Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қоғамдық тәртіптегі кез келген маңызды өзгеріс
Any significant alteration in societal order
Әлеуметтік өзгеріс – қоғамның әлеуметтік тәртібінің өзгеруі, ол әлеуметтік институттарда, әлеуметтік мінез-құлықта немесе әлеуметтік қатынастардағы өзгерістерді қамтуы мүмкін. Үлкен ауқымда тұрақты жалғасқан жағдайда, ол әлеуметтік немесе қоғамдық трансформацияға алып келуі мүмкін.
Social change is the alteration of the social order of a society which may include changes in social institutions, social behaviours or social relations. Sustained at a larger scale, it may lead to social transformation or societal transformation.
Анықтама
Әлеуметтік өзгерістер әлеуметтік прогресс немесе әлеуметтік-мәдени эволюция тұжырымына, яғни қоғамның эволюциялық жолмен дамуы деген философиялық идеяға сілтеме жасамауы мүмкін. Ол әлеуметтік-экономикалық құрылымдағы парадигмалық өзгерісті, мысалы, феодализмнен капитализмге өтуді немесе болашақта капитализмнен кейінгі бір формаға өтуді білдіруі мүмкін. Әлеуметтік даму – бұл адамдардың өмір бойы әлеуметтік және эмоционалдық дағдыларын дамытуы, оның ішінде балалық шақ пен жасөспірім кезеңіне ерекше назар аудару. Салауатты әлеуметтік даму отбасы, достар, мұғалімдер және өмірдегі басқа да адамдармен позитивті қарым-қатынас құруға мүмкіндік береді. Сәйкесінше, ол әлеуметтік революцияға, мысалы, Марксизмде ұсынылған социалистік революцияға немесе әйелдердің сайлау құқығы немесе азаматтық құқықтар қозғалысы сияқты басқа да әлеуметтік қозғалыстарға да қатысты болуы мүмкін. Әлеуметтік өзгерістер мәдени, діни, экономикалық, экологиялық, ғылыми немесе технологиялық күштердің ықпалымен жүзеге асуы мүмкін.
Social change may not refer to the notion of social progress or sociocultural evolution, the philosophical idea that society moves forward by evolutionary means. It may refer to a paradigmatic change in the socio economic structure, for instance the transition from feudalism to capitalism, or hypothetical future transition to some form of post capitalism. Social development is the people that develop social and emotional skills across the lifespan, with particular attention to childhood and adolescence. Healthy social development allows us to form positive relationships with family, friends, teachers, and other people in our lives. Accordingly, it may also refer to social revolution, such as the Socialist revolution presented in Marxism, or to other social movements, such as women's suffrage or the civil rights movement. Social change may be driven through cultural, religious, economic, environmental, scientific or technological forces.
Белгілі теориялар
Өзгеріс екі көзден туындайды. Бірі – климат, ауа райы немесе белгілі бір адамдар тобының болуы сияқты бірегей факторлар. Екінші көз – жүйелі факторлар. Мысалы, табысты дамудың қажеттіліктері әдетте бірдей болады, яғни тұрақты және икемді үкімет, жеткілікті еркін және қолжетімді ресурстар, сондай-ақ қоғамның әртүрлі әлеуметтік құрылымы. Жалпы алғанда, әлеуметтік өзгеріс жүйелі факторлар мен кейбір кездейсоқ немесе бірегей факторлардың үйлесімінен тұрады. Көптеген теориялар әлеуметтік өзгерісті түсіндіруге тырысады. Бір көзқарас бойынша, өзгеріс теориясы өзгерістің құрылымдық аспектілерін (мысалы, халықтың қозғалысы), әлеуметтік өзгерістің процестері мен механизмдерін және өзгерістің бағыттарын қамтуы керек. Христиандық: Христиандық және иудаизмде әлеуметтік өзгеріс адалдық үшін Алланың нығметтері немесе мойынсұнбау үшін қарғыстары ретінде қарастырылады. Мұса кітабының 28-тарауын қараңыз. Гегельдік: Классикалық гегельдік диалектикалық өзгеріс моделі қарама-қарсы күштердің өзара әрекеттесуіне негізделген. Уақытша тоқтаудан бастап, тезис антитезиспен қақтығыс тудырады, содан кейін жаңа синтез пайда болады. Марксистік: Марксизм тарихты диалектикалық және материалистік тұрғыдан қарастырады, адамзат тарихын негізгі «әлеуметтік класс арасындағы күрес» ретінде көреді. Кухниандық: Ғылым философы Томас Кухн «Ғылыми революциялардың құрылымы» еңбегінде Коперник революциясына қатысты, жақсы парадигма қалыптасқанша адамдар жұмыс істемейтін парадигманы қолдануын жалғастыра береді деп мәлімдейді. Қоғамды зерттеуде Кухниандық көзқарас әлеуметтік тәртіп пен өзгерістің сындық тұйықтамасы арқылы қамтамасыз етіледі. Гераклит: Грек философы Гераклит өзгеріс туралы сөйлеу үшін өзен метафорасын қолданды: «Өзенге енгендер басқа сулар ағып тұрғанда сол жерде қалады» (DK22B12). Гераклиттің бұл сөзі, кейінірек түсіндірмелерден басқа, өзен өзен болып қалуы үшін үнемі өзгеруі керек екенін көрсетеді. Сондықтан Гераклиттің моделін тірі организмнің моделімен салыстыруға болады, ол тірі қалу үшін үнемі өзгеруі керек. Бұл тәсілдің қазіргі қолданысы SEED SCALE әлеуметтік өзгеріс теориясында көрсетілген, ол күрделілік теориясының пайда болу саласынан құрылған. Дао: Қытай философиялық еңбегі «Дао Дэ Цзин», I.8 және II.78 су метафорасын өзгерістің идеалды факторы ретінде қолданады. Су жұмсақ болғанымен, ақырында тасты тоздырады. Бұл модельдегі өзгеріс табиғи, үйлесімді және тұрақты, бірақ көзге көрінбейтін болуы керек.
Change comes from two sources. One source is unique factors such as climate, weather, or the presence of specific groups of people. Another source is systematic factors. For example, successful development generally has the same requirements, such as a stable and flexible government, enough free and available resources, and a diverse social organization of society. On the whole, social change is usually a combination of systematic factors along with some random or unique factors. Many theories attempt to explain social change. One view suggests that a theory of change should include elements such as structural aspects of change (like population shifts), processes and mechanisms of social change, and directions of change. Christian: In Christianity & Judaism social change is seen in terms of God's blessings on faithfulness or curses on disobedience. See Deuteronomy chapter 28. Hegelian: The classic Hegelian dialectic model of change is based on the interaction of opposing forces. Starting from a point of momentary stasis, Thesis countered by Antithesis first yields conflict, then it subsequently results in a new Synthesis. Marxist: Marxism presents a dialectical and materialist concept of history, seeing humankind's history as a fundamental "struggle between social classes". Kuhnian: The philosopher of science, Thomas Kuhn argues in The Structure of Scientific Revolutions with respect to the Copernican Revolution that people are likely to continue utilizing an apparently unworkable paradigm until a better paradigm is commonly accepted. A Kuhnian approach to the study of societies is provided by the critical juncture approach to social order and change. Heraclitan: The Greek philosopher Heraclitus used the metaphor of a river to speak of change thus: "On those stepping into rivers staying the same other and other waters flow" (DK22B12). What Heraclitus seems to be suggesting here, later interpretations notwithstanding, is that, in order for the river to remain the river, change must constantly be taking place. Thus one may think of the Heraclitan model as parallel to that of a living organism, which, in order to remain alive, must constantly change. A contemporary application of this approach is shown in the social change theory SEED SCALE which builds off of the complexity theory subfield of emergence. Daoist: The Chinese philosophical work Dao De Jing, I.8 and II.78 uses the metaphor of water as the ideal agent of change. Water, although soft and yielding, will eventually wear away stone. Change, in this model, is to be natural, harmonious and steady, albeit imperceptible.
Әлемдік демографиялық өзгерістер
Қазіргі кезде орын алып жатқан ең айқын өзгерістердің бірі – әлемдегі халық санының елдер арасындағы таралуының өзгеруі. Соңғы онжылдықтарда дамушы елдер әлем халқының үлкен бөлігін құрап, 1950 жылы 68%-дан 2010 жылы 82%-ға дейін өсті, ал дамыған елдердің халқы 1950 жылы әлем халқының жалпы санының 32%-ынан 2010 жылы 18%-ға дейін азайды. Қытай мен Үндістан ең ірі елдер болып қала береді, ал АҚШ шалқая жатқан үшінші орында. Дегенмен, әлемдегі халық өсімі баяулап барады. Дамыған елдердегі халық өсімі 1950 жылдан бері баяулап, қазір жылына 0,3% құрайды. Ең кем дамыған елдерді есептемегенде, дамушы елдердегі халық өсімі де 1960 жылдан бері баяулап, қазір жылына 1,3% құрайды. Ең кем дамыған елдердегі халық өсімі салыстырмалы түрде аз баяулады; 2022 жылғы деректер бойынша жылдық өсім көрсеткіші 2,33% құрайды.
One of the most obvious changes currently occurring is the change in the relative global population distribution between countries. In recent decades, developing countries have become a larger proportion of the world population, increasing from 68% in 1950 to 82% in 2010, and the population of the developed countries has declined from 32% of the total world population in 1950 to 18% in 2010. China and India continue to be the largest countries, followed by the US as a distant third. However, population growth throughout the world is slowing. Population growth among developed countries has been slowing since the 1950s and is now at 0.3% annual growth. Population growth among the less developed countries excluding the least developed ones has also been slowing since 1960 and is now at 1.3% annually. Population growth among the least developed countries has slowed relatively little; as of 2022, the annual growth rate is 2.33%.
Жұмыстың және күтімнің гендерлік үлгілері
Дамыған әлемнің көп бөлігінде 20 ғасырдың ортасынан бері ерлерге және әйелдерге тән жұмыстың бөлінуінен гендерлік теңдікке қарай болған өзгерістер экономикалық тұрғыдан маңызды болып келді. Әлем бойынша әлеуметтік өзгерістерге ерлер де, әйелдер де зор үлес қосып келеді.
In much of the developed world, changes from distinct men's work and women's work to more gender equal patterns have been economically important since the mid 20th century. Both men and women are considered to be great contributors to social change worldwide.