Кіріспе

Француз генералы (1740–1793) Адам Филипп, Кустин графы (4 ақпан 1740 – 28 тамыз 1793) – француз генералы. Француз корольдік армиясының жас офицері ретінде ол Жеті жылдық соғыста қызмет етті. Америка төңкерісінде ол американдық отаршылдарды қолдаған Рошамбоның «Арнаулы экспедициясы» (Expédition Particulière) құрамына кірді. Вирджиниядағы сәтті науқан мен Йорктаун шайқасынан кейін ол Францияға оралып, корольдік армиядағы бөлімшесіне қайта қосылды. Француз төңкерісі басталғанда ол Эстаттар генералына сайланды және кейіннен Ұлттық құрылтайда Метстен өкіл ретінде қызмет етті. Ол тамыз жарлықтарының кейбіреулерін қолдады, сонымен қатар, жалпы алғанда, корольдік құқықтарды және француз эмигранттарының құқықтарын жақтады. 1791 жылы құрылтай таратылған кезде ол армияға генерал-лейтенант ретінде қайта оралды және келесі жылы Николас Люкнерді Вогез армиясының бас қолбасшысы етіп алмастырды. 1792 жылы ол Рейннің орта және жоғарғы аймақтарында сәтті науқандар жүргізіп, Шпейер мен Майнцты басып алды және Виссембург шебін бұзды. Шарль Франсуа Дюморье сатқындық жасады деген күдіктен кейін, Қоғамдық қауіпсіздік комитеті Кустинге тергеу жүргізді, бірақ Максимилиан Робеспьердің күшті қорғанысы оны ақтады. Ол қайтадан активті қызметке оралғаннан кейін армия офицерлік құрамының көп бөлігі мен тәжірибелі әскерлерін жоғалтқанын байқады. 1793 жылы көктемде бірқатар жеңіліске ұшырағаннан кейін француздар өткен жылы басып алған аумақтың көп бөлігін жоғалтты. Солтүстік армиясына басшылық етуге бұйрық алған Кустин алдымен Рейннің маңызды Майнц арқылы өтетін өткелдерін француз бақылауында нығайтуға тырысты. Алайда, келесі жылы қоршаудағы Конде бекінісін азат етуге сәтсіздікке ұшырағандықтан, ол Парижге қайтарылды. Конде, Майнц және Шпейердің барлығынан айырылғаннан кейін ол тұтқындалды. Ол Антуан Квентин Фукие-Тенвильдің Қоғамдық қауіпсіздік комитетінің революциялық трибуналы алдында ұзақ сотта болды, ал Жак Эбер өзінің «Le Père Duchesne» басылымы арқылы Кустинге шабуылдауын жалғастырды. 27 тамызда Трибунал көпшілік дауысымен Кустинге мемлекетке опасыздық жасады деген айып тақты және келесі күні оны гильотинаға отырғызды. Бірнеше айдан кейін оның ұлы да өлімге кесті, ал келіні Дельфин де Кустин бірнеше ай түрмеде азап шекті, содан кейін 1794 жылдың жазында босатылды. Ол отбасылық мүліктің бір бөлігін қалпына келтіруге қол жеткізді және Германияға, кейіннен Швейцарияға ұлы Астольф Луи Леонормен бірге көшіп кетті, ол белгілі саяхат жазушысы болды. Отбасының тағдыры Франциядағы көптеген кіші аристократияның, әсіресе әскери және дипломатиялық корпустағылардың тағдырын көрсетеді, олардың абыройын Монтаньярлар Террор билігі кезінде түсірді.

Ерте мансап

Кустин өзінің карьерасын 1748 жылы, Германиядағы Австрия мұрагерлік соғысының соңында, бейбіт уақытта оның тәрбиесін жалғастырған маршал Саксеннің қол астында сегіз жасында бастады. Жеті жылдық соғыс (1756–63) кезінде Кустин француз армиясында неміс мемлекеттерінде қызмет етті; 1758 жылы ол Шомберг полкіндегі драгундардың капитаны болды. Пруссиялықтармен шайқасқанда, Кустин олардың жаңашыл әскери ұйымдастырылуына қызығып, кейіннен өзінің әскери стиліне әсер етті. Жеті жылдық соғыс аяқталғанда Кустин лагерь шебері болды. Герцог де Шоиз оның талантын мойындап, оған драгундар полкін құрды, бірақ Кустин оны Америкаға аттанатын жаяу әскер полкімен ауыстырды, онда ол әскери қимылдарды жалғастыра алады, қосымша тәжірибе жинап, шен алуға мүмкіндік алады. Оның полкі, Regiment de Saintonge (1,322 сарбаз және офицерлер), 1780 жылдың сәуір айында Бресттен Он үш колонияға аттанды. Ол жерде ол американдық Тәуелсіздік соғысында граф Рошамбоның экспедициялық корпусында полковник ретінде британдықтарға қарсы ерекше көзге түсті. Полк 1781 жылғы Вирджиния науқанына қатысып, Йорктаун шайқасындағы ерлігі үшін жоғары мақтаулар алды; Кустин жеке еңбегі үшін марапатталды және АҚШ үкіметінен патент алды. Рошамбоның есебінде оның адалдығы, ынтасы, батылдығы және таланты жоғары бағаланды. Ол сондай-ақ драгундар полкі де Руергтің иесі ретіндегі міндеттерін қайтадан иеленді. 1791 жылдың қазан айында Заң шығару жиналысы таратылғаннан кейін, Кустин Вогез армиясының генерал-лейтенанты болып тағайындалды. Қатаң тәртіпке қарамастан, ол сарбаздардың арасында танымал болды, олар оны «мұртты генерал» деп атады. Келесі жылы ол Николас Люкнерді алмастырып, армияның бас қолбасшысы болып тағайындалды; келесі науқанда ол 1792 жылдың қыркүйек және қазан айларында Шпейер, Вормс, Майнц және Франкфурт қалаларын басып алды. Рейн аймағында Кустин революцияны жариялау арқылы жалғастырды және аристократия мен дін қызметкерлеріне ауыр салықтар салды. Қыс мезгілінде пруссиялық армия оны Франкфуртты эвакуациялауға, Рейн өзенін қайтадан кесіп өтуге және Ландауға қайта шегінуге мәжбүр етті. Бұл Шарль Франсуа Дюмориездің австриялықтармен жасаған опасыз келісімі кезінде болды. Өзін-өзі ақтау үшін Парижге шақырылған Кустинге сатқындық тағылды, бірақ ол француз революционері және адвокаты Робеспьердің шебер қорғауына ие болды, ол Кустинге адал адам және елге қызмет еткен адам деп баға берді. Робеспьердің қорғауымен ол барлық айыптардан ақталды және кейіннен Солтүстік армиясының басшылығына тағайындалды. Кустин 15 шілдеде Парижге қайта шақырылды.

Сот алдындағы іс

Парижге келген соң, Кустин әдеттегі салқынқандылығын сақтады, бұл оның саяси жауларын ашуландырды. Ол жиһазталған қонақүйден жеке бөлмелер алды және хатшысы үшін бөлме жалға берді. Ұлы мен келінін көріп, париждік әдеттегі әлеуметтік өмірін жалғастырды: ол Король сарайы мен театр сияқты қоғамдық орындарда пайда болды, оны шулы шапалақтармен және «Vive Custine!» деген ұрандармен қарсы алды. Қоғамдық қауіпсіздік комитеті оны қайда барса да полициямен бірге жүруге бұйырды. 22 шілдеде ол тұтқындалып, Люксембург түрмесіне қамалды. 23 шілдеде Майнцтың капитуляциялағаны туралы хабар келді, ал 28 шілдеде Валенсиеннің түскені туралы хабар жетті. 28 шілдеде ол Консьержерияға ауыстырылды, оның бөлмелері, хатшысының және ұлының бөлмелері іздестіру үшін жабылды. Бұл жолы Робеспьер Кустинді қорғамады. Кустиннің әдемі келіні сот үйіне күнделікті келіп, оның етегіне отыратын болды; соңында, прокурорлар судьяларды үкімді кешіктіруде айыптап, оған тамашалау үшін осылай істегендерін айтты. Революциялық трибунал оны мемлекетке опасыздық жасады деп таныды және ол 1793 жылдың 28 тамызында гильотинамен аттырылды.

Кейіпкер

Трибунал айып таққанмен, Кустин басшылығы мен мінезі далада негізінен дұрыс екенін көрсетті. Пруссиялық қаталдық пен тәртіптің жақтасы болғандықтан, ол қатаң тәртіпті ұстанушы еді, бірақ сарбаздары оны жақсы көріп, одан шабыттанды. Кустин сөз сөйлеуді ұнатқан, тіпті сарбаздарының есімдерін білген. Ол ауруханадағы жауынгерлерді аралап, көңілді мінез танытып, тапқырлық шебері болған. Оның өткір әзілдері бүкіл армияда таралған. Дегенмен, ол тәртіпсіздік пен бағынбаушылықты көтермеген. 1792 жылы еріктілер тобы әскерге дұрыс қадам үйретеміз (республикалыққа айналдырамыз) деп мақтанғанда, ол кавалериясына оларды қоршап, қаруларын алып қоюға бұйрық берді. Кустин талантты офицерлерді танып, қабылдады. Майнц гарнизоны капитуляциялағанда, ол Майнц қолбасшысы Рудольф Эйкмейерге француз армиясында полковник болып қызмет етуге шақыру қағазын ұсынды. 1793 жылы Эйкмейер бригадир-генерал болып тағайындалды және Жоғарғы Рейн науқандарында, сондай-ақ 1796 жылғы Рейн науқанында қызмет етті. Осы науқан кезінде ол жас офицер Лоран Гувионның қызметін де алды, кейін Лоран де Гувион Сен-Сир деп танылды. Антуан Мари Шаманның айтуынша, ол Сен-Сирдің қызметін ерекше тәсілмен алды, бұл Кустин мінезі мен тұлғасын көрсетеді. Оқ атылмайтын уақытта Гувион Майнц маңындағы Экхайм жанындағы жау позицияларын, соның ішінде айналаны суреттеп жатқанда, Кустин оны алыстан көрді. Оның осы ісі ұнамаған Кустин оған қарай шапқан, қолынан қағазды жұлып алып, ашуланып не істеп жүргенін сұрады. Гувионның суреті жау позицияларымен сәйкес келетінін байқағаннан кейін, ол жас офицерді өзінің штабына тағайындады. Кустин штабының офицері Саймон Франсуа Гей де Вернон оның сарбаздарының жағдайына қамқорлық танытқанын, жақсы әкімші болғанын, өзінің ақшасынан жомарт екенін, сарбаздарды басқару тәжірибесі бар екенін, бір қарағанда мәселені түсіне алатынын, тыныш және белсенді болғанын жазды. Кустин ақылды офицерлердің кеңесін бағалап, оларға алғысын білдірді. Сен-Сирден басқа, Кустин Луи Дезе және Жан-Батист Клеберді штабына тағайындады. Оның зор мақтанышы, жоспарларының кереметтігіне сене білмеуі, олардың кемшіліктерін көре алмауы және басқа генералдарды айыптау мен жамандау әдеті Кустиннің ең үлкен кемшіліктері болды. Хошард екі армияға қолбасшылық етуге тағайындалғанда, Кустин дәл жазды: "Екі армияны басқару Хошардтың күшіне жетпейді". Бұл хат жарияланып, Кустинге адал қызмет еткен адамның сезімін ауырлатты. Кустин ақылсыздықпен соғыс министрі Жан Батист Ноэль Бушоттпен жақсы қарым-қатынаста болған генерал Пьер Жозеф Ферьер дю Шастелемен дауласты. Ол сондай-ақ Пьер де Руэль, маркиз де Берннвилль және Франсуа Кристоф де Келлерман сияқты басқа да армия қолбасшыларын жамандады.

Отбасы

1740 жылғы 4 ақпанда Метс қаласында туған Кустин, Филипп Франсуа Жозеф, граф де Кустин мен Анн Маргарита Магуеннің, Франсуа, граф д’Русси мен Маргарита де Вальтердің қызы еді. Оның әкесі, он бірінші граф, 1757 жылы Россбах шайқасында қаза тапты, ол шайқаста қаза тапқан алты француз генералының бірі болды. Кустиннің басқа титулдарының ішінде Герман де Гурне және де Сарек болды, ал 1770 жылдан кейін ол сатып алған Нидервиллердің иесі болды. Ол Аделаида Селеста Луиза Гагна де Лонгниге үйленді. 1790 жылы Кустиннің қызы Аделаида Анна Филипп, Людовик XVI-ның церемонимейстері, маркиз де Дрю Брезеге үйленді. Ол күйеуімен бірге 1790-шы жылдардың басында Ұлыбританияда босқындар ретінде көп уақыт өткізді, бірақ ол бірнеше рет Францияға өзінің иеліктерін көру үшін оралды; ол ақырында Францияның пэрі ретінде бекітілді. Кустиннің ұлы Рено Луи Филипп Франсуа, (1768 жылы Парижде туып, 1794 жылғы 3 қаңтарда қайтыс болды), сондай-ақ Арман деп аталды, Рейн армиясының бір полкінің капитаны болды. Жас кезінде ол көп саяхаттап, Берлинде соғыс өнерін жан-жақты зерттеді. Мирабо граф, әрқашан саясаткер болғандықтан, жас Кустин жақсы құрметтелетін дипломат болатынын болжады. 1792 жылы Арман Николас Люкнердің лагерь көмекшісі болды; Люкнер жұмыстан босатылғаннан кейін ол 1792 жылы Берлиндегі елшілікке қысқа мерзімге шаруа ретінде кірісті. Ақырында Франция мен Еуропаның қалған бөлігі арасындағы дипломатиялық қатынастар шиеленісе бастаған кезде, ол пруссиялық және австриялық дипломаттардың Парижге қауіпсіз оралуын қамтамасыз ету үшін кепілге алынды. Оның қайтыс болған анасы оған 700 000 ливрлік капитал қалдырды, осылайша оны бай жас жігіт етті; оның әкесі де некеде оған тиісті соманы, сондай-ақ Нидервиллердегі отбасылық мүлікті, онда алты шаруашылық бар еді, береді деп күтілді. Аристократ генерал болған Кустин және оның болашақ дипломат болған ұлы күдік тудыруға лайық нысана болып көрінді. 1792 жылы Берлинде бір жыл өткізгеннен кейін, жас Кустин Берлиндегі абай және сақтықпен жүріп-тұруына қарамастан, күдікке ілікті: ол пруссиялықтармен кез келген байланысты құжаттап, хабарлағандығына және оның барлық әңгімелері мұқият және нақты түсіндірілгеніне көз жеткізді. Ол қайын анасына жазған хатында кереметке орай қамауға алушылар тізімінде жоқ екенін және 1792 жылғы қыркүйекте Аббая түрмесіндегі қырғыннан құтылып қалғанын айтты. Ол өзінің қауіпсіз емес пошта арқылы әйеліне хат жазудан қорқатынын мәлімдеді. Ол қыста Парижде қиналды, бірақ ақырында ол әкесінің Рейн армиясындағы командасында лауазымға ие болды, Франкфуртта осы армияға қосылды. Алайда 1793 жылғы тамызда әкесі тұтқындалғаннан кейін жас Кустин өзін патшаның жақтастары деп күдіктенушілердің тізіміне енгенін байқады. Қыркүйек айындағы Күдіктілер туралы заң ұлының сотын жеделдетті. Оған қарсы ең басты дәлел – өткен көктемде әкесіне жазған хатында әскерден кетуді ұсынғандығы болды, және бұл, сондай-ақ басқа хаттар – нақты және жасалған – оның айыпталуына кепілдік берді. Ол айыпталып, бір күннен кейін гильотинаға кесілді. Ол жас ұлы Астольф Луи Леонор, маркиз де Кустинді қалдырды (18 наурыз 1790 – 25 қыркүйек 1857).

Инвестициялар

1770 жылы Кустин Нидервилль аймағында жер иеленді, оның ішінде фаянс фабрикасы болды. Мануфактура 1735 жылы құрылған, бірақ кірісі шектеулі болды. Өндіріс ғимаратын өртеп жіберген өрт және жұмсақ паста порцеляны өндірісіне қойылған шектеулер сияқты түрлі қиындықтар бастапқы инвесторларды көңіл көшірді. Кустин 1770 жылы осы жерді сатып алғанда, ол қиын жағдайдағы инвестиция еді. Ол келесі сегіз жылда маңызды қаржылық проблемаларға тап болды және 1778 жылы банкроттыққа ұшырар жолын қарастырды. Кейін ол Франсуа Анри Ленфримен серіктестік құрды, және фабрика ағылшын стиліндегі асүй ыдыстарын шығара бастады. Ленфри өндіріс процесін де жаңартты, каилутаж әдісін енгізді, ол фаянс өндірісінің технологияларын ұнтақталған әктас пен сазды араластырудың жаңа тәсілімен біріктірді. Кустинның өлім жазасы фабриканың уақытша жабылуына себеп болды, себебі үкімет оның мүлкін тәркіледі; жұмыстан босатылған жұмысшылар Парижге жұмыс іздеуге кетті, ал бірнешеуі оны босату туралы петицияға қол қойды. Коалициямен соғыс жалғасқандықтан жұмысшылар саны 15-ке дейін азайды; бірақ фабрика сақталып қалды және он тоғызыншы ғасырдың ортасында жаңа өркендеуге ие болды. Кустин 1782 жылы Джордж Вашингтонға осы үстел жиынтығын сыйға берді.