Кіріспе

Оңтүстік Калифорнияның жағалауындағы архипелаг, АҚШ
Калифорниядағы аралдар

Канал аралдары (Lang es) – Тынық мұхитында, Калифорния жағалауының жанындағы Оңтүстік Калифорния шығанағында орналасқан сегіз аралдан тұратын архипелаг. Олар Санта-Барбара арнасын анықтайды, ол аралдар мен Калифорния материгі арасында жатыр. Төрт Солтүстік Канал аралдары Трансверс қатарының геологиялық провинциясының бөлігі, ал төрт Оңтүстік Канал аралдары Пенинсуляр қатарының провинциясының бөлігі болып табылады. Аралдардың бесеуі Канал аралдары ұлттық паркіне кіреді, ал осы аралдарды қоршаған сулар Канал аралдары ұлттық теңіз қорығын құрайды. Табиғатты қорғау қоры Канал аралдары ұлттық теңіз қорығын құруға зор үлес қосты. Кейінірек аралдарда тұрған чумаш және тонгва тайпалары алғашқы тұрғындардың ұрпақтары болуы мүмкін, бірақ оларды аралдарды балық аулау және егіншілікке пайдаланған испандықтар ығыстырды. Канал аралдары мен оларды қоршаған суларда әртүрлі экожүйелер мен көптеген эндемикалық түрлер мен подвидтер кездеседі. Аралдарда 150-ге жуық ерекше өсімдік түрі өседі. Сан-Клементе және Сан-Николас аралдары АҚШ Әскери-теңіз күштерінің оқу алабы, қару-жарақ сынақтары мен стратегиялық қорғаныс орны ретінде пайдаланылады.

Сипаттамалары

Сегіз арал Калифорнияның үш округіне бөлінеді: Санта-Барбара округі (төрт), Вентура округі (екі) және Лос-Анджелес округі (екі). Аралдар екі топқа бөлінеді; солтүстік Канал аралдары және оңтүстік Канал аралдары. Солтүстіктегі төрт арал бұрын Санта-Розае деп аталатын бір құрлықтың бөлігі болған. Архипелаг солтүстіктегі Сан-Мигель аралы мен оңтүстіктегі Сан-Клементе аралы арасында 160 мильге (257 км) созылады. Аралдардың жалпы құрлық көлемі шамамен 346 шаршы миль (896 км²) құрайды. 1980 жылы бес арал (Сан-Мигель, Санта-Роза, Санта-Крус, Анакапа және Санта-Барбара) Канал аралдары ұлттық паркі болып жарияланды. Канал аралдары ұлттық теңіздік қауіпсіздік аймағы осы аралдардың жағалау суларын қамтиды. Санта-Каталина аралы – сегіз аралдың ішінде тұрақты тұрғындармен қоныстанған жалғыз арал, оған Авалондағы курорт қаласы және Two Harbors поселкесі кіреді. Оңтүстік Калифорния университеті де Two Harbors-та USC Wrigley қоршаған ортаны зерттеу институтының теңіз зертханасын орналастырған. 2014 жылы Вентура портындағы Канал аралдары ұлттық паркіне 342 000 келуші келді. Жыл сайын аралдарға шамамен 70 000 турист келеді, көбінесе жаз айларында. Келушілер аралдарға қоғамдық көлікпен, қайықпен немесе ұшақпен бара алады. Канал аралдары ұлттық паркінде Анакапа, Санта-Роза, Санта-Крус, Сан-Мигель және Санта-Барбара аралдарында кемпинг алаңдары бар. Көңіл көтеруге мүмкіндік беретін іс-шаралар: киттерді бақылау, жаяу серуендер, суға түсу, каякпен жүзу және кемпинг. Санта-Барбара каналының бірнеше жерінде мұнайдың табиғи шығуы байқалады. Шашбаулы мұнай немесе мұнайдың кішкентай бөліктері су жәндіктерінде және жағажайларда кездеседі. Американың жергілікті халқы табиғи түрде пайда болатын битумды әртүрлі мақсаттар үшін қолданған, оның ішінде шатырларға, су өткізбейтін жабындарға, жолдарға және кейбір рәсімдерге пайдаланған. Канал аралдарының төменгі биіктіктегі жерлерінде мұз тегіс болмайды және АҚШ-тың 48 штатындағы сирек аймақтардың бірі болып табылады. Қар тек биік тау шыңдарында ғана сирек жауады.

