Кіріспе

Қытай Республикасының юрисдикциясына жататын аралдар, көбінесе Тайвань деп белгілі. Қытай Республикасы (ҚХР) юрисдикциясына жататын Тайвань аймағын құрайтын аралдар әртүрлі арал топтарына бөлінеді. Тайвань аралы, сондай-ақ Формоза деп те аталады, ең ірі арал және ҚХР бақылауындағы аумақтардың басты бөлігі болып табылады. Бұл тізімге ҚХР талап ететін, бірақ басқарылмайтын аралдар, соның ішінде ҚХР бақылауындағы аралдар, және басқа елдермен даулы аралдар, мысалы Сенкаку аралдары мен Оңтүстік Қытай теңізі аралдарының көп бөлігі кірмейді. 1990 жылдары Қытай Республикасы Конституциясына қосымша баптар енгізілген кезде, бұл аралдар бірлесіп "Қытай Республикасының еркін аймағы" немесе "Тайвань аймағы" деп аталды, бұл ҚХР үкіметінің нақты бақылауындағы аумақтық шекараны заңды түрде анықтайды. Кейбір Тайвань аралдарының ағылшын тілінде әртүрлі аудармалары бар, себебі қытай тілінде әртүрлі транскрипция жүйелері қолданылады, немесе мандарин, хоккьин, жергілікті тілдер немесе басқа шет тілдерінен туындаған. Кейбір аралдардың да тарихи кезеңдерден алынған әртүрлі атаулары бар, олар бүгінге дейін қолданылып келеді.

Аймақ бойынша ірі аралдардың тізімі

Аумағы 5 км²-ден асатын Тайвань аралдарының тізімі. РетіАтыЧжунгоТайваньдықХаккаГеографиялық бірлікӘкімшілік бөлінісіАуданы (км²)1Тайвань негізгі аралы/ФормозаTâi-oân pún tóThòi-vân pún tóTaiwan әртүрлі35,807.822Кинмэн негізгі аралыKim-mn̂g pún tóKîm-mùn pún tóКинмэн4 қалалық округКинмэн134.253Пэнху негізгі аралыPhêⁿ-ô pún tóPhàng-fù pún tóПэнхуМагонг, ХуксиПэнху65.414Орхидея аралыLân-sūLàn-yíЛаньюТайтунг46.825Сию аралыSai-sūSî-yíПэнхуСиюПэнху17.84–Вайсандинг атолдыGōa-sòaⁿ téng chiuNgoi-san táng chûТайваньКоухуЮньлинь17.226Жасыл аралыLe̍k tóLiu̍k tóТайваньЛюдаоТайтунг15.097Кинмэн кіші аралы (Лию)Sió kim-mn̂g tóSéu kîm-mùn tóКинмэнЛиюКинмэн14.858Байша аралыPe̍h-soa tóPha̍k-sâ tóПэнхуБайшаПэнху13.889Нанган аралы (Мацу)Lâm-kan tóNàm-kôn tóМацуНанганЛяньцзян10.4310Цимэй/Цимей аралыChhit-bí tóChhit-mî yíПэнхуЦимэйПэнху7.5911Ламай аралыLiû-khiû sūLiù-khiù yíТайваньЛюцюПинтунг6.8012Ванъань аралыBāng-oân tóMong-ôn tóПэнхуВанъаньПэнху6.7413Бэйган аралыPak-kan tóPet-kôn tóМацуБэйганЛяньцзян6.44

Даулы аралдар

Жапонияның бақылауындағы Сенкаку аралдары мен Оңтүстік Қытай теңізіндегі аралдар (бірнеше ел таласып, басқарады) бойынша жоғары даулы егемендік даулары Тайваньның да (1951 жылғы Сан-Франциско келісімінде белгіленген аумақтар) және Тайваньды басқаратын Қытай Республикасының (ҚР) да даулы мәртебесімен күрделі. Қытай мен Қытай Халық Республикасы (ҚХР) әлі де бүкіл Қытайдың жалғыз заңды үкіметі ретіндегі өздерінің құқығын таласып жатқандықтан, олар Оңтүстік Қытай теңізіндегі аралдарды және Сенкаку аралдарын қоса алғанда, аралдардың бірдей аумағына талапкерлік етеді. Бұл дауларды көп қабатты етеді және халықаралық құқық нормаларына сәйкес шешуді дерлік мүмкін емес жасайды. ҚХР Оңтүстік Қытай теңізіндегі барлық аралдарға тарихи құқығын сақтап отыр. Сондай-ақ, оларды тағы бес ел талап етеді: ҚХР, Вьетнам, Филиппин, Малайзия және Бруней. Пратас және Спратли аралдарындағы ҚР бақылауындағы аралдар Каосиунг қаласының Цзинь ауданына қарастырылады, бұл оларды техникалық тұрғыдан «Тайвань аймағының» бөлігі деп анықтайды. Біріккен Ұлттар Ұйымы Оңтүстік Қытай теңізін «халықаралық сулар» деп санайды және Оңтүстік Қытай теңізіндегі аралдардың ешқайсысын «нағыз аралдар» деп танымайды. Бұл аралдарды «нағыз аралдар» деп тану маңызды, себебі «аралдар» деген анықтама олардың айналасында эксклюзивті экономикалық аймақ құруға негіз болады, оны халықаралық кеме жолдарын кесіп, мұхит түбіндегі мұнай сияқты табиғи ресурстарды игеру үшін пайдалануға болады. Ал, Жапонияның бақылауындағы Сенкаку аралдарын ҚР Илань округінің Тучэн қалашығындағы «Дяоютай аралдары» деп атайды және оларды географиялық және провинциялық Тайваньның бөлігі деп санайды. Сенкаку аралдары Тайвань аралының солтүстік-шығысында 186 шақырым, ал Қытайдың батысында шамамен 330 шақырым қашықтықта орналасқан. Олар Жапонияның Окинава префектурасы ретінде басқарылатын «Рюкю аралдарының» батыс шетін құрайды. ҚХР сондай-ақ Сенкаку аралдарын «Дяою аралдары» деп атап, оларды өзінің «Тайвань провинциясының» бөлігі деп мәлімдейді. ҚХР Тайвань және Пэнху аралдарын өзінің 23-ші Тайвань провинциясының бөлігі деп санайды, сонымен қатар Жапонияның бақылауындағы Сенкаку аралдарын («Дяоюдао аралдары» деп аталады), оларды да ҚР өзінің Тайвань провинциясының бөлігі деп таниды. ҚХР Циньмэньді (Кемой) Фуцзянь провинциясындағы префектуралық деңгейдегі Куанчжоу қаласының округі деп мәлімдейді. Мацу Фуцзянь провинциясындағы Фучжоудың бөлігі болып табылатын Лянцзян округінің бөлігі ретінде мәлімделеді. Уцю аралдары Фуцзянь провинциясындағы префектуралық деңгейдегі Путянь қаласының ауданы – Сюю ауданының бөлігі ретінде мәлімделеді. Пратас аралы Шанвэй (Свабуэ) Гуандун провинциясындағы Чэнкудың бөлігі ретінде мәлімделеді. ҚХР бақылауындағы Наньша аралдары, яғни Тайпин аралы мен Чжунчжоу рифі Хайнань провинциясындағы Саншаның бөлігі ретінде мәлімделеді. Осылайша ҚХР бақылауындағы аралдар өзінің Тайвань провинциясының (Тайвань және Пэнху), Фуцзянь провинциясының (Циньмэнь, Мацу және Уцю), Гуандун провинциясының (Дунша) және Хайнань провинциясының (Наньша) бөлігі ретінде мәлімделеді.