Кіріспе

Француз генералы (1763–1813)

Жан Виктор Мари Моро (фр. Jean Victor Marie Moreau, 14 ақпан 1763 – 2 қыркүйек 1813) – Наполеон Бонапарттың билікке көтерілуіне көмектескен, бірақ кейін оның басты әскери және саяси қарсыласы болып, АҚШ-қа қуылған француз генералы.

Атақ-даңққа қол жеткізу

Моро Бретаньдегі Морле қаласында дүниеге келді. Оның әкесі табысты заңгер болғандықтан, Мороның әскерге түсуіне рұқсат бермей, Рен университетінде заңгерлік мамандықты оқуға талап етті. Жас Моро заңға қызығушылық танытпады, бірақ студенттік өмірдің еркіндігінен ләззат алды. Диплом алудың орнына, ол студенттермен бірге өмір сүріп, олардың батыры мен көшбасшысы болды, оларды бір түрлі әскерге айналдырып, олардың проректоры ретінде басқарды. 1789 жылы ол Рен қаласындағы жас дворяндар мен қара халық арасындағы күнделікті қақтығыстарда студенттерге басшылық етті. 1791 жылы Моро Иль-э-Вилен еріктілерінің подполковнигі болып сайланды. Ол Шарль Франсуа Дюмориеге қызмет етті, ал 1793 жылы батальонының жақсы тәртібі, оның өзінің әскери қабілеттері мен республикалық принциптері оны генерал-бригадир шеніне көтерді. Лазар Карно 1794 жылдың басында Мороны генерал-дивизияға көтерді және Фландриядағы Шарль Пишегрю армиясының оң жақ қанатын басқаруды тапсырды. 1794 жылғы Туркуан шайқасы Мороның әскери даңқын нығайтты, ал 1795 жылы оған Рейн және Мозель армиясының басшылығы берілді, ол Рейнді кесіп, Германияға енді. Бастапқыда ол сәттілікке жетіп, бірнеше жеңіске жетіп, Изарға дейін жетті, бірақ соңында Австрияның Карл герцогынан шегінуге мәжбүр болды. Дегенмен, осындай операциялардың үлгісі саналған шегінуді жүргізудегі шеберлігі оның беделін арттырды, оның үстіне ол 5000-нан астам тұтқынды өздерімен бірге алып қайтуға қол жеткізді.

Интригалар

1797 жылы қаржы және жабдықтардың жетіспеуінен туындаған ұзақ қиындықтардан кейін ол Рейнді қайтадан кесіп өтті, бірақ оның әрекеттері Бонапарт пен австриялықтар арасындағы Леобен бейбіт келісімінің алдын ала шарттарына байланысты тоқтатылды. Осы кезде ол өзінің ескі әріптесі және қолбасшысы Шарль Пишегрү мен эмигрант, Конде принці арасындағы сенімсіз хат алмасуды тапты. Ол бұрын Пишегрүдің адалдығына күдік тудырған айыптауларға қарсы оның қорғаушысы болған еді, ал енді ол өзінің жаңалығын ақымақтықпен жасырып, нәтижесінде кем дегенде жартылай кінәлі деп күдік тудырды. Өзін ақтаруға кеш болғандықтан, ол хат алмасуды Парижге жіберіп, әскерге Пишегрүді сатқын деп жариялаған жарлық шығарды. Моро қызметтен босатылды және тек 1799 жылы қайтадан жұмысқа орналасты, ол кезде Бонапарттың болмауы және орыс қолбасшысы Александр Суворовтың жеңіске жетуі Италияда тәжірибелі және дағдылы генералдың болуын қажет етті. Ол Рейн армиясына тағайындалғанға дейін қысқа мерзімге Италия армиясына басшылық етті және Нови шайқасы өткеннен кейін, жеңіліске ұшырағаннан кейін Италиядағы оның ізбасары Бартелеми Катерин Жубермен бірге болды. Жубер шайқаста қаза тапты, содан кейін Моро әскердің Генуяға шегінуін басқарды, онда ол қолбасшылықты Жан Этьен Шампионнеге тапсырды. Бонапарт Египет және Сириядағы француз жорығынан оралғанда, ол Парижде Мороны тапты, ол француз Директория үкіметіне генерал ретінде де, республикашыл ретінде де наразы болды және 18 Брумердің төңкерісінде оның көмегін алды, онда Моро екі директорды Люксембург сарайында қамауға алған күшке басшылық етті. Сыйлық ретінде Наполеон оған Рейн армиясының басшылығын қайта тапсырды, ол австриялықтарды Рейннен Изарға дейін кері шегіндірді. Парижге оралғаннан кейін ол 19 жастағы Эжени Хулоға үйленді, Маврикийде туған және Жозефина де Богарнедің досы, оған толық үстемдік еткен амбициялы әйел. Германияда бірнеше апта әскермен болғаннан кейін және Хоэнлинден шайқасында жеңіске жеткеннен кейін (1800 жылдың 3 желтоқсаны), ол жорықтары кезінде жинаған байлығын пайдалануға бел буды. Оның әйелі Наполеонның өркендеуіне наразы болғандардың барлығын жинады. Бұл «Моро клубы» Наполеонды ашуландырды және роялистерді ынталандырды, бірақ Моро республиканы қалпына келтіру үшін әскери диктатор болуға дайын болғанымен, Людовик XVIII-ді қалпына келтіру үшін құрылған қастандыққа қатыспады. Мұның бәрі Наполеонға белгілі болды, ол қастандық жасаушыларды ұстады. Мороның айыпталуына Бонапарт судьяларға үлкен қысым көрсетуіне байланысты болды, ал үкім шығарылғаннан кейін бірінші консул оған мейірімділікпен қарады, түрме жазасын шет елге қууға ауыстырды. 1804 жылы Моро Испания арқылы Америкаға сапар шекті.

Франциядан қуылған

Моро 1805 жылдың тамызында әйелімен бірге Нью-Йорк қаласына келді. Ол АҚШ-та зор құлшыныспен қарсы алынды, бірақ барлық қызмет ұсыныстарын қабылдамай, біраз уақыт елді аралап, 1806 жылы Пенсильванияда қоныстанды. Ол Делавэр өзенінің жанында Роберт Морриске бұрын тиесілі вилланы сатып алды, ол Трентон қаласының қарсы жағында, Моррисвильде орналасқан. 1813 жылға дейін ол онда тұрды, уақытын балық аулау, аң аулау және қоғамдық өмірмен өткізді. Оның үйі барлық саяси эмигранттарға пана болды, ал шетелдік державалардың өкілдері оны Наполеонға қарсы қылыш көтеруге көндіруге тырысты. 1812 жылғы соғыс басталғанда, президент Джеймс Мэдисон оған АҚШ әскерлеріне басшылық етуді ұсынды. Моро келісуге дайын болды, бірақ 1812 жылдың қарашасында Ресейдегі Ұлы армияның (Grande Armée) талқан етілгені туралы хабарды естіген соң, Еуропаға оралуға шешім қабылдады. Әйелінің ықпалымен, Моро Еуропаға қайтып, республикалық интригалар шеңберіндегі ескі досымен – бұрынғы Жан-Батист Бернадотпен, қазір Швецияның тәж мұрагері Карл XIV (кейін Швеция королі Карл XIV) келіссөздер жүргізе бастады. Карл XIV және Ресей императоры Александр I, пруссиялықтар мен австриялықтармен бірге Наполеонға қарсы күштерді басқарды. Наполеонды жеңіліске ұшыратып, республикалық үкімет құруды қалаған Моро, швед және орыс көшбасшыларына Францияны жеңудің ең тиімді жолдары туралы кеңес берді. 1813 жылдың 27 тамызында Дрезден шайқасында Александр императормен сөйлесіп тұрғанда Моро қаза тапты, ал 2 қыркүйекте Луниде қайтыс болды. Бұрын, 1813 жылдың 17 тамызында, император одақтас әскерлердің бас қолбасшысы лауазымын өзіне талап еткен, Моро мен Антуан Анри Жомини оның орынбасарлары болған. Бұл талапты Австрияның сыртқы істер министрі Клеменс фон Меттерних қиындықпен қарсы алды, өйткені бұл лауазым бұрыннан князь Карл Филипп Шварценбергке берілген еді. Мороның қасында атып түсірілгеннен кейін император Меттернихке: «Құдай өзінің үкімін айтты. Ол сенің пікіріңмен келісті» деді. Моро Санкт-Петербургтегі Әйя Екатерина католик шіркеуіне жерленді. Оның әйелі императордан зейнетақы алды, ал Мороға Людовик XVIII Франция маршалы шені берді. Бірақ бонапартистер оның «сатуын» айтып, оны Дюмурье мен Пишегрмен салыстырды.

Мұра

Мороның генерал ретіндегі даңқы зор, оның тактикалық амалдары шебер және күрделі болды, сондай-ақ ол қысымға берілмей сабырлылық танытты. Моро – шын ниетті республикашыл болған, әйтсе де оның әкесі Террор дәуірінде гильотинаға алынған. Оның соңғы сөздері: "Soyez tranquilles, messieurs; c'est mon sort" ("Тыныштықта болыңыздар, мырзалар, бұл менің тағдырым") – ол өз еліне қарсы қарулы генерал қызметінен алынуына қайғырмағанын көрсетеді. Нью-Йорк штатындағы Мороу қаласы оның құрметіне аталған.

Танымал мәдениетте

Валентин Пикулдің 1985 жылғы "Каздому своё" романы Моро туралы.