара диалектісі туралы мәліметтер келтіріледі.

Фонеология және орфография

Мади тілінде салыстырмалы түрде шағын фонемалық тізімі бар, ол төрт дауысты дыбыс пен он екі дауыссыз дыбысты ажыратады.

Сылбырлар мен баса айтылу

Амазонканың көптеген тілдеріндей, мади тілінің де өте қарапайым буын құрылымы бар: (С)V; яғни, буын дауыстыдан тұрады, ал оның алдында дауыссыз дыбыс болуы мүмкін. VV тіркесінен басқа, барлық дауыссыз-дауысты тіркесіне рұқсат етіледі; /oV Vo/ (бұл /owV Vwo/ деп те жазылуы мүмкін, аралық дауыссызбен), /h/ дыбысының басылымсыз дауысты алдында түсірілуі және португал тілінен алынған "day" (dia) сөзінен басқа, рұқсат етілген тіркес жоқ. Сөздер VV тіркесімен бастала алмайды, егер /VhV/ тіркесінен /h/ дыбысы түсірілмесе. Жаравара диалектісінде, басылым фонологиялық сөздің соңынан санап, екінші мораға түседі, соңғы буыннан бастап, мысалы, "таспа жазушы". Ұзын дауыстылар екі мораны білдіргендіктен, олар әрқашан басылымды болады: "пастор". Алайда, Банава тілінде басылым сөздің басынан саналады: бірінші (екі морадан тұратын сөздерде) немесе екінші (үш немесе одан көп морадан тұратын сөздерде) мора, сондай-ақ одан кейін келетін әр екінші мора басылымды болады. Жамади осы жүйеге ие болуы мүмкін.

Орфографиялық

Оңтүстік Американың барлық түпкі тілдері сияқты, Мади тілі де еуропалықтармен және америкалықтармен байланыс жасамас бұрын жазылмаған; сонымен қатар, тілдің ресми түрде бекітілген орфографиясы әлі жоқ, ал ана тілінде сөйлейтін көптеген адамдар сауатсыз. Бүгінгі күні тілді жазу үшін қолданылатын негіз – туған тілінде сөйлейтіндер мен туған тілінде сөйлемейтіндердің арасында SIL ұйымы Джамади диалектісі үшін жасаған практикалық орфография. Халықаралық фонетикалық әліпби (IPA), Джамади диалектісі үшін SIL орфографиясы және Джаравара диалектісі үшін Диксон орфографиясы арасындағы айырмашылықтар төменде тізімделген. +IPASILDixonТүсініктемеДиксонның басымдығы. Барлық диалекттердің, Джаравара диалектісінің ішінде, ана тілінде сөйлейтіндер Vː Ұзын дауыстылар екі рет жазылады: /baː/ "соғу" фонетикалық және арасында айырмашылық жоқ; португал тілінен алынған сөздердегі /f/ дыбысы Мади тілінде көбінесе /ɸ/ болып келеді. Сирек қолданылады.~ Джаравара, Джамади және Банава диалекттеріндегі негізгі аллофон; Диксон тілдерді салыстыру үшін оны сақтап қалдырады. owV, Vwo - бұл , алдында немесе кейін айырмашылық жоқ, бірақ ана тілінде сөйлейтіндер кейде /ow/ және /wo/ деп жазады. Осы мақала көбінесе Джаравара диалектісіне назар аударады, сондықтан Диксонның практикалық орфографиясын Джамади және Банава диалекттерін талқылаған кезде де қолданамыз.

Грамматикалық профилі

Американың көптеген жергілікті тілдеріндей, Мади тілі грамматикалық тұрғыдан агглютинативті, негізінен суффикстік және "етістікке басымды"; яғни грамматикалық ақпараттың көп бөлігі етістік жалғаулары арқылы беріледі, әр жалғау әдетте бір морфемаға сәйкес келеді. Мысалы, Диксон алты префикс пен сексеннен астам жалғауды санады. Төмендегі Джаравара тіліндегі мысал, ағылшын тіліндегі сегіз жеке сөзге сәйкес келетін алты жалғаумен өте түйінделген етістікті көрсетеді (лексикалық түбірлер қалың әріппен белгіленген):

Екінші жағынан, барлық етістік жалғаулары міндетті емес, және көптеген етістіктер сөйлеуде үш немесе одан аз жалғаумен қолданылады; нәтижесінде, сөз басына шаққан нақты морфема қатынасы, жалғаулардың үлкен тізіміне қарағанда төмендеу болады. Сонымен қатар, басқа сөздердің топтары етістіктерге қарағанда әлдеқайда аз жүйелілікпен және түрленумен өзгереді. Осының салдарынан, теориялық тұрғыдан мүмкін болғанымен, полисинтетикалық тілдерге тән бір сөзден тұратын сөйлемдер Мади тілінде сирек кездеседі. Мади тілі "белсенді-стативтік" сәйкестік жүйесін және негізгі объект-тақырып-етістік (OSV) сөздер тізбегін қолданады. Соңғы ерекшелік басқа аймақтық тілдерде де (мысалы, Апурина тілінде) кездеседі, бірақ тілдерді салыстырғанда өте сирек.

Жынысы

Мадиде екі гендерлік жүйе бар, ол еркек және әйел жыныстарын ажыратады. Барлық есімдер гендерлік қасиетке ие, бірақ ол тікелей көрсетілмейді; есімнің гендері сөздердің өзара үйлесуі арқылы, әсіресе жұрнақтарда білінеді. Гендерді көрсететін жұрнақтар көбінесе дауыстылардың өзгеруі арқылы жасалады: еркек түрі үшін «а», әйел түрі үшін «е». Мысалы, жариялау жұрнағы kV, еркек жаттауына қатысты етістікте «ka» түрінде, ал әйел жаттауына қатысты етістікте «ke» түрінде қолданылады. Негізгі, белгіленбеген гендер әйелдік болып табылады, ал барлық есімдіктер (олардың білдіретін нысанының жынысына қарамастан) әйелдік гендерге сәйкес келуді талап етеді.

Іс-әрекеттер

Жоғарыда айтылғандай, етістік – мади тіліндегі морфологиялық жағынан ең күрделі сөз табы. Дегенмен, "бір етістіктің" нақты шекарасын анықтау қиын, себебі кейбір грамматикалық байланысты жұрнақтар жеке фонетикалық сөздерді құрай алады. Мысалы, еркек жаққа қатысты мәлімдемелік жұрнақ *ke* сөзі *kake* ("ол келеді") дегенде фонетикалық жағынан етістік түбірімен байланысқан болса, "оның (бірдеңе) ішуімен" деген мағына беретін *okofawa oke* тіркесінде дербес фонетикалық сөздің бөлігі болып табылады. Осы себепті Диксон мади тілін "предикаттар" және "копулалар" тұрғысынан талдауды жөн көреді – бұл сөйлем деңгейіндегі грамматикалық бірліктер, оларға етістік түбірі, кез келген орындағы жеке есімдер және инфлекциялық жұрнақтар кіреді, бірақ есімдік фразалар кірмейді. Осы бөлімде мади тілінің етістік морфологиясының ерекшеліктері талқыланады.

Префикстер

Суффиксиядан айырмашылығы, префиксия салыстырмалы түрде шектеулі. Бар болғаны үш префикс ұясы бар (тиісті жиынның бір мүшесі ғана орналаса алатын салыстырмалы орындар) және барлығы алты ғана бірегей префикс. Дегенмен, олардың бәрі өте жиі қолданылады: +SlotPrefixMeaning and comment1o Бірінші тұлға жекеше. ti Екінші тұлға жекеше. hi Субъекті де, объекті де үшінші тұлға болғанда O конструкциясын ("пассивті") көрсетеді. to "Қайта" (бағытты).2ka Қосымша етістік.3na Себептік етістік. niha na етістігінен кейін көмекші етістіктер na, ha жұрнақтары қолданылғандағы allomorph. Аталған жұрнақтарды жояды. Сондай-ақ, "болу" копулалық етістігімен де кездеседі. ni - екінші буыны ha басымсыз болғанда niha сөзінің allomorph. ka қосымшасының қолданылуы мен мағынасы біршама күрделі және етістікке қарай өзгереді. Кейбір өздік етістіктер үшін, прототиптік тілдік функциясы бойынша, қосымша валенттілік дәрежесін арттырады және шеттік аргументті негізгі объектіге (О) айналдырады; мысалы, jomee habo naka owa ni jaa "ит (S) маған (перифериялық) қарай ұрысады" деген сөйлем jomee owa habo kanaka "ит (S) маған (О) қарай ұрысады" болады. Алайда, көптеген жағдайларда қосымша осы синтаксистік рөлді міндетті түрде орындамайды, керісінше, кейбір семантикалық функцияларды көрсетеді (мысалы, субъект S ауру адам немесе толы контейнер болғанда).

Сөз тамыры

Сөз тамыры – инфлекция қолданылған бір инвариант морфема. Барлық етістік тамырлары міндетті және жойылуы мүмкін емес, бірақ бір ғана ерекшелік бар – етістік ati na "айту, сұрау". Егер оның көмекші етістігі о, ти немесе хи есімдігімен алдынан қойылса, ati тамыры алынып тасталады, сондықтан ол тек көмекші етістік na түрінде ғана қолданылады. Мади тілінде тудырудың көптеген түрлері мен өнімділігі, сондай-ақ дыбыс өзгерісінен туындаған гомофонияның жоғары деңгейіне байланысты, оқшау тілдерге қарағанда етістік тамырлары аз болады, ал бір Мади етістік тамыры ағылшын тілінде бірнеше етістікке сәйкес келуі мүмкін. Мысалы, wina тамырын "ілулі тұру", "гамакқа жату", "бір жерде тұру", "орналасу" немесе "қалу" деп аударуға болады. Мұндай мағыналық көптікті инфлекция және сөйлеу контексі арқылы ажыратады.

Қосымшалар

Мади тіліндегі сөздердің өзгешеленуінің көп бөлігі жұрнақтар қосылу арқылы жасалады. Жұрнақтардың көп түрлілігі мен күрделілігіне байланысты, бұл бөлім оларды белгілі бір категориялар бойынша сипаттайды.

Қосалқы түбірлер мен екіншілік етістіктер

Мади тіліндегі кейбір етістік тамырлары өздері иілуді қабылдай алмайды, бірақ оны істеу үшін көмекші на / ха қажет. Екеуінің арасындағы семантикалық айырмашылық көбінесе түсініксіз, бірақ ха қолданылатындары шамалы түрде "айналуға" қатысты, мысалы, танако ха – "терге бату". Na бірнеше жағдайда (көбінесе белгілі бір жұрнақтардың қосылуы) жойылатын болса, ha себептік префиксі ниха (жоғарыда қараңыз) алдында болмаса, жойылмайды. Көмекші ha әрқашан "алысқа" префиксімен басталуы керек, басқа 1-орын префиксі оның орнына келмесе ғана. Кейде көмекшінің болмауы семантикалық критерийларға байланысты болуы мүмкін. Диксон "бити ведже ке" деген сөйлемді жазған – "Ол ұлын арқасында көтеріп барады" (декларативтік маркері ке). "Арқада көтеру" тамыры weje әдетте иілмейді, сондықтан көмекшіні қамтитын сөйлем күтілуі мүмкін. Дегенмен, бұл сөйлем суретке сілтеме жасап айтылды, бұл әдетте иілмейтін етістік, жалғасып жатқан оқиға емес, уақытқа тәуелсіз фактіні сипаттаса, көмекшісіз иілуге болатындығын көрсетеді. Грамматикалық жағынан тамыр етістікке байланысты болғанымен, бұл көмекші тамырлар жаңа фонологиялық сөзді құрайды және олармен бірге барлық жұрнақтар да келеді. Мысалы, жоғарыдағы weje ke иілген түрі – бір фонологиялық сөз, ал Диксон күткен көмекшісі бар weje nineke – екі сөз. Мади тілінде екі "екіншілік етістік" бар: ama – "үнемі" және awine/awa – "(көрінеді)". Көмекші тамырлар сияқты, олар да жаңа фонологиялық сөзді құрайды, бірақ олар міндетті емес. Олар көмекші тамырдан кейін, "әртүрлі жұрнақтардан" (көптеген жұрнақтарды қамтитын орын), уақыт-модаль жұрнақтарынан, сондай-ақ үшінші орындағы жіктеушілерден кейін, бірақ көңіл-күй және көңіл-күйден кейінгі жұрнақтардан бұрын келеді.

Уақыт-модальдық жұрнақтар

Бұл жұрнақтар етістіктің уақытын, дереккөздігін және модальділігін көрсетеді. Болашақ шақ тек бір дәрежеде келеді, ал өткен шақтың үш дәрежесі бар: жақын өткен, соңғы өткен және алыс өткен. Өткен шақ формалары дереккөздік мәліметтермен (көзімен көргенмен және көрмегенмен) біріктіріледі, нәтижесінде алты өткен шақ жұрнағы пайда болады. Осы санаттағы басқа жұрнақтар қасақаналық, мүмкін емес, болжамдық және хабарланған ("дегендей") модальділіктерін тиісінше көрсетеді. Шақ-модальдық жұрнақтар етістік түбіріне қатысты бір орынға орналасады, бірақ олар міндетті түрде бірін-бірі жоққа шығармайды; мысалы, өткен шақта көзімен көрмеген жұрнақтары жиі хабарланған модальдық жұрнақпен келеді.