Жергілікті халықтар

Томоль немесе те'аат – Чума́ш және Тонгва халықтарының аралдар мен материкке саяхаттау үшін пайдаланған қайықтары. Чума́ш халқы өз ауылдарын құруда жетекші болды, олардың әлеуметтік-саяси ұйымы ауылдарын жақсы сақтауға және үлкен әлеуметтік кеңістік пен ауылдық қауымдастықты құруға мүмкіндік берді, тіпті ауылдарын қазу кезінде де олар сақталды. Шамамен 2500 жыл бұрын (б.з.д. 500 жыл) технологияда маңызды эволюция болды және балық аулауға тәуелділік артты. Дөңгелек қабықтың балық аулау ілгектері жиі қолданылатын болды. Сан-Мигель аралында материкке сауда үшін тас ұрғыштар және илемдер жасалды. Сан-Мигель аралындағы үйінділерде ең ерте белгілі балық аулау ілгектері мен теңіз өнімдерін өңдеуге арналған арнайы құралдар табылды. Томоль қайықтары – өте күрделі қайықтар болатын, олар бірнеше отбасыны аралдар арқылы тасымалдай алатын, бұл Чума́ш халқының мәдениеті үшін өте құнды болды. Қайықтарды туледен жасаған, ол қайықтарды өте икемді және батпайтын етті. Чума́ш және Тонгва халықтары 19-ғасырдың басында аралдардан шығарылып, жақын маңдағы испан миссиялары мен пуэблоларына көшірілді. Бір ғасыр бойы Канал аралдары негізінен мал шаруашылығы мен балық аулау үшін пайдаланылды. 1930 жылдары бірнеше аралды кит аулаушылар сперма киттерін аулау үшін пайдаланды. Бұл аралдардың экожүйелеріне, соның ішінде теңіз суырықтарының, ақбас бүркіттердің және басқа да түрлердің жергілікті түрлердің жойылуына елеулі әсер етті. Мысалы, жергілікті суырықтар популяциясының азаюы олардың жемі – қара балықтың популяциясының өсуіне әкелді. Нәтижесінде, Канал аралдары 1850 жылдары қытайлық-американдық балықшылар үшін маңызды тоқтау орнына айналды, олар балықтарды жинап, Гонконгқа экспорттады. Канал аралдарының көп бөлігі федералдық агенттіктер немесе табиғатты қорғау ұйымдары басқаратындықтан, аралдардың экожүйелерін қалпына келтіруде маңызды прогресс жасалды. ДДТ-мен ластанудан қауіп көрген ақбас бүркіттердің популяциясының қалпына келуі осының мысалы. USC Wrigley Environmental Studies институтының ғалымдарының көмегімен Catalina Island Fox 2018 жылы 100 түлкіден 1500-ден астам түлкіге дейін қалпына келді. Аралдардың мәртебесі туралы пікірталас туындады, өйткені олар (және Фараллон аралдары) Мексиканың солтүстігін АҚШ-қа берген Гуадалупе Идальго шартында нақты айтылмаған. Осы құқықтық түсініксіздіктерге сүйене отырып, кем дегенде екі жағдайда отарлаушылар сол жерде танылмаған микроұлттарды құрды. 1944 жылы Мексика үкіметі оларды қарастырғаннан кейін, оларға талап етуге құқығы жоқ деп шешті, ал 1978 жылы АҚШ-пен жасалған теңіз шарты мәселені ресми түрде жапты. 1972 жылы "саяси театрдың бір бөлігі" ретінде жиырма алты қоңыр береттер туристік қайықтармен Каталина аралына барды, Авалон қаласының жанында шағын лагерь құрып, Мексика туын көтеріп, Гуадалупе Идальго шартына сілтеме жасай отырып, барлық чиканолар атынан аралды талап етті. 24 күннен кейін шерифтік қызметкерлер барлығын материкке қайтарды. Бұл шамамен 14 000 жыл бұрын Канал аралдарының жер көлемінің картасы, олардың бір-бірімен тарихи байланысын көрсетеді. Қазіргі уақытта олар Калифорния материгінен терең каналмен бөлінген болса да, сол кезде олар материктен қазіргі заманғы аралдарға қарағанда жақын болды, бұл тарихи кезеңде олардың арасында саяхаттауды әлдеқайда оңай етті.

Әскери мақсатта

АҚШ Әскери-теңіз күштері Сан-Николас аралы мен Сан-Клементе аралын бақылайды және аралдар тізбегінде басқа да нысандары бар. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Оңтүстік Калифорнияның барлық Канал аралдары әскери бақылауға алынды, оның ішінде халық қоныстанған Санта-Каталина аралы да, онда туризм тоқтатылды және тұрғындар құрлыққа барып-келу үшін рұқсат алуға міндетті болды. Сан-Мигель аралы бомбалау полигоны ретінде, ал Санта-Барбара аралы Калифорнияға жапон шабуылының болу мүмкіндігіне байланысты ерте ескерту бекеті ретінде пайдаланылды. Сан-Клементе аралы Екінші дүниежүзілік соғыста Жапонияға қарсы Тынық мұхитындағы шайқасқа дайындалу үшін Әскери-теңіз күштерінің алғашқы десанттық күштерін оқыту үшін қолданылды. Сан-Николас аралы 1957 жылдан бері зерттеу ракеталарын ұшыру алаңы ретінде пайдаланылуда. Санта-Роза аралы 1952 жылы АҚШ Әуе күштерінің 669-шы AC&W эскадрильясының базасы ретінде пайдаланылды және олар ондағы төбелерден екі қашықтықтан ерте ескерту жүйесінің FPS 10 радарларын пайдаланды. 1955 жылы тағы бір FPS 3 іздеу радары қосылды, ал 1956 жылы GPS 3 іздеу радары орнатылды. 1958 жылы жаңа MPS 14 ұзақ қашықтыққа биіктік анықтау радары орнатылды. База 1963 жылдың наурыз айында 669-шы эскадрилья Ломпок қаласына жақын Ванденберг Әуе базасына көшірілген соң жабылды. Аралдарда әлі де АҚШ Әскери-теңіз күштерінің «Тюлень» (SEAL) арнайы жасағының оқу орталықтары бар, соның ішінде Сан-Клементе аралындағы Әскери-теңіз күштерінің қосымша десанттық алаңы орналасқан. Аралдарда көптеген сирек және жойылу қаупі төніп тұрған өсімдік түрлері өседі, оның ішінде арал бүлдіргені, арал шалғыны және Санта-Крус аралының қабық гүлі бар. Аралдарды алып теңіз қызыл балдырлары қоршап тұр, ол басқа жануарлар үшін тамақ пен қорғаныс көзі болып табылады. Австралиялық көк эвкалипт, зәйтүн ағашы, тәтті шалфей және Хардинг шөбі сияқты бөгет өсімдіктері жарық, қоректік заттар мен су үшін бәсекелесіп, жергілікті түрлерге қауіп төндіреді. Мысалы, Австралиялық көк эвкалипт жапырақтарындағы уытты заттар топырақта басқа өсімдіктердің өсуіне кедергі келтіреді. Көк эвкалипт, сондай-ақ Хардинг шөбі сияқты басқа да түрлер, жергілікті түрлерге қарағанда өртке оңай тұтанады және өртке жақсы бейімделген. Жол құрылысы үшін әкелінген құрлықтағы топырақпен келген жер құрттары Сан-Клементе аралының ерекше экожүйесі мен микробиалды қоғамдастықтарын өзгертіп, биологиялық әртүрлілікке қауіп төндіреді. Бұл бұрын құрттар болмаған аймақта олар өсімдіктер мен өсімдік жамылғысының таралуын өзгертіп, жергілікті емес өсімдіктердің таралуына мүмкіндік жасайды.

Фауна

Канал аралдары мен оны қоршаған сулар көптеген эндемикалық жануарлар түрлеріне мекен, соның ішінде Канал аралдарының дақтанған скунсы, аралдық скраб қарғасы, күлгін дауыл құсы, Сан-Клементе логгерхед торғайы және Сан-Клементе шалфейлік тараншысы сияқты жануарлар дүниесіне ие. Санта-Круз қойы және Сан-Клементе аралының ешкісі – осы жерде шыққан екі тұқым. Тынық мұхитының сұр киттері, көк киттері, жұмбақ киттері және Калифорния теңіз арыстандары сияқты көптеген ірі теңіз сүтқоректілері Канал аралдарының жанында көбейеді немесе тамақтанады. Солтүстік Тынық мұхитының құрып кету қаупі төнген киттерінің және тарихи түрде көптеп кездесетін Стеллер теңіз арыстандарының қазіргі кездегі саны бұл аймақтарда белгісіз. Батыс шағалалары, аққабақ бүркіттері, көгершіндер және Скриппстің құсбақалары сияқты теңіз құстары аралдарды баспана және көбейту үшін пайдаланады. Эндемикалық арал түлкісі Калифорнияның ең кішкентай табиғи иті болып табылады және 1990 жылдардың соңында жойылып кетуден құтылды. Аралда аралдық қоршау кесірткесі, аралдық түнгі кесірткесі және Канал аралдарының жұқа саламандрасы сияқты бірнеше эндемикалық бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділер түрлері өмір сүреді. Мыңдаған жылдар бұрын аралдарда пигмей мамонттары мен қысқа бетті аюлар да кездесетін, бірақ қазір олар жойылған. Бұл кезеңде Канал аралдарында моллюскалардың да үлкен популяциясы болған, олардың барлық бөлігі пайдаланылған. Абалон соншалықты маңызды болғандықтан, жергілікті халық оны жоғары өнім алу үшін өсіруді бастады. Аралдардың құрлықтан оқшауланғандығына байланысты, патогