Кіріспе
Мимезис (/mɪ/'mɪ/iː/sɪ/s, /mɪ/ə/, /mɪ/aɪ/, /mɪ/ə/; μίμησις, mīmēsis) – әдебиеттану мен философияда қолданылатын термин, оның мағыналарының қатарында имитация, еліктеу, сезімталдықсыз ұқсастық, қабылдау, бейнелеу, мимикрия, өрнектеу, ұқсау және өзін-өзі көрсету жатады. Бастапқы көне грек термині mīmēsis (μίμησις) – mīmeisthai (μιμεῖσθαι, 'еліктеу') сөзінен туындаған, ал ол өз кезегінде mimos (μῖμος, 'еліктеуші, актер') сөзінен шыққан. Ежелгі Грецияда мимезис – көркем туындылар жасауға жетекшілік ететін идея, әсіресе, әдемілік, шындық және жақсылықтың өлшемі ретінде қабылданатын физикалық әлемге сәйкестік. Платон мимезисті, яғни еліктеуді, диегезиспен, яғни повествованиемен салыстырды. Платоннан кейін мимезистің мағынасы ежелгі грек қоғамында әдеби функцияға қарай өзгере бастады. Мимезисті зерттеудің ең белгілі қазіргі заманғы еңбектерінің бірі – Эрих Ауербахтың «Мимезис: Батыс әдебиетіндегі шындықтың бейнесі» атты кітабы. Ол Гомердің «Одиссеясындағы» және Киелі кітаптағы әлемді бейнелеу тәсілдерін салыстырудан басталады. Платон мен Ауербахтан басқа, мимезис Аристотель, Филип Сидни, Сэмюэл Тейлор Колридж, Адам Смит, Габриэль Тарде, Зигмунд Фрейд, Уолтер Бенджамин, Теодор Адорно, Поль Рикёр, Люс Иригарей, Жак Деррида, Рене Жирар, Николас Компридис, Филипп Лаку Лабарте, Майкл Тауссиг, Мерлин Дональд, Хоми Бхабха, Роберто Калассо және Нидеш Лоуту сияқты ойшылдар тарапынан да теориялық тұрғыдан зерттелген. Он тоғызыншы ғасырда афроамерикандықтарға қатысты нәсілдік саясат мимезис терминінің және оның эволюциясының қалыптасуына әсер етті.
Mimesis (/m//ɪ/'/m//iː//s//ɪ//s//, //m//ə// //, //m//aɪ// //, // //ə//s/; μίμησις, mīmēsis) is a term used in literary criticism and philosophy that carries a wide range of meanings, including imitatio, imitation, nonsensuous similarity, receptivity, representation, mimicry, the act of expression, the act of resembling, and the presentation of the self. The original Ancient Greek term mīmēsis (μίμησις) derives from mīmeisthai (μιμεῖσθαι, 'to imitate'), itself coming from mimos (μῖμος, 'imitator, actor'). In ancient Greece, mīmēsis was an idea that governed the creation of works of art, in particular, with correspondence to the physical world understood as a model for beauty, truth, and the good. Plato contrasted mimesis, or imitation, with diegesis, or narrative. After Plato, the meaning of mimesis eventually shifted toward a specifically literary function in ancient Greek society. One of the best known modern studies of mimesis—understood in literature as a form of realism—is Erich Auerbach's Mimesis: The Representation of Reality in Western Literature, which opens with a comparison between the way the world is represented in Homer's Odyssey and the way it appears in the Bible. In addition to Plato and Auerbach, mimesis has been theorised by thinkers as diverse as Aristotle, Philip Sidney, Samuel Taylor Coleridge, Adam Smith, Gabriel Tarde, Sigmund Freud, Walter Benjamin, Theodor Adorno, Paul Ricœur, Luce Irigaray, Jacques Derrida, René Girard, Nikolas Kompridis, Philippe Lacoue Labarthe, Michael Taussig, Merlin Donald, Homi Bhabha, Roberto Calasso, and Nidesh Lawtoo. During the nineteenth century, the racial politics of imitation towards African Americans influenced the term mimesis and its evolution.
Платон
Платон да, Аристотель де мимезисті табиғаттың, оның ішінде адам табиғатының сол кезеңдегі драмаларда көрініс тапқан бейнесі ретінде қарастырды. Платон мимезис туралы «Ионда» да, «Республикада» да жазған (II, III және X кітаптар). «Ион» шығармасында ол поэзия – құдайлық ақылсыздық, немесе шабыттың өнері деп айтады. Ақын осы құдайлық ақымақтыққа ұшырағандықтан, тақырыптың «өнерін» немесе «білімін» (технесін) иеленуге емес, ақын шындықты айтуға тиіс (Платонның формалар туралы есебімен сипатталған). Платон айтқандай, ақиқат – философтың мақсаты. Сол кездегі мәдениет кітаптарды жеке оқып отырудан емес, қойылымдарды, ораторлардың (және ақындардың) сөздерін тыңдаудан немесе классикалық трагедия актерлерінің ойнауынан тұратындықтан, Платон өзінің сын-пікірінде театр шындықты жеткізуге жеткіліксіз деп мәлімдеді. Ол актерлер мен ораторлар шындықты айту арқылы емес, риторика арқылы көрерменді көндіре алатынына алаңдады. «Республика» кітабының II кітабында Платон Сократтың шәкірттерімен болған әңгімесін баяндайды. Сократ поэзияның шындыққа жете алуына күмәнмен қарауымыз керек екенін ескертеді және біз поэзияны тыңдағанда оның азғыруынан сақ болуымыз керек, себебі ақынның Құдай туралы түсінігімізде орны жоқ. Бұл туралы Платон X кітабында Сократтың үш төсек туралы метафорасын айтты: бір төсек – Құдай жасаған идея (платондық идеал немесе форма); біреуін ағаш шебері Құдайдың идеясын еліктеп жасайды; ал екіншісін – ағаш шебері жасаған төсекті еліктеп суретші жасайды. Демек, суретшінің төсегі шындықтан екі есе алыс. Көшірушілер заттардың тек шағын бөлігіне қол тигізеді, олар әртүрлі көзқараспен әртүрлі көрінеді, тікелей немесе бұрыштап қарағанда немесе айнада басқаша көрінеді. Сондықтан суретшілер мен ақындар ағаш шеберін немесе басқа да нәрсе жасаушыны суреттесе немесе сипаттаса да, ағаш шеберінің (шебердің) өнерін білмейді.
Диегезияға қарама-қайшылық
Сондай-ақ, Платон мен Аристотель мимезисті дигезиске (грекше: διήγησις) қарсы қойды. Мимезис тікелей көрсетілген әрекет арқылы, айтудың орнына көрсетеді. Ал дигезис – бұл баяндаушының айту арқылы оқиғаны баяндауы; автор әрекетті жанама түрде көрсетеді және кейіпкерлердің ойлары мен сезімдерін сипаттайды. Баяндаушы белгілі бір кейіпкер болып сөйлеуі мүмкін, немесе «көрінбейтін баяндаушы», тіпті «барлығын білетін баяндаушы» болуы мүмкін, ол әрекетке немесе кейіпкерлерге жоғарыдан түсініктеме береді. Платон өзінің «Мемлекет» еңбегінің үшінші кітабында (шамамен 373 ж.б.д.) поэзия стилін зерттейді (бұл термин комедия, трагедия, эпос және лирикалық поэзияны қамтиды): барлық түрлері оқиғаларды баяндайды, бірақ әртүрлі тәсілдермен. Ол баяндау (диегезис) мен еліктеу (мимезис) арасын ажыратады. Оның сөзіне göre, трагедия мен комедия толығымен еліктеуге жататын түрлер, ал дитирамб – толығымен баяндау, ал олардың үйлесімі эпостық поэзияда кездеседі. Баяндағанда немесе оқиғаны айтқанда, «ақын өз атынан сөйлейді; ол бізді ешқашан басқа біреу деп ойлауға мәжбүр етпейді», ал еліктегенде ақын «дауыс немесе қимыл арқылы өзін басқаға теңестіреді». Драмалық мәтіндерде ақын тікелей сөйлемейді; ал баяндамалық мәтіндерде ақын өз атынан сөйлейді. «Поэтика» еңбегінде Аристотель поэзия түрлерін (Аристотель үшін бұл терминге драма, флейта музыкасы және лира музыкасы кіреді) үш түрлі жолмен ажыратуға болады дейді: олардың құралы, объектілері және олардың әдісі бойынша (I бөлім); «Құралдар мен объектілер бірдей болғандықтан, ақын әңгімелеу арқылы еліктей алады – бұл жағдайда ол Гомер сияқты басқа тұлғаны қабылдай алады немесе өзгеріссіз өз атынан сөйлей алады, немесе ол барлық кейіпкерлерін біздің алдымызда тірі және қозғалатын етіп көрсете алады». Олар мимезисті әлдеқандай түрлі түсінікпен қарастырғанымен, оның дигезиспен байланысы Платон мен Аристотельдің тұжырымдамаларында бірдей. Лудологияда мимезис кейде бейнеленген әлемнің өзіне сәйкестігіне және ойын элементтеріне ұқсас ойын ішіндегі рационалдаулардың болуына сілтеме жасау үшін қолданылады. Бұл контексте мимезис деңгейімен байланысты: өзіне сәйкес әлемдер, олардың жұмбақтары мен ойын механикасына түсініктеме береді, мимезистің жоғары деңгейін көрсетеді. Бұл қолданыс «Мимезиске қарсы жасалған қылмыстар» эссесіне дейін жетеді.
Дионис еліктеуі
Дионисийлік имитация – б.з.б. 1-ғасырда грек жазушысы Дионисий Галикарнасский қалыптастырған, риторикалық тәсіл ретінде қарастырылған әдеби еліктеу әдісі: бұрынғы автордың мәтінін үлгі алу, бейімдеу, қайта өңдеу және байыту. Дионисийдің ұғымы б.з.б. 4-ғасырда Аристотель ұсынған мимезис ұғымынан ерекшеленеді, ол тек "табиғатты еліктеумен" ғана айналысты, ал Дионисий "басқа авторларды еліктеуге" назар аударды. [Т] өлең құрастыру – еліктеу өнерінің бір саласы; ал еліктеу, көшіруден өзгеше, бір-бірімен қатысты ерекше нәрселердің араласуынан немесе бірдей негіздегі әртүрлі нәрселердің араласуынан тұрады. Ал Колридж еліктеудің мәні бірлігі әртүрлі материалдық формалар мен құралдар арқылы ашылатынын айтады. Демек, еліктеу табиғаттағы процестердің ортақтығын көрсетеді.
Here, Coleridge opposes imitation to copying, the latter referring to William Wordsworth's notion that poetry should duplicate nature by capturing actual speech. Coleridge instead argues that the unity of essence is revealed precisely through different materialities and media. Imitation, therefore, reveals the sameness of processes in nature.
Эрих Ауербах
Әдебиетте реализмнің бір түрі ретінде түсінілетін мимезистің ең белгілі қазіргі зерттемелерінің бірі – Эрих Ауербахтың "Мимезис: Батыс әдебиетіндегі шындықтың бейнеленуі" (1953) еңбегі. Ол Гомердің "Одиссеясында" әлемнің бейнелену жолы мен Киелі кітаптағы бейнелену жолын салыстыру арқылы басталады. Осы екі маңызды мәтіннен бастап Ауербах Батыс әдебиетінің барлық тарихын қамтитын, соның ішінде Ауербах зерттеуін бастаған кезде жазылып жатқан модернистік романдарды да қамтитын біртұтас бейнелеу теориясының негізін салады.
Уолтер Бенджамин
1933 жылы жазылған "Миметикалық қабілет туралы" эссесінде Вальтер Бенджамин мимезис пен симпатиялық сиқыр арасындағы байланыстарды көрсетеді, адам тууының оның маусымдық жорамалмен көтерілген жұлдыз шамасымен сәйкес келетінін болжайды, соның салдарынан жаңа өмір жұлдызға байланысты мифтердің ерекшеліктерін қабылдайды деген тұжырымға келеді.
Люс Иригарей
Бельгиялық феминист Люс Иригарей бұл терминді әйелдердің өздері туралы стереотиптерді әдейі бұрмалап, имитациялау арқылы оларды әшкерелеп, күшін жоятын қарсылық түрін сипаттау үшін пайдаланды.
Майкл Тауссиг
Мимез және өзгешелік (1993) атты еңбегінде антрополог Майкл Тауссиг бір мәдениеттің адамдары екінші мәдениеттің табиғаты мен мәдениетін қабылдауын (мимез процесі), сонымен бірге одан шегініп, өзгешеленуін (өзгешелік процесі) зерттейді. Ол "Ақ үндістер" (Панама мен Колумбияның гуна халқы) деген аңыз тайпасының әртүрлі бейнелерде бұрын кездескен ақ адамдарды еске түсіретін тұлғалар мен суреттерді қалай қабылдағанын (мұны мойындамай) сипаттайды. Бірақ Тауссиг антропологияны гуна мәдениетін тағы да кемсіткендігі үшін сынап, олардың ақтардың ерекше технологияларына қатты әсерленіп, оларды құдайлар дәрежесіне көтергенін айтады. Тауссиг үшін мұндай кемсіту күмәнді көрінеді. Ол "Мимез және өзгешелік" еңбегінде осы мәселені екі жағынан да қарастырып, антропологтардың көзқарасындағы құндылықтарды көрсетеді, сонымен бірге антропологиялық кемсітуден туындамайтын, өмір сүретін мәдениеттің тәуелсіздігін қорғайды.
Рене Жирар
Рене Жирардың "Дүние жаратылғаннан бері жасырын нәрселер" (1978) еңбегінде адам мінез-құлқы мимезиске негізделгендігін және еліктеудің бесс мағыналы қақтығыстар тудыруы мүмкін екенін айтады. Жирар бәсекелестіктің өнімді әлеуетін атап көрсетеді: "Қазіргі заманғы әлемнің барлық керемет жетістіктері, бәсекелестікті әлеуметтік шеңберде, тіпті жеке шеңберде қабылданатын деңгейде дамытудың бұрын-соңды болмаған қабілетінің арқасында мүмкін болды", бірақ бәсекелестік өзіне-өзі мақсат болған кезде прогреске кедерес келтіреді: "Байласып жатқандар бәсекелестіктің себебі болған нәрселерді ұмытып, бір-біріне көбірек қызығушылық танытады".
Роберто Калассо
"Аты жоқ қазіргі заманда" атты еңбегінде Калассо Иосиф Геббельстің "Мимикрия" деп атаған мимезисті – жалпы адамзаттың қабілеті болғанымен – Үшінші рейх "түпкі күнә" ретінде қарастырғанын сипаттайды, оны "жұртқа" жатқызып, "жұдырықтай" түсіндірді. Осылайша, адамдардың "өзі болмай", бір-бірін еліктеуге бейімділігіне қарсылық, және "ерік-жігер" арқылы мәңгілік, өзгермейтін жыртқыштық үлгіге оралуға құштарлық – жүйелі жаппай қырғын ретінде көрініс берген метафизикалық аргументке айналды. Бұл аргумент нацистік элитаның Холокостты жасауына негіз болды (пропаганда үшін ыңғайлы жағдайға сәйкес келтірілген, уақытша аргументтердің астында жасырылған). Бұл мәселе немесе мақсат Гитлердің жақын шеңбері баспасөзде ашық талқыланған болса, онда бұл ақталу болып саналды (бұл ақталу Жозеф Геббельстің соғыс кезінде жарық көрген кітабындағы "Мимикрия" атты эссесінде келтірілген). Мәтін мимезистің адамның туа біткен қасиеті екенін түсінбеудің немесе оған қарсы зорлық-зомбылық сезімі тоталитарлық немесе фашистік мінездің белгісі болуі мүмкін екенін, тіпті тоталитарлық немесе фашистік қозғалыстарды тудырған жасырын, айтылмаған күш болуі мүмкін екенін көрсетеді. Калассоның бұл аргументі Адорно мен Хоркхаймердің "Ағартушылық диалектикасы" (1944) атты еңбегіндегі маңызды тақырыптардың бірін нығайтады, олардың бұл тұрғыдағы ойлары гестаподан қашуға тырысқанда қаза тапқан Уолтер Бенджаминнің бұрынғы жұмыстарымен байланысты. Калассо мәтін бойы осы ізбасарлықты көрсетеді және сілтеме жасайды. Бұл еңбек олардың бұрынғы ойларын түсіндіру ретінде қарастырылуы мүмкін, және Холокост әлі де жалғасып жатқан кезде жазылған. Калассоның "Аты жоқ қазіргі заманға" дейін жазылған "Жас аспан аңшысы" кітабы – адамның миметикалық қабілетінің пайда болуы мен ертедегі мәдени эволюциясын зерттейтін ғылыми және болжамдық космология. Атап айтқанда, кітаптың бірінші және бесінші тараулары ("Ұлы қарғаның заманында" және "Даналар мен жыртқыштар") мимезистің пайда болуы мен оның бастапқы тамырларын зерттейді, алайда осы тақырыпқа қатысты ойлар кітаптың барлық тараптарында мотив ретінде кездеседі.
Нидеш Лауту
Homo Mimeticus (2022) еңбегінде швейцариялық философ және сыншы Нидеш Лоту, құштарлықтар ғана емес, барлық сезімдер де миметикалық болып келеді, жақсылыққа да, жамандыққа да алып келеді, деген тұжырымды дамытатын миметикалық субъективтіліктің қарым-қатынастық теориясын ұсынады. Лоту цифрлық дәуірдегі гипермиметикалық сезімдердің кеңінен таралуын түсіндіру үшін "миметикалық зерттеулер" атты салааралық ғылымды ашады.