Кіріспе

SU 152 (самоходная установка 152, СУ 152) – Екінші дүниежүзілік соғыста қолданылған советтік ауыр өзі жүретін гаубица. Ол 152 мм калибрлі гаубицаны KV-1S ауыр танкының шассиіне орнатқан. Кейін IS танкының шассиі пайдаланылып, ISU 152 деп қайта аталды. "Тигр" және "Элефант" сияқты неміс тізімдік бронетехникасын жоюға қабілетті, импровизацияланған ауыр танк жойғыш рөліне байланысты "Зверобой" ("Аңдарды өлтіруші") деген лақап атқа ие болды.

Даму

Сталинград тұсындағы қарсы шабуыл операциясы "Уран" Қызыл Армияның неміс бекіністерін жою үшін жылдам әрекет ететін ауыр артиллерияға зәру екенін көрсетті. Сол кездегі советтік майдандық бөлімшелерде жауынгерлік қамалдар мен басқа да нығайтылған бекіністерге қарсы тиімді күрес жүргізуге жеткілікті өрттік қуаты болмады. Артиллерия мен инженерлік бөлімдердің жақыннан қолдауы "Уран" операциясының сәтті аяқталуының маңызды факторы болды. Дегенмен, көбінесе советтік артиллериялық қарулары мен гаубицалары өздігінен жүрмейтін, сүйретілетін типтес болды. Бұл жылдамдық тапшылығы жолдардың нашарлығы, қардың қалыңдығы және артиллериялық тракторлардың жетіспеуімен күшейді. Сүйретілетін қарулар жылжып бара жатқанда қарсы шабуылға ұшырау қаупі жоғары болды, әсіресе оларды жылқылар немесе экипаждар сүйреген кезде. 152 мм ауыр гаубицаларды олардың үлкен салмағына байланысты жылжыту өте қиын болды. Олар тек танк көпірлері арқылы ғана өзендерден өте алатын және батқан жағдайда тасталып қалуы мүмкін еді. Сондықтан 1942 жылдың қараша айында Мемлекеттік қорғаныс комитеті 152,4 мм ML 20 гаубицасымен жабдықталған ауыр өздігінен жүретін артиллериялық құралды әзірлеуді тапсырды. Соғысқа дейінгі кезеңде Қызыл Армияда 152,4 мм М 10 гаубицасымен қаруланған КВ-2 ауыр танкы сияқты нығайтылған бекіністерге қарсы арнайы мақсаттағы машиналар болды. Алайда, 1941 жылдың қазан айында КВ-2 танктарының жаппай өндірісі тоқтатылды, себебі Киров зауытын Ленинградтан Челябинскіге көшіру қажет болды. 1942 жылы олардың қаншасы әлі де қолданыста болғаны белгісіз. Жаңа нығайтылған бекіністерге қарсы машина да сол мақсатта жобаланды, бірақ жоғары жылдамдыққа, ауыр броняға, төмен өндіріс құнына және күшті әрі дәлдігі жоғары ML 20 152 мм гаубицасына ие болуы тиіс еді. ML 20 гаубицасын мұнараға орнату оның ұзындығы мен кері соққысының күшіне байланысты мүмкін болмады, сондықтан жаңа машинада тұрақты, айналмайтын қаруы бар бекініс стиліндегі корпусы болуы керек деп шешілді. Басқа да нығайтылған бекіністерге қарсы машиналардың жобалары тоқтатылды. Кейін соғыс кезеңінде бұл жобалар қайта жандандырылды. 1942 жылдың желтоқсан айында советтік артиллерия және танк зауыттарының инженерлік топтары үш түрлі "нығайтылған бекіністерді бұзушы" машинаның жобасын ұсынды. Бұл жобалардың барлығы негізгі қару ретінде ML 20 гаубицасын және KV 1S ауыр танк шассиін пайдаланды. Бірқатар талқылаулардан кейін Йозеф Котиннің жобасы жаппай өндіріске шығару үшін таңдалды. Бұл жоба ML 20 гаубицасын және KV 1S шассиін минималды шығындармен табысты үйлестірді. Жоба "KV 14" деп аталды және алғашқы прототипті ("236-шы нысан") құрастыру 1942 жылдың 31 желтоқсанында басталды. Ол 25 күннен кейін аяқталды. "236-шы нысан" зауытындағы сынақтар 1943 жылдың 25 қаңтарында басталды. Бірнеше сәтті сынақтардан кейін, мемлекеттік қабылдау сынақтары басталды. "236-шы нысан" оларды да сәтті өтті. 1943 жылдың 14 ақпанында Мемлекеттік қорғаныс комитеті оны Қызыл Армияға қабылдады және Челябинск Киров зауытында (ЧКЗ) жаппай өндіріске жіберді. Өздігінен жүретін артиллериялық құралдар сериясының атауы KV 14-тен SU 152-ге өзгертілді. ML 20 гаубицасын SU 152 құралына орнату үшін сәл түзетулер енгізілді, артиллерист үшін ыңғайлылықты арттыру мақсатында тұтқалар жылжытылды. Бұл модификация ML 20S деп аталды. Оқтың бастапқы жылдамдығы мен сыртқы баллистикасы түпнұсқа ML 20 сүйретілетін гаубицасымен бірдей болды. SU 152 танкіге қарсы ролі үшін есептелмегенімен, ML 20S гаубицасының өте ауыр жарылғыш снарядтарының арқасында танкіге қарсы қабілеттері таңқаларлықтай жақсы болды. Осы кезеңдегі арнайы танкіге қарсы қарулар әдетте броньды тесуге арналған кішкентай, жоғары жылдамдықты қатты снарядтарға сүйенді. SU 152, SU сериялы барлық өздігінен жүретін артиллериялық құралдар сияқты, танкіні жою мақсатында жасалмағандықтан, экипаждарға броньды тесуге арналған снарядтар берілмеді және броньға қарсы алғашқы сынақтар жүргізілмеді. Алайда, 1943 жылдың басында қолға түскен "Тигр" танктеріне жүргізілген сынақтар SU 152 оларды жарылыс әсерінен мұнарасын бұзу арқылы кез келген қашықтықта жоя алатынын көрсетті. Бұл жаңалық SU 152 өндірісін ұлғайтуға және өздігінен жүретін артиллериялық бөлімдерді құруға түрткі болды, олар кейін ауыр танкке қарсы батальондар ретінде жұмыс істеді. SU 152 жаппай өндіріске кіріскеннен кейін, оның сенімділігі мен тиімділігін арттыру үшін сәл өзгертілді. Бастапқыда SU 152-де пулемет болмады, бұл қалалық соғыстар мен жақын арадағы шайқастарда үлкен кемшілік болды. Бұл мәселені шешу үшін 1943 жылдың жазында 12,7 мм ДШК зениттік пулеметі орнатылды. Кейбір SU 152 машиналары жөндеуден кейін оны алды. SU 152 - бұл KV танктар отбасының жаппай өндіріске шығарылған соңғы мүшесі, ол 1943 жылдың желтоқсанында ЧКЗ өндіріс желілерінде ISU 152 танкымен алмастырылды. Өндірілген SU 152 танктерінің нақты саны тіпті ресейлік дереккөздерде де әртүрлі, ең көп таралған сандар 670 немесе 704.

Құрылыс және жобалау

SU-152 көптеген советтік өзі жүретін артиллериялық қондырғылары сияқты толық жабық, казематтық конструкцияда жасалған. Толық брондалған корпусы экипаж, қару және оқ-дәрі жиынтығы орналасқан алдыңғы бөлік және қозғалтқыш пен беріліс орналасқан артқы бөлік – екі бөлікке бөлінген. Корпус әртүрлі қалыңдыққа ие брондалған пластиналардан – 75, 60, 30 және 20 мм қалыңдықтағы пластиналардан дәнекерленген. Көлікті жақсы қорғау үшін алдыңғы корпус пен жоғарғы құрылымның брондалған пластиналары еңіске бұрылған, ал бүйірлік брондасы тік болған. Төменгі алдыңғы корпус пен артқы брондалған пластиналар цилиндрлі пішіндес және өндіріс әдісі жағынан күрделі болған. ML-20S гаубицасы ортасынан сәл оңға қарай, 12 градусқа дейінгі шектеулі бұрылыспен орнатылған. Экипаждың үш мүшесі қарудың сол жағында орналасқан: алдында жүргізуші, одан кейін қарушы және соңында зарядтаушы. Көлік командирі мен замка механизмінің операторы оң жақта болған. Жолдас жүйесі әр жағында алты доңғалақтың (әрқайсысы 600 мм диаметрде) 12 бұралу сырғасынан тұрған. Жетек доңғалақтары артқы жағында орналасқан. Әрбір тізбек 608 мм ені бар 90 штампталған буыннан тұрады. Екі байланысқан буын арасындағы қашықтық 160 мм құрады. Үш ішкі жанар май бакі болды: экипаж аймағында екеуі және қозғалтқыш бөлімінде біреуі, жалпы сыйымдылығы 600–615 литр. Бұл бактар әдетте қосылмаған төрт сыртқы жанар май бактарымен толықтырылған, олардың сыйымдылығы қосымша 360 литрді құрады. 24 вольттық электр қуаты 1 кВт GT 4563A генераторынан, RRA 24 кернеу релелік реттегішінен және жалпы сыйымдылығы 256 ампер-сағатты құрайтын төрт 6STE 128 аккумулятор батареясынан алынды. Бұл электр жабдықтары сол кездегі советтік бронетехникасында кеңінен қолданылған. Генератор мен аккумулятор батареялары ST 700 электрлік стартер моторы, радиостанция, интерком, сыртқы және ішкі жарықтар, сондай-ақ оқ өлшегіш шкалаларын жарықтандыру сияқты барлық басқа электр жабдықтарын қуатпен қамтамасыз еткен. Іштен бақылау үшін барлық төбе люктерінде перископтар және екі қарулы көзқарас болған: телескопиялық ST 10 (СТ 10) және панорамалық көзқарас. Экипаж арасында байланыс үшін TPU 4 BisF интеркомы орнатылған, ал көліктер арасында байланыс үшін бір радиостанция болған. Бірінші сериядағы SU-152 9R, содан кейін 10R және соңында 10RK 26 радиостанцияларымен жабдықталған. Бұл радиостанциялар соғыстың басындағы советтік жабдықтардан жақсырақ болған, бірақ неміс жабдықтарынан нашар болған. Экипаж жақын қашықтықта өзін қорғау үшін екі ППШ автоматтары мен 25 F1 гранатасымен жабдықталған.

Жауынгерлік тарихы

Су-152 танкке қарсы құрал ретінде қарапайым және тиімді болды, ол тек SU 100 танкке қарсы құралы ретінде екінші орында тұрды, сонымен қатар жаяу әскер мен бекіністерге қарсы алғашқы рөлінде табысты болды, SU 100Y-ге ұқсас рөлге ие болды. SU 152 1943 жылы үлкен көлемде шығарылды, алғашқы SU 152 1943 жылы мамыр айында құрылған жаңа ауыр механикаландырылған қару полктеріне берілді. Бірінші полк Курскке тек 12 пулямен келді, ал ұрыстар кезінде 21 пулядан тұратын толық күшін арттырды. Көліктің кемшіліктері ауыр оқ-дәріге байланысты атыс жылдамдығы төмен, оқ-дәрілерді сақтаудың аздығы (20 реттік), тар және эргономикалық емес экипаж бөлмесі болды. Оның бронь қорғанысы жеткілікті болды; 65 мм 30 градусқа еңкейген алдыңғы бронь оны әлі де 88 мм KwK 36/43 пуляларына ұшырастырды. Тигр мен Фердинанд/Элефант ұзын қашықтықта және Panzer IV және StuG III/IV 7,5 см KwK 40 жоғары жылдамдықты пулясы орта және қысқа қашықтықта (және флангілер мен артқы жақтағы кез-келген қашықтықтан) қауіпті болды. 152 мм-лік пушканың максималды қашықтығы 88 мм-ге қарағанда әлдеқайда жоғары болса да, 88 мм және 7,5 см-лік пушкаларға қарағанда қысқа дәлдікпен ауыр гаубица болды, бірақ сол қашықтықта атысқа қарсы оққа ұшырайды. Бұл оны неміс ауыр танкілерінің артықшылықтарын жоя алатын және SU-152 бір атқаннан кейін құрту мүмкіндігін пайдалана алатын жауларға қарсы қолдану үшін тиімді етті. Су-152 танк жойғышы емес, өздігінен жүретін артиллерия құралы ретінде қарастырылғандықтан, ол әдетте брондаушы снарядтар емес, стандартты HE снарядтарымен жабдықталған. 152 мм HE снаряды оның тиімділігі үшін жылдамдыққа тәуелді емес, оны кез-келген неміс танкісіне, соның ішінде Tiger және Elefant-қа қарсы тиімді етіп, (әлі де бронебойғыш снарядтан аз тиімді) үлкен жарылыс жасады. Ол "Тигр" танкісінің мұнарасын (барлық қашықтықтан) шығара алды, ал көптеген неміс бронетехникасы Курск шайқасында SU-152 талқандады немесе зақымдады. Алайда, ол ауыр танктарды жойғышты тұрақты түрде жоюда сенімді емес болып шықты, оның үлкен, қарапайым дизайны HE жарылысына төзімді болды. Орыс бір операция кезінде Курск қаласында SU 152 шабуылынан кемінде жеті неміс Фердинанды жойды, бірақ неміс инженерлері амалиеттен кейін олардың бәрін қалпына келтіріп, қайта жасақтап, келесі күні шайқасқа қайта оралды. Бұл қарудың жарылысы экипажды өлтіріп, көліктің ішін ми сілкінісі мен жарылу арқылы бұзды, бірақ оқ-дәрі мен шассиге зиян келтірмеді. Советтік SU 152 экипаждарына олардың мұнаралары сынғанша, әрекетке жарамсыз танкілерге оқ атуды жалғастыруға бұйрық берілді, бірақ Фердинандтың мұнарасы жоқ еді. Курсктан кейін 152 мм-лік БР 540 қатты ядролық бронебойғыш снаряды аз мөлшерде өндіріліп, ауыр танк жойғыштар батальондарына өткір снаряд ретінде берілді, бірақ тапанның төмен жылдамдығы бронебойғыш снарядын дәлдікті арттырмады және стандартты HE снарядынан (оны жаяу әскерге қарсы да қолдануға болады) орташа тиімдірек етті. Курсктан кейін SU 152 операциясы Багратион шабуылы кезінде неміс бекіністерін жоюда маңызды рөл атқарды, бұл көліктің бастапқы жобалау мақсаты еді. 1943 жылдың екінші жартысынан бастап Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін SU 152 финляндиядан Қырымға дейін барлық кеңестік майданда қолданылды. Соғыста болған шығындар мен 1943 жылдың желтоқсан айында өндіріс тоқтағандықтан, Кеңес Армиясында SU-152 саны азайды. Ақырында SU 152-нің орнына сенімді және жақсы броньланған ISU 152 келді, ол бірдей қару-жарақ пен оқ-дәрілерді бірдей қос мақсатты рөлде қолданды. Соған қарамастан, SU 152 екінші дүниежүзілік соғыста және соғыстан кейін 1958 жылға дейін Кеңес Армиясында қызмет етті.

Операторлар

Нацистік Германия. Тұтқынға алынған бөлімдер. 1945 жылдан 1949 жылға дейін оқу мақсатында 3 көлік пайдаланылды.

Ұйым

SU-152 тәуелсіз ауыр өздігінен жүретін артиллерия полктері (ОТСАП, орыс тілінде – Отдельный Тяжелый Самоходно-Артиллерийский Полк) қолданған. Бастапқыда әр ОТСАП-та он екі SU-152 машинасы болды, олар төрт машинадан тұратын үш батареяға бөлінді. Бір KV-1S танкы командирлік машина ретінде пайдаланылды. 1943 жылдың қарашасынан бастап ОТСАП құрамы бір полкке 21 машинаға дейін өзгертілді.