Жак де Верт: Фламанд композиторы және Ренессанс музыкасының әсері

Кіріспе

Франко-фламанд композиторы (1535–1596)

Жак де Вер (сондай-ақ Жак/Жашес де Вер, Giaches de Vuert; 1535 – 6 мамыр 1596) – Италияда қызмет еткен, кеш Ренессанс дәуірінің франко-фламанд композиторы. Феррараның прогрессивті музыкалық орталығымен тығыз байланысты болған ол, кеш Ренессанс мадригалының стилін дамытудағы жетекшілердің бірі болды. Ол 16 ғасырдың соңындағы мадригал композиторларының ең ықпалдыларының бірі болды, әсіресе Клаудио Монтевердиге зор әсер етті, ал оның кейінгі музыкасы ерте барокко дәуірінің музыкасының қалыптасуына үлкен үлес қосты.

Өмір

Оның ерте өмірі туралы көп мәлімдеме жоқ, бірақ ол Фландриядан, Гент немесе Антверпенге жақын Верттен шыққан. Бала кезінде ол Италияның оңтүстігіндегі Неапольге жақын Авеллиноға барып, Падулла маркизасы Мария ди Кардонаның капелласында хор ұлы болды. Мария, Карл V-тің капитаны болған Франческо д’Эстедің әйелі, Массаломбарда маркизі болды; Франческо атақты Лукреция Борджия мен оның күйеуі Альфонсо I д’Эстедің ұлы еді. Франческо Францияда және оған жақын аймақтарда әскери науқандарға жиі қатысты, және осы оқиғаларға қосымша ретінде ол Италияға музыкаға бейім жастарды әкелді. Верттің Эсте отбасымен байланысы өмірінің көп бөлігінде сақталды. 1550 жылға дейін Гонзага отбасымен байланыс орнатады. Шамамен 1550 жылы ол қазіргі Реджо-Эмилия провинциясындағы Новеллара қаласына Гонзагалардың бір тармағының қызметіндегі музыкант ретінде көшіп барған болуы мүмкін; оның Римде болғаны туралы бұрынғы ұсыныс нақтыланбаған. Новеллара 16 ғасырдың ортасында Гонзага отбасының жергілікті бөлімшесімен маңызды музыкалық орталық болды. Альфонсо I өзінің сарайында театр салып, жас фламанд хормейстерінің басшылығымен драмалық қойылымдар қойды. Гонзага мен Эсте отбасыларының арасындағы қарым-қатынас тығыз болды, және 1550-ші жылдардың басында Верт кем дегенде бір рет Мантуя мен Феррараға сапар шекті, онда ол өзінің алғашқы музыкалық стиліне ең ықпалды тұлға болған атақты мадригалшы Циприано де Рореге кездесті. Новелларада жүргенде, Верт Лукреция Гонзагаға үйленді және кем дегенде алты балалы отбасы құрды. Верт Новелларада 1560-шы жылдардың басына дейін болды, сол кезде ол Миландағы негізгі Гонзага капелласының маэстро ди капелласы лауазымын қабылдады; алайда, ол онда ұзақ тұрмады, 1565 жылы Мантуяға көшіп барды, онда ол Санта-Барбара капелласының маэстро ди капелласы болды. Мантуяда, Верттің әйелі Лукреция, Санта-Барбарада Верттің бәсекелесі болған Мантуя композиторы Агостино Бонвичиномен қарым-қатынас бастады. Бұл оқиға 1570 жылы ашылғанда, ол Мантуядан кетуге мәжбүр болды, ал Верт артта қалды. Верт, хордың оны "көкпек" деп айыптауына қарамастан, жұмысында табандылық танытты. Алайда Лукрецияның кейінгі бақытсыздықтары Верттің бақытсыздықтарынан артық болды. Новеллараға оралғаннан кейін, ол Новеллара графы Франческоның заңсыз ұлы Клаудиомен қарым-қатынасқа түсіп, оның мұрасын және атағын алуға тырысу үшін әкесі қайтыс болғаннан кейін оның ағасын өлтіруге қатысты. Клаудио әділетке ұшыраған кезде, Лукреция басқа да заговоршылармен бірге ұсталып, 1584 жылы түрмеде қайтыс болды. Верт 1560-шы жылдардың аяғында Мантуядағы ұятты жағдайды бастан кешіргенмен, ол өз жұмысын сақтады: ол 1592 жылға дейін Мантуяда кем дегенде номиналды маэстро ди капелла болып қала берді. 1560 жылдар Верт үшін музыкалық жағынан өнімді жылдар болды, өйткені ол осы уақыт ішінде бес дауысты мадригалдардың алғашқы төрт кітабын және төрт дауысқа арналған алғашқы кітабын шығарды. Бағыштамалары маңызды: біреуі - Гонсало Фернандес де Кордоваға, Сесса герцогы, ал арнау сөзінде Верт оған хорды басқару мүмкіндігі үшін алғыс айтады. Алайда ол 1570 және 1580 жылдары Феррарадағы Эсте сотына жақындады, бірақ ол жерде жұмыс істемеді. Екі соттар неке және музыканттардың өзара алмасуымен тығыз байланысты болған кезде, Феррара Мантуядан мүлдем басқа көзқараспен орналасқан орын болды: Феррара прогрессивті, ал Мантуя Контрреформацияны қолдады; Феррараның прогрессивті үрдістері Верттің музыкалық бейімділіктеріне жақсы сәйкес келді. Верт бұл жерде жақсы уақыт өткізді; сондықтан оның Мантуядағы жұмыс берушісі 1584 жылы 22 желтоқсанда оның бірден өз орнына оралуын талап етіп, қатаң хат жіберді. Алайда, Верт, Эсте сотының қызметші әйелін, Италияның ең әйгілі әншісі және ақыны, жесір қалған Таркиния Мольцаға ғашық болды, сондықтан ол Феррарада мүмкіндігінше көп уақыт өткізуге тырысты. Бұл жылы Верттің әйелі Лукреция Новеллара түрмесінде қайтыс болды. Адриан Вилларттың мадригалдарындай, ол да алыс тоналды аймақтарды зерттеді, сонымен бірге гармониялық прогрессияларды болдырмады. Сонымен қатар, ол декламациялық, гомофоникалық стильді артықшылық танытты, оны мансабының кейінірек кезеңінде Монтевердиге әсер еткен екінші тәжірибеге жетілдірді, сондай-ақ ол жоғары дауыстарды ұнататынын көрсетті - бұл Феррарадағы Эсте сотының музыкасын жасаудың ерекше белгісі болды. Оның сүйікті ақындары да өзгерді: мансабының басында ол Бембо мен Петрарканы, ал кейіннен Ариостоны, ал кейін Гуарини мен Торквато Тассоны қолданды. 1577 жылы шыққан бес дауысты мадригалдардың алтыншы кітабында ол үш мадригалдық циклды қосты, бұл ғасыр соңына қарай маңызды музыкалық жанрға айналған жаңалық болды. Циклдарда Петрарканың екі канцонасы және Ариостоның бір капитолы бар; олар декламациялық стильде жасалған, соның ішінде вокалдық желілерді өңдеу монодияны болжайды, сондай-ақ Верттің кейінгі туындыларын. Верт Феррараның виртуоз әнші әйелдерімен, дамдар концертімен танысқаннан кейін, ол үшін оларға арналған мадригалдарды тиісті стильде - үш жоғары дауысқа арналған күрделі бөліктермен, көбінесе жоғары және төмен дауыстарға бөлек блоктармен, ал ең виртуоз ән оның ең жоғары бөлігінде болды. Осы кезеңдегі оның музыкасына Феррарада жұмыс істейтін басқа композиторлар, соның ішінде Луццаско Луццаши әсер етті, ал оның сүйікті ақындары Феррарамен тығыз байланысты болғандар - Тассо мен Гуарини болды. 1591 жылы шыққан онінші мадригал кітабында алты композицияның бірі жеке әншімен аспаптық сүйемелдеумен орындалуы мүмкін, монодияның операның алға басушыларының бірі болған сияқты. Кейінгі музыка тоналды, ерте барокконың музыкалық тіліндегі өзгерістерді болжайды, соның ішінде функционалды тоналдылық кешіренен ренессанстың тоналды емес әлемінен пайда болды; сонымен қатар, бұл кейінгі композициялар негізінен гомофоникалық, тек жандандырушы контраст ретінде полифониялық бөлімдер кездеседі. Венециялықтардан әсерленген оның кейбір туындыларында дауыстардың диалог түріндегі концерттік стилі қолданылады. Бірақ бұл 16 ғасырдың соңында ең көп қойылған жекелеген өлең болды. Онда нимфа мен шопан жылдамдап және баяулап, бірдей оргазмға жетуге тырысады, "өлім" және "өлу" туралы көптеген екіұштылықтар бар; бұл өлеңнің танымалдығы зор болды. Верт оның нұсқасын 1581 жылы жазды. Оның қасиетті музыкасының стилі абсолютті мәтіндік айқындыққа қол жеткізуге арналған қарапайым гомофониядан, Трент сотының талаптарына сәйкес (Мантуя Контрреформацияның орталығы болғандықтан, мұндай нәрсе күтілуі керек еді) Петрарканың мадригалдарымен салыстырылатын экспрессивті интенсивтілікке ие мотеттерге дейін өзгереді, соның ішінде Гезуальдоға ұқсас таңқаларлық хроматизм бөлімдерін қамтиды. Бұл әсіресе 1581 жылғы жинақтарда көрінеді: мысалы, Ascendente Jesu, ол Феррара соты үшін жазған туындыларында қолданған мәтіндік бейнелеудің жарқын мысалдарына ие.