Көңіл-күй және көңіл-күйден кейінгі

Предикаттың соңында грамматикалық көңіл-күйді көрсететін жұрнақтар жалғанады. Оларға хабарлама (мәлімдемелік және "фонына жылжыту"; екеуі де міндетті емес), бұйрық (жақындық және оң/теріс белгісімен, барлығы төрт түрлі), сұрақ (мазмұндық, полярлық және полярлық болашақ) және бірнеше жеке жұрнақтар жатады, олар повествованиеге қатысты (мысалы, кульминациялық сөйлем). Бұл жұрнақтардан кейін предикат ішінде тек "кейінгі көңіл-күй" жұрнақтары ғана келе алады, атап айтқанда, теріс "ra" немесе қайталанған уақыт түрі.

Басқа жұрнақтар

Алайда, Мади жұрнақтарының көпшілігі етістік түбірінен кейін (немесе көмекші түбір болса, содан кейін) және модальдық жұрнақтардың алдына қосылады. Диксон осы орынды толтыратын жұрнақтарды "әртүрлі жұрнақтар" деп сипаттайды, бұл кем дегенде елу алты түрлі жұрнақтан тұратын топ, және олардың барлығы дерлік міндетті емес. Мысалдар: "біса" – "сонымен қатар", "мата" – "қысқа мерзімге", "рама" – "көңіл көншітпейтін, күтпеген". Жалпы, бұл жұрнақтар бір-бірімен еркін үйлесе алады, бірақ мүшелері бір-бірімен қарама-қайшы келетін бірнеше кіші топтар да бар.

Копула

Копула аманың көтерілу диапазоны предикативтік етістіктерге қарағанда әлдеқайда шектеулі. Одан кейін тек теріс *ра*, мәлімдемелік *ке* / *ка*, екіншілік *ни* / *не* және сұраныс *ни(хи)* / *ре* / *ра* жұрнақтары ғана келеді. Егер копуланың жолдауы бірінші немесе екінші тұлғадағы жекеше түрінде алдынан қосылған болса, онда бұл теріс *ра*-ға, етістіктің өзіне емес, жалғанады: *ama ti ra haa* "Сен емессің бе?". Ағылшын тілінен айырмашылығы, мади тілінде копула толықтырғышсыз да пайда болуы мүмкін. Мұндай сөйлемдер "осылай" немесе "бар, жатыр" деп аударылады; мысалы, *sire amake* "суық" ("суық"), ал *bosaro amake* "жарақ бар" (немесе тіпті "жарақ"). Жалпы, "болу" деген мағынадағы копула *ama* сөзін жұрнақсыз қолдануға болады, мысалы, *towisawa bona tike waha* "сен қазір басшы боласың", "басшы сен қазір", бірақ мұндай қолдану сирек. Көптеген тілдердегідей, мади тілінде де "иелену" дегенге сәйкес етістік жоқ. Оның орнына иеленген зат есім копула ішінде қолданылады: *oko sirakaa amaka* "Менде резеңке бар" ("Менің резеңкем бар").

Есімдіктер

Номиналды морфология өте қарапайым. Есімге қолданылатын жалғыз жұрнақ – аккузативті жұрнақ ra, ол Джаравара тілінде дерлік жойылған (бірақ Джамади және Банава тілдерінде әлі де кең таралған); алайда, осының қалдығын есімдік емес, көптік есімдіктерде era, otara, tera, mera сөздерінде көруге болады. Сондай-ақ, грамматикалық тұрғыдан байланысқан, бірақ фонетикалық жағынан тәуелсіз taa маркері бар, ол алдыңғы есіммен қарама-қайшылықты көрсетеді (X емес, "бірақ Y"). Бұл өзгеріс есімнен кейін келеді, бірақ Джамади және Банава тілдерінде ra аккузативінен бұрын тұрады.

Қамқорлық

Мади иеленуді бөлінетін және бөлінбейтін иелікке қарама-қарсы қояды: туыстық атаулар ("әкеме") және бүтіннің бөліктері ("қолым") бөлінбейтін иелік деп есептеледі, ал қалған иеліктер бөлінетін иелік болып табылады. Көптеген бөлінбейтін иеліктер иеленушінен кейін жай ғана тізбекпен көрсетіледі. Ал бөлінетін иелік есімнің алдына kaa қосылады: Окомоби kaa канауа "Окомобидің каноэсі".