Кіріспе
Христиандық гностикалық секта Офиттер, сондай-ақ Офиандар деп аталады (грекше Ὀφιανοί – Ophianoi, ὄφις – ophis, "жылан"), Римнің Гипполит (170–235) жоғалған еңбегінде, "Синтагма" ("жинастыру") деп аталатын шығармасында сипаттаған христиандық гностикалық секта болды. Қазіргі таңда Псевдо Тертуллиан, Филастрий және Саламис Епифанийдің осы "Офиттер" туралы кейінгі мәліметтері Гипполиттің жоғалған "Синтагмасына" тәуелді деп саналады. Мүмкін, Гипполит "Офит" атауын нақты секта есімі ретінде емес, Жаратылыс кітабындағы жылан немесе Мұса туралы оның еретикалық деп есептеген пікірлерді білдіретін жалпылама термин ретінде ойлап тапқан. Гипполитпен тікелей байланысты көздерден (Псевдо Тертуллиан, Филастрий және Эпифаний) басқа, Ориген мен Александриялық Климент те осы топты атап өткен. Бұл топты Ириней "Adversus Haereses" (1:30) еңбегінде де еске алған.
The Ophites, also called Ophians (Greek Ὀφιανοί Ophianoi, from ὄφις ophis "snake"), were a Christian Gnostic sect depicted by Hippolytus of Rome (170–235) in a lost work, the Syntagma ("arrangement"). It is now thought that later accounts of these "Ophites" by Pseudo Tertullian, Philastrius and Epiphanius of Salamis are all dependent on the lost Syntagma of Hippolytus. It is possible that, rather than an actual sectarian name, Hippolytus may have invented "Ophite" as a generic term for what he considered heretical speculations concerning the serpent of Genesis or Moses. Apart from the sources directly dependent on Hippolytus (Pseudo Tertullian, Philastrius and Epiphanius), Origen and Clement of Alexandria also mention the group. The group is mentioned by Irenaeus in Adversus Haereses (1:30).
Псевдо-Тертуллиан
Псевдо Тертуллиан (бәлкім, Гипполиттің жоғалған «Синтагма» еңбегінің латын тіліндегі аудармасы, шамамен 220 жылы жазылған) – Офиттер туралы ең ерте айтылған және оларды жыландармен байланыстырып талқылаған алғашқы дереккөз. Ол былай деп мәлімдейді (Haer. 2.1.4): Офиттер Мәсіхтің денеде болмағанын (Christum autem non in substantia carnis fuisse; 2.4); олар жыланды жоғары бағалап, тіпті оны Мәсіхтен артық көргенін (serpentem magnificant in tantum, ut ilium etiam ipsi Christo praeferant; 2.1); және Мәсіх Мұсаның жыланның қасиетті күшін (Нұм 21:6-9) еліктегенін (imitor) айтқан: «Мұса айдалада жыланды көтергендей, Адам Ұлы да көтерілуі керек (Жохан 3:14)» (Haer. 2:1). Бұған қоса, Хауа жыланға сенген, оның Құдай Ұлы болғанындай (Eua quasi filio deo crediredat; 2.4). Бұл әңгімеде «Иса» деген есім есімделмеген. Эпифанийдің баяндамасы Псевдо Тертуллианның баяндамасынан тек бірнеше тұста ғана ерекшеленеді. Оның сөзіне сүйенсек, Офиттер жыланды Мәсіхтен артық көрмеген, бірақ оларды бірдей санаған (Pan. 37.1.2; 2.6; 6.5-6; 8.1).
Christ did not exist in the flesh (Christum autem non in substantia carnis fuisse; 2.4); that they extolled the serpent and preferred it to Christ (serpentem magnificant in tantum, ut ilium etiam ipsi Christo praeferant; 2.1); and that Christ imitated (imitor) Moses' serpent's sacred power (Num 21:6 9) saying, "And just as Moses lifted up the serpent in the wilderness, so must the Son of Man be lifted up (John 3:14)" (Haer. 2:1). In addition, Eve is said to have believed the serpent, as if it had been God the Son (Eua quasi filio deo crediredat; 2.4). The name "Jesus" is not mentioned in the account. Epiphanius's account differs from that of Pseudo Tertullian only in a few places. According to the former, the Ophites did not actually prefer the snake to Christ, but thought them identical (Pan. 37.1.2; 2.6; 6.5 6; 8.1).
Синтагма
Бұл жоғалған Гипполит трактатында, олармен байланысқа түскен николайиттерден кейін офиттер туралы бөлім болған сияқты. Филастер бұл және тағы екі бөлімді қате (көз жартылай) орналастырып жіберді, өзінің ерестер туралы трактатын офиттерден бастап, офиттерді, каиниттерді және сетиандарды христиандыққа дейінгі секталар ретінде көрсетті. Гипполиттің бұл бөлімі Ириней баяндаған мифологиялық әңгіменің қысқаша мазмұнын берген секілді. Алайда, "офит" деген атты қолдану арқылы, ол Иринейге қарағанда сектаның ерекшеліктерін, атап айтқанда, олардың жыланға көрсеткен құрметін, тіпті оны Мәсіхтен де жоғары қоюын, біздің алғашқы ата-анамызға жақсылық пен жамандықты білдіргендіктен оны қастерлеуін, Ескі және Жаңа өсиеттердегі мыс жыланға жасалған сілтемелерді пайдалануын және олардың Евхаристиялық тойларына жыланды енгізуін одан да айқын көрсетті.
Философиялық
Гипполиттің ертерек және кейінгі трактаттарының арасындағы маңызды айырмашылық – бұрынғысы қарапайым жинақ болса, ал оның ерестік туралы пікірлері көбінесе Иринейдің лекцияларынан алынған. Бірақ кейінгі трактатын жазған кезде ол бірнеше еретикалық жазбаларды өзі оқыған, және олардың тұжырымдамаларын өз еңбегінде келтіреді. Осы кітабында ол Офиттерді Каиниттер мен Нохаиттермен (8:20) бірге еретиктер ретінде еске алады, олардың ілімдеріне толыққанды талдау жасауға немесе жоққа шығаруға лайық емес деп санайды. Бірақ, оның бесінші кітабының тақырыбы болып табылатын осы еретиктердің осылармен қандай да бір байланысы бар екендігіне күмәнданбауы өте қызық. Сол кітапта ол жыланға құрмет көрсеткен секталар туралы жазады, ал олардың біріншісіне "Наассендер" деген атты береді, бұл атаудың жыланды білдіретін еврей сөзінен ("Нахаш" נחש) шыққандығын ол біледі. Мүмкін, Гипполит "Офиттер" деген атауды Ириней сипаттаған сектаға ғана қолданған, ол оның "Наассендер" деп атаған сектасынан өте өзгеше. Бұл кітапта Перат, Сетиан және Юстин жүйелері туралы да бөлімдер бар.
София
Бірақ оның бойына сіңген жарық артық болды, оны ұстап тұруға шамасы жетпеді. Мәсіхтің оң қолы анасымен бірге көтеріліп, Бірінші және Екінші Адаммен бірге Шын және Киелі Шіркеуді құрды. Сол кезде сол жақтан төмен, материя әлеміне жарық тамшысы түсті, оны София (Даналық) немесе Пруникос деп атады – екі жынысты жаратылыс. Осының нәтижесінде тыныш сулар қозғалып, барлық нәрсе жарықты құшақтауға ұмтылды. Ал Пруникос сулармен ойнап, өзіне дене алды, себебі дене болмаса, жарық материяға толық сіңіп кету қаупі бар еді. Бірақ оны қоршаған дұрыс емес ортаның ауырлығынан ол судан босанып, анасына көтерілуге тырысты. Дегенмен денесі оны бастырып, судан жоғары көтеріліп, көз көретін аспан құруға мүмкіндік бермеді. Алайда, уақыт өте келе, ықыласының күшімен ол денесінен арылып, оны төменде қалдырып, бірден жоғарыдағы ортаңғы аймаққа көтерілді.