Little is known about his early life, except that he was from Flanders, from either the vicinity of Ghent or Weert, near Antwerp. As a boy he went to Avellino in southern Italy, near Naples, where he became a choir boy in the chapel of Maria di Cardona, Marchesa of Padulla. Maria was the wife of Francesco d'Este, Marchese di Massalombarda, a captain under Charles V; Francesco was a son of the notorious Lucrezia Borgia, and her husband Alfonso I d'Este. Francesco was often in France and adjacent areas on military campaigns, and as an adjunct to these adventures he brought musically talented youths back to Italy with him. Wert's association with the Este family was to endure through most of his life. Sometime before 1550 he began his association with the Gonzaga family. Most likely around 1550 he moved to Novellara, a town in what is now the Province of Reggio Emilia, as a musician in the service of a branch of the Gonzagas; a previous suggestion that he may have been in Rome has not been securely established. Novellara in the mid sixteenth century was a significant musical center under its local branch of the Gonzaga family. Alfonso I built a theatre and staged dramatic performances at his castle, with his young Flemish choirmaster in charge. Relations between the Gonzaga and Este families were close, and in the early 1550s Wert traveled at least once to Mantua and Ferrara, centers of musical activity in the late sixteenth century, where he met the renowned madrigalist Cipriano de Rore, who was the most influential figure on his early musical style. While in Novellara, Wert married Lucrezia Gonzaga and raised a family, having at least six children. Wert stayed in Novellara until the early 1560s, at which time he accepted the position of maestro di cappella for the main Gonzaga chapel in Milan; however, he did not stay long there, moving in 1565 to Mantua where he became maestro di cappella at the chapel of Santa Barbara. It was in Mantua that Lucrezia, Wert's wife, began an affair with Agostino Bonvicino, a Mantuan composer who was Wert's competitor at Santa Barbara. When this affair was discovered in 1570, she was forced to leave Mantua, with Wert remaining behind. Wert persisted in his job, despite the censure of the choir for being a cuckold. However, Lucrezia's subsequent misfortunes exceeded those of Wert. On returning to Novellara, she became sexually involved with Claudio, an illegitimate son of Count Francesco of Novellara, and took part in a plot to murder his uncle on the death of his father as an attempt to gain his inheritance and title; while Claudio escaped justice, Lucrezia was caught with some of the other conspirators, and she died in prison in 1584. While Wert endured the humiliating situation in Mantua through the late 1560s, he kept his job: he was to remain at least nominally maestro di cappella in Mantua until 1592. The 1560s were productive years for Wert musically, as he produced his first four books of five voice madrigals during this time, and his first book for four voices. The dedications are significant: one is to Gonzalo Fernández de Córdoba, Duke of Sessa, and in the dedicatory preface Wert thanks him for the opportunity to lead his choir. However he became increasingly close to the Este court in Ferrara during the 1570s and 1580s, without actually becoming employed there. While the two courts were closely connected by marriage and mutual interchange of musicians, Ferrara was a place with a profoundly different outlook from Mantua: Ferrara was progressive, while Mantua was supportive of the Counter Reformation; the progressive tendencies of Ferrara better fitted Wert's musical inclinations. Wert had a good time there; so much so that his employer in Mantua sent a strongly worded letter on 22 December 1584 demanding his immediate return to his post. Wert, however, had fallen in love with the widowed Tarquinia Molza, the most famous female singer and poet in Italy, who was a lady in waiting at the Este court, so he endeavored to spend as much time as possible in Ferrara. This was the same year that Lucrezia, Wert's wife, died in prison in Novellara. In the manner of Adrian Willaert's madrigals, he also explored distant tonal regions, while avoiding jarring harmonic progressions. In addition, he showed a preference for a declamatory, homophonic style, which he refined later in his career into a seconda prattica manner influential on Monteverdi, and he also showed a liking for high voices – something which turned out to be a defining characteristic of the music making at the Este court in Ferrara. His preferred poets changed as well: while early in his career he had used Bembo and Petrarch, and later Ariosto, he shifted to Guarini and Torquato Tasso. In his sixth book of madrigals for five voices (1577), he included three madrigal cycles, an innovation which was to become a prominent musical subgenre near the end of the century. The cycles include two canzoni by Petrarch and a capitolo by Ariosto; they are set in a declamatory manner, thereby including a treatment of vocal lines which foreshadowed monody, and Wert's own later works. Once Wert made the acquaintance of the virtuoso singing ladies of Ferrara, the concerto delle dame, he began to write madrigals for them in an appropriate style – with elaborate parts for three high voices, often containing separate blocks for high and low voices, and the most virtuosic singing required in the topmost part. His music during this period was influenced by the other composers working in Ferrara, including Luzzasco Luzzaschi, and his favorite poets of the time were those most closely associated with Ferrara – Tasso and Guarini. In his tenth book of madrigals (1591), six of the compositions may have been intended for a solo singer with instrumental accompaniment, in the manner of the monodies which were one of the forerunners of opera. The late music is tonal, anticipating the changes in musical language of the early Baroque, during which functional tonality crystallized out of the pre tonal universe of the late Renaissance; in addition these late compositions are mainly homophonic, with only occasional polyphonic passages appearing as an animating contrast. An influence from the Venetians is his occasional use of the concertato style, with groups of voices in dialogue. but yet which was the most often set individual poem of the late sixteenth century. It portrayed a nymph and a shepherd attempting, by speeding up and slowing down, to achieve simultaneous orgasm, with multiple double entendres on "death" and "dying"; the popularity of this poem was enormous. Wert wrote his setting in 1581. The style of his sacred music varies from simple homophony, designed for absolute clarity of textual expression in conformance with the dictates of the Council of Trent (as Mantua was a center of the Counter Reformation, this was to be expected), to motet settings similar in expressive intensity to his madrigals including passages of surprising chromaticism not unlike that of Gesualdo. This is particularly true in the 1581 collections: Ascendente Jesu, for example, contains colorful examples of text painting such as he used in the works he was composing for the Ferrarese court at the time.

Жазбалар

Аспан сфералары, CBC Records, MVCD 1121, Монреальдің көне музыка студиясы орындады. Верттің алты дауысты екі мотеті бар: Ascendente Jesu in naviculam және Peccavi super numerum. "Vox in Rama", Signum, Кембридж Король колледжінің хор ұстаздары, Стивен Клеоберидің жетекшілігімен Collegium Regale орындады. Мотеттердің екінші кітабының толық жинағы. O mors, quam amara est – Brilliant Classics 94684 (2014). Антони Зелхорсттың жетекшілігімен Collegium Musicum Amsterdam орындаған мотеттердің бірінші кітабы. Madrigali a cinque voci – Harmonia Mundi HMC901621 (1997). Конрад Юнгханнелдің (лютня) жетекшілігімен Cantus Cölln орындаған мадригалдар кітаптарынан таңдама.