Кіріспе

Галапагос аралдарындағы туысқан құс түрлерінің тобы

Дарвиннің финктері (сонымен қатар Галапагос финктері деп те аталады) – бұл шамамен 18 түрден тұратын құстар тобы. Олар мүсік пішіні мен атқаратын қызметі жағынан айқын әртүрлілігімен белгілі. Олар көбінесе Geospizinae кіші тұқымдасына немесе Geospizini тайпасына жатады. Олар танагерлер тұқымдасына жатады және нағыз финктермен тығыз байланысты емес. Галапагос финктерінің ең жақын туысы – Оңтүстік Американың қараңғы түсті шөпқұйрығы (Asemospiza obscura). Олар алғаш рет "Бигльдің" екінші сапары кезінде жиналған, ал Чарльз Дарвин кемедегі әуесқой табиғат зерттеушісі болған. Кокос аралынан шыққан Кокос финкінен басқасы Галапагос аралдарында ғана кездеседі. "Дарвиннің финктері" терминін алғаш рет Перси Лоу 1936 жылы қолданды, ал 1947 жылы Дэвид Лак өзінің "Дарвиннің финктері" кітабында кеңінен таныстырды. Лак өзінің талдауын 1905–1906 жылдарғы Калифорния ғылым академиясының Галапагос экспедициясы жинаған музейлік экспонаттардың үлкен жинағына негіздеді, және Лак 1947 жылғы кітабын осы экспедицияға арнады. Құстардың мөлшері әртүрлі, ал салмағы да әртүрлі болады. Ең кішілері – сойқышыл финк, ал ең үлкені – вегетариандық финк. Түрлер арасындағы ең маңызды айырмашылықтар олардың мүсіктерінің мөлшері мен пішінінде, олар әртүрлі тамақ көздеріне өте жақсы бейімделген. Барлық құстардың түсі солғын. Олар миллион жылдан астам бұрын аралдарға келген жалғыз финк түрінен пайда болған деп саналады.

Дарвин теориясы

"Бигл" кемесімен жасалған саяхат барысында Дарвин Галапагос аралдарындағы құстардың маңыздылығын білмеген. Эдинбург университетінде оқығанда ол Джон Эдмонстондан құс үлгілерін сақтау тәсілін үйренген және атуға құштар болған, бірақ орнитология саласында тәжірибесі болмаған және саяхаттың осы кезеңінде көбінесе геологияға назар аударған. Галапагос аралдарында ол құс аулауды көбінесе өзінің қызметшісі Саймс Ковингтонға тапсырған. Дегенмен, осы құстар Дарвиннің табиғи іріктеу арқылы эволюция теориясының қалыптасуына маңызды рөл атқарды. Галапагос аралдарында және одан кейін Дарвин "жаратылыс орталықтары" тұрғысынан ойлады және түрлердің өзгеруі туралы идеяларды қабылдамады. Хенслоудың оқытуының нәтижесінде ол түрлердің географиялық таралуына, әсіресе мұхит аралдарындағы және жақын материктердегі түрлер арасындағы байланыстарға қызығушылық танытты. Чатэм аралында ол Чилиде көрген мазақ құстарына ұқсас екенін жазды, ал Чарльз аралында басқа бір мазақ құсын тапқаннан кейін ол мазақ құстарының қай жерден ұсталғанын мұқият тіркеді. Саяхаттан оралғаннан кейін Дарвин 1837 жылдың 4 қаңтарында Лондон зоологиялық қоғамына басқа сүтқоректілер мен құстар үлгілерімен бірге финктерді де ұсынды. Құстардың үлгілері, соның ішінде финктер, танымал ағылшын орнитологы Джон Гулдқа анықтау үшін берілді. Гулд өзінің төленген жұмысын тоқтатты және келесі кездесуде, 10 қаңтарда, Дарвиннің қара құстар, "ірі мүңкілер" және финктер деп ойлаған Галапагос аралдарындағы құстардың іс жүзінде "12 түрді қамтитын, өте ерекше [болып табылатын] және жаңа топты құрайтын жер финктерінің тізбегі" екенін хабарлады. Бұл жаңалық газеттерде жарияланды. Дарвин сол кезде Кембриджде болды. Наурыздың басында ол Гулдпен қайта кездесіп, алғаш рет оның Галапагостағы "құбыжығының" өзге жақын түрге жататын финк екенін қоса алғанда, табылғандар туралы толық есеп алды. Дарвиннің аралдар бойынша белгілеген мазақ құстары тек сорттары ғана емес, жеке түрлер еді. Гулд Дарвин күткеннен де көп түрлерді тапты және 26 құрлық құсының 25-і әлемнің басқа ешбір жерінде кездеспейтін, бірақ Оңтүстік Америка материгінде кездесетін түрлерге жақын жаңа және ерекше түрлер деген қорытынды жасады. Осылардан Дарвин өзінің үлгілерін жинаған жерлерін қайта құруға тырысты. Қорытындылар оның түрлердің өзгеруі туралы идеясын қолдады. "Бигл саяхаты" еңбегінің бірінші басылымында Дарвин: "Осы бір топта құрылымның шамамен толыққанды градиенті, бірінің мөлшері ең үлкен мүңкінің өлшемінен асып түседі, екіншісі мүңкінің өлшемінен аздап ғана өзгеше болады" деді. Алғашқы басылым жарық көрген кезде Дарвиннің табиғи іріктеу теориясы дамып жатты. 1845 жылғы "Саяхат" (қазір "Зерттеулер журналы" деп аталады) еңбегінің екінші басылымында Дарвин құстардың мүңкілері туралы толыққанды мәлімет берді және өзінің өзгерген идеяларын көрсететін екі қорытынды сөйлем қосты: "Осы кішкентай, тығыз байланысты құстар тобындағы құрылымның осы градиенті мен әртүрлілігін көріп, бұл архипелагтағы құстардың бастапқы жетіспеуінен бір түр алынып, әртүрлі мақсаттар үшін өзгертілген деп ойлауға болады". Қалған құрлық құстары өте ерекше топты құрайды, олар мүңкілерінің пішіні, қысқа құйрықтары, денелері мен қауырсындары бойынша бір-бірімен тығыз байланысты: он үш түрі бар, оларды Гулд мырза төрт топқа бөліп отыр. Бұл түрлердің барлығы осы архипелагқа тән; және бүкіл топ, соңғы уақытта Боу аралынан, Төменгі архипелагтан әкелінген Какторис кіші тобының бір түрін қоспағанда. Кактористің екі түрін үлкен кактустардың гүлдерімен жиі көруге болады, бірақ осы топтағы барлық басқа түрлер үйірмелерде араласып, төменгі аудандардың құрғақ және құнарсыз жерінде тамақтанады. Барлығының, немесе көбінің, еркектері қара түсті, ал әйелдері (бір-екі ерекшеліктен басқа) қоңыр түсті. Ең қызықтысы - бұл Geospiza әртүрлі түрлерінің мүңкілерінің өлшемдеріндегі толыққанды градиент, бірінен үлкені шағалаға дейін, шағалаға дейін, және (егер Гулд мырза өзінің кіші тобы, Certhidea, негізгі топқа кірсе) тіпті сойқыға дейін. Геоспиза тұқымдасының ең үлкен мүңкісі 1-суретте көрсетілген, ал ең кішісі 3-суретте; бірақ бір ғана аралық түрдің орнына, 2-суретте көрсетілген мөлшердегі мүңкісі бар, мұнда кем дегенде алты түрдің мүңкілері бар. Certhidea кіші тобының мүңкісі 4-суретте көрсетілген. Какторнис тұқымдасының мүңкісі шыршаныкіне ұқсайды, ал төртінші топтағы Камархинхтың мүңкісі сәл тотық пішіндес. Құстардың осы бір кішкентай, бір-бірімен тығыз байланысты тобындағы құрылымның осы градиенті мен әртүрлілігін көріп, бұл архипелагтағы құстардың бастапқы жетіспеуінен бір түр алынып, әртүрлі мақсаттар үшін өзгертілген деп ойлауға болады. Сол сияқты, бұрын бүркіт болған құс Америка материгінің Polybori құстарын жеуге бейімделген деп ойлауға болады.

Дарвиннің қайыңдарының полиморфизмі

Дарвин Галапагос аралдарында бес апта, Дэвид Лак үш ай өткізгенімен, Питер мен Розмари Грант және олардың әріптестері 30 жылға жуық Галапагос аралдарында зерттеу жұмыстарын жүргізіп келеді, олар ерекше Дарвиннің қышқылшаларын зерттеді. Ұрғашылар ән түрінде диморфизмді көрсетеді: А және В әндері бір-бірінен айқын ерекшеленеді. Сонымен қатар, А әнімен ән салатын еркектердің B әнімен ән салатын еркектерге қарағанда мүңкілері қысқа, бұл да нақты айырмашылық. Осы мүңкілері арқасында еркектер сүйікті кактусы – Опунтия тұқымдас тікенді бұршақпен әртүрлі тамақтана алады. Ұзын мүңкілі еркектер кактустың жемісін тесіп, тұқымын қоршап тұрған ет тәрізді арилдің қабығын жейді, ал қысқа мүңкілі еркектер кактустың тамырын жыртып, қабығын, құрт-қуыртықтардың личинкаларын және қуыршақтарын жейді (екі топ та гүлдер мен бүршіктерді жейді). Бұл диморфизм азық-түлік тапшы болатын көбеймейтін маусымда олардың тамақтану мүмкіндіктерін барынша арттырады. Егер популяция панмиксиялық болса, онда Geospiza conirostris теңгерімді генетикалық полиморфизмді көрсетеді, ал бастапқыда болжанғандай, симпатрикалық түрленудің бастапқы кезеңі емес. Полиморфизмді сақтайтын табиғи іріктеу түрдің нишасын кеңейту арқылы тамақтану мүмкіндіктерін барынша арттырады. Бұл жағдайдың генетикасын егжей-тегжейлі селекциялық бағдарламасыз анықтау мүмкін емес, бірақ екі локус арасындағы байланыс теңгерімсіздігі болуы мүмкін. Тағы бір қызықты диморфизм – жас қышқылшалардың мүңкілері, олар «қызғылт» немесе «сары» түсті болады. Дарвиннің барлық түрлеріндегі қышқылшалар осы морфизмді екі ай бойы көрсетеді. Бұл құбылыстың түсіндірмесі әзірге белгілі емес.

Отбасы

Таксономистер бірнеше ондаған жылдар бойы осы құстарды Жаңа әлемнің тараншыларымен және Ескі әлемнің қызылқармақтарымен бірге Emberizidae тұқымдастығына жатқызды. Алайда, Сибли-Альквист таксономиясы Дарвиннің финктерін танагерлермен (Monroe and Sibley 1993) бірге қояды, және кем дегенде бір соңғы зерттеме осыған ереді (Burns and Skutch 2003). Американдық орнитологтар одағы Солтүстік Америка тізімінде Кокос финкін Emberizidae тұқымдастығына жатқызады, бірақ оның орналасуы қате болуы мүмкін екенін көрсететін белгі қояды (AOU 1998–2006); ал Оңтүстік Америка тізімінде Галапагос түрлері incertae sedis, яғни белгісіз жайға орналасқан (Remsen et al. 2007).

Қазіргі заманғы зерттеулер

Принстон университетінің зерттеушілері Питер және Розмари Грант 40 жылдан астам уақыт бойы жүргізген ұзақ мерзімді зерттеуде Тынық мұхитындағы Эль-Ниньо/Ла-Нинья циклдарының әсерінен мүсілдің мөлшеріне эволюциялық өзгерістерді анықтады.

Тұмсықтың молекулалық дамуы

2004 жылғы даму зерттеулері сүйек морфогенетикалық белок 4 (BMP4) және оның даму кезіндегі әртүрлі экспрессиясы, қайыңдар арасында мүсік өлшемі мен пішінінің өзгеруіне себеп болғанын анықтады. BMP4 дамушы эмбрионда сүйек ерекшеліктерін қалыптастыруға қатысады, соның ішінде мүсікті күшейтуге көмектеседі. Дәл осы зерттеу тобы Дарвиннің қайыңдарының әртүрлі мүсік пішіндерінің дамуына кальмодулин (CaM) деп аталатын геннің уақыт және кеңістіктегі экспрессиясының шамалы өзгешеліктері де әсер ететінін көрсетті. Кальмодулин BMP4 сияқты әрекет етеді, мүсік өсуінің кейбір ерекшеліктеріне, мысалы, оны ұзын және сүйір етуге әсер етеді. Авторлар бұл екі фактордың уақытша және кеңістіктегі экспрессиясындағы өзгерістер мүсік морфологиясын дамытуға бақылау ретінде қызмет ете алады деп ұсынады. Соңғы зерттеуде геномдық секвенирлеу бас-беткейдің дамуына әсер ететін транскрипция факторын кодтайтын ALX1 генін қамтитын 240 килобазалық гаплотип мүсік пішінінің әртүрлілігімен күшті байланысты екені анықталды. Сонымен қатар, мүсік өлшеміндегі бұл өзгерістер Дарвиннің қайыңдарындағы дыбыс шығару үлгілерін де өзгертті.