Қалпына келтіру
Осыдан кейін біз Жаңа Ғияраттың осы жүйедегі тарихының нұсқасына келеміз. София, аспанда да, жерде де демалыс таба алмағандықтан, анасына, Бірінші Әйелге, көмек сұрады. Ол, қызының өкінішіне қызығып, Бірінші Адамнан Мәсіхті жіберіп, оған көмектесуін өтінді. София, жақын арада келген көмектен хабардар болып, оның келуін Жохан арқылы жариялады, өкініштен тазару рәсімін дайындады және ұлы Иалдабаот арқылы Мәсіхтен хабарды қабылдайтын әйелді дайындады, осылайша Ол келгенде, Оны қабылдауға таза және мінсіз ыдыс болсын, яғни Иса, ол құдай күшімен бойжеткен қыздың баласы болғандықтан, басқа ешбір адамнан артық дана, таза және адал болды. Сосын Мәсіх жеті аспан арқылы түсіп, әрбір аспандағы ұлдардың бейнесін алды және әрқайсысының билеушісінен оның күшін жоқ қылды. Мәсіх қайда келсе, онда Жарық ағыны Оған ағылды, ал Ол осы дүниеге келгенде, алдымен қарындасы Софиямен бірікті, олар күйеу және әйел ретінде бір-бірін жаңартып, екеуі Исаға түсті (бірақ ешқашан оның денесінде мекен етпеді), осылайша ол Иса Мәсіхке айналды. Содан кейін ол кереметтер жасап, белгісіз Әкені жариялады және Өзінің Бірінші Адамның ұлы екенін анық айтты. Сосын Иалдабаот және басқа да Гебдомад ханзадалары ашуланып, Исаны айыптап өлтіруді талап етті, бірақ Мәсіх пен София оның құмарлығын бөліспеді, өйткені олар өздерін Бұзылмайтын Эонға алып кетті. Бірақ Мәсіх Исаны ұмытқан жоқ, оның денесін қайта тірілту үшін күш жіберді, бірақ оның жақсы денесін емес, өйткені «ешбір дене Құдайдың Патшалығына ие бола алмайды», бірақ оның жануарлық және рухани денесін. Сондықтан Иса шомылдыру рәсімінен бұрын да, қайта тірілгеннен кейін де, Мәсіхтен алыс болғанда да, ешқандай керемет жасаған жоқ. Иса қайта тірілгеннен кейін он сегіз ай жерде қалды, алғашында толық шындықты түсінбеді, бірақ кейіннен оған аян болды, ол оны таңдалған шәкірттеріне үйретті, содан кейін көкке көтерілді. Әңгімеде Мәсіхтің Иалдабаоттың оң жағында отырғаны айтылады, ол оның білместен жанына келгендердің жандарын алып, осылайша Иалдабаотты кемітеді. Өйткені адал жандар оған қайта оралмай, Мәсіхке бірігеді, сондықтан Иалдабаот осы дүниеге кірген жандарға Жарық сұйықтығын бере алмайды, тек оларға өзінің жануарлық тынысын ғана жібере алады. Барлық нәрсенің соңы Мәсіхпен біріккен адал жандардың соңғы тамшысы осы төменгі дүниеден қайта жиналғанда болады.
Маңыздылығы
Бұл жерде баяндалған жүйе, әрине, оны ойлап тапқан немесе түсіндірген адамның Ескі Ұстазды жақсы білгенін көрсетеді. Ол «Құдайдың Рухы су бетінде қозғалды» деген сөздермен басталады және кейіннен орын алған тарихты қысқаша баяндайды, тіпті қасиетті жазушыларды аты-жөнімен атайды. Дегенмен, бұл жүйе яһудилерге жақын болғандардың туындысы емес екені, яһудилердің Құдайына көрсетілген жаушылықтан анық көрінеді. Ол, тәкаппарлық пен білімсіздік қоспасы ретінде бейнеленген, өзінің дәрежесін көтеру үшін ғана құмарлықпен сандалған, бірақ жоғары білімнің шеберлігімен үнемі жеңіліске ұшырап, тоқтатылатын Құдай. Киелі Рухқа тағайындалған әйелдік қасиеттер осы жүйенің авторының ана тілі грек емес екенін көрсетеді, және бұл тұжырым грек философиялық жүйелерінен алынған элементтердің жоқтығымен расталады. Мысалы, егер біз осы жүйені Валентинмен салыстырсақ, екі жүйенің де негізінің бірдей екеніне көз жеткізетін маңызды ерекшеліктерде көптеген келісімдерді байқаймыз; бірақ Валентиннің жүйесі грек философиясынан алынған бірнеше нәрсені қамтиды, ал біз сипаттаған нәрсені таза шығыстық көздерден түсіндіруге болады. Сондықтан біз соңғысын түпнұсқалы форма ретінде қарауға құқылымыз. Бұл жүйенің баяндаушысы Жаңа Ұстазды жақсы біледі, өйткені ол Қорынттықтарға жолданған хаттан сөз тіркесін қабылдайды; ол Исаның өзін Адам Ұлы деп айтқанын біледі; және Исаның шомылу рәсімінен бұрын кереметтер жасағанын жоққа шығарып, ол апокрифтік Інжілдерде айтылғанға қарсы, Інжілдегі тарихты қабылдайды. Осы жүйедегі үштік туралы ілімнің маңыздылығы айқын. Теодореттің ізімен, біз Ириней сипаттаған жүйеге Офит деген ат берсек те, жылан туралы ілім жүйенің өте шағын бөлігін құрайтыны көрінеді. Біз талдаған тараудан кейін бірден келген үзіндіде Ириней мектептің бір бөлімімен таныс екенін көрсетеді, оны сөздің нағыз мағынасында Офиттер деп атауға болады, кейбіреулері Софияның өзі жылан екенін үйретеді, ал кейбіреулері Қабылды және Ескі Ұстаздағы Құдайдың басқа да жауларын мақтайды. Егер біз осы схеманың ең ерекше ерекшелігін анықтасақ, онда ол жақсы қағиданың қасиеті ретінде жарыққа берілген басымдық болар еді. Бұл ерекшелік Птист Софияның туынды жүйесінде одан да айқын, онда жарық туралы айту үнемі болып тұрады және әрбір жаратылыстың мәртебесі оның жарығының жарқырауымен өлшенеді. Иринейдің біз айтқанға дейінгі бөлімінде Барбелио деп аталатын жүйенің қысқаша мазмұны бар, ол жоғары әйелдік қағиданы білдіру үшін Барбелио деген атты пайдаланғандықтан осылай аталды. Ол жоғарыда сипатталған схеманың кейбір негізгі ерекшеліктерін қамтиды, оның дамуы болып көрінеді, негізінен номенклатураның байлығымен және жүйеге ат берген атты қоспағанда, барлығы грек тілінен алынған.
Александриялық Климент
Александриялық Климент (шамамен 150 – 215 ж.ж.) Каиниттер мен Офиттерді кездейсоқ түрде еске алады (Стромата 7:17), бірақ олардың наным-сенімдерін түсіндірмейді. Сондай-ақ, әйелдердің жылан бейнесіндегі әшекейлер тағуын сынауының осы сектамен байланысы болуының ешқандай себебі жоқ деп санаймыз (Ұстаз 2:13).
Шығуы
Ориген (шамамен 185–254 жж.) Целстің христиандар жеті аспан санайды және Жаратушыны қарғыс атқан құдай деп айтқан айыптауынан кейін Офиттер туралы сөйлейді (Contra Celsum 6:28), себебі ол алғашқы адамдарды жақсылық пен жамандық білуге бастаған жыланды қарғағандықтан қарғысқа лайық деп есептелді. Ориген Целс мәселені шатастырып, христиандарды Офиттермен жаңылыстырғанын айтады. Офиттер христиандықтан мүлдем алшақ болғандықтан, олар Исаның атын естімей, оны ақылды да, ізгі де адам деп мойындамай, оны қарғағанша ешкімді өз жиналысына қабылдамайтын. Ориген бұл секта туралы дұрыс емес ақпарат алған болуы мүмкін деген күмән туындайды, өйткені ол оны аз білетінін айтады. Басқа мәліметтер бойынша, Офиттер өздерін христиандар деп есептеген. Басқа жерде Ориген Офиттерді Маркион, Валентин, Василид және Апелдің ізбасарларымен бірге, ауыр қылмысты еретиктер ретінде жіктейді (Матфейге түсіндірме 3:852). Атаулардың сәйкестігі Ориген үшін бұл Офиттер Ириней сипаттаған белгісіз сектаның бір тармағы екенін көрсетеді.
Апталық
Ориген жазған "Ебдомада" жеті әміршінің есімдері Иринейдің тізімімен толық сәйкес келеді (Контра Цельсум 6:31). Ориген сондай-ақ жеті джиннің есімдерін келтіреді. Ириней олардың басшысының атын ғана айтады, бірақ бұл жай ғана кездейсоқтық емес екенін көрсету үшін оның аты жеткілікті, себебі бұл есімді джиннің аты ретінде күтпегенбіз, атап айтқанда, Михаил. Оригеннің хабарламасында Пруникос есімі де кездеседі. Ориген осы сектаның құнды құпияларының бірін айтқан, яғни, көтеріліп келе жатқан жанның "Ебдомада" әрбір әміршіге оның иелігінен өтуге рұхсат беру үшін жалбарыну үшін қолданылатын формула. Бұл құпия, формуламен қатар, әр қақпада белгілі бір белгіні көрсету қажет болғандықтан, одан да қатты сақталған болуы мүмкін. Бұл белгілер тек кіріктірілгендердің ғана қолында болған, және олар өлімен бірге жерленген болуы мүмкін. Ол формулаларды кері тәртіппен келтіреді; яғни, бірінші – ең жоғары көктен өтіп, Огдоадқа кіргісі келетін жанның қолданатын формуласы, содан кейін – ең жоғары көкке кіру үшін қолданылатын формула, және т.б.
Диаграммалар
Ориген сондай-ақ Офиттердің диаграммасын сипаттайды, оны Цельс та кездестірген. Диаграмма Левиафан деп аталатын сыртқы шеңберден тұрады, ол барлық нәрсенің жаны екенін көрсетеді, және әртүрлі түстердегі он ішкі шеңберден, сондай-ақ жеті демонның суреттері мен аттарынан тұрады. Көптеген адамдар Оригеннің сипаттамасы бойынша осы суретті қайта жасауға тырысты, бірақ шындығында Ориген бізге сенімді түрде қалпына келтіруге жеткілікті мәлімет бермеді, тіпті не бейнеленгенін түсінуге де мүмкіндік бермеді. Ориген Евфратты өзі сипаттаған сектаның ілімін таратқан адам деп атайды, ал бұл секта Офиттердің Перата деп аталатын тармағы болуы мүмкін.
Эпифаний
Олардың құпияларында жылан бар, оны олар "cista mystica" деп аталатын сандықта сақтайды. Олар дастарқанға нан пішіріп, жыланды шақырады. Үңгір ашық болғандықтан, ол шығып келеді. Ол - ашкөз жануар және олардың ақымақтығын білгендіктен, дастарқанға өрмелеп, нанға оралады; олар мұны толыққанды құрбандық деп санайды. Сондықтан, маған айтылғандай, олар жылан оралған нанды сындырып, қатысушыларға бөліп берумен қатар, әрқайсысы жыланды аузынан сүйеді, себебі жылан сиқыммен бағындырылған немесе басқа бір шайтандық тәсілмен олардың алдауына икемделіп жұмсақ болған. Олар оның алдында тәжім етеді және мұны Евхаристия деп атайды, ол жануардың нанға оралуы арқылы толықтырылады. Осы арқылы, олардың айтуынша, жоғарыдағы Әкеге гимн жібереді, осылайша құпияларын аяқтайды. Офиттік үйретім, көбінесе, Гипполит заманында жойылып бара жатқан еді; Епифаний кезінде ол толығымен жойылмаған, бірақ оның еңбектеріндегі сілтемелер оны кейбір адасқан еретиктердің ерекше доктринасы деп ойлауға және көптеген жақтастары болмағанын көрсетеді. V ғасырда Теодорет (Ерестер 1:24) өзінің епархиясында жыланға табынуды Маркиониттер деп атаған адамдардың арасында тапқанын айтады, бірақ біз оларды шын мәнінде Офиттер деп санаймыз.
Ophite teaching was, most likely, dying out in the days of Hippolytus; in the time of Epiphanius it was not absolutely extinct, but the notices in his work would lead us to think of it as but the eccentric doctrine of some stray heretic here and there, and not to have counted many adherents. In the 5th century Theodoret tells (Heresies 1:24) of having found serpent worship practised in his diocese by people whom he calls Marcionites, but whom we may believe to have been really Ophites.
Наг-Хаммади мәтіндері
Жылан туралы айтылған Наг-Хаммади гностикалық мәтіндерінің үшеуі ерте шіркеудегі офиттер туралы есептермен байланысты сияқты. Бұл мәтіндер: «Архонттардың мәні», «Әлемнің пайда болуы туралы» және «Жоханның апокрифі».
Қазіргі заманғы эмуляция
1948 жылы құрылған Эндордың Қызы (немесе Эндор қауымы), жоғарыда аталған көздерде келтірілген ежелгі Офиттердің ілімдерімен күшті ықпалда болды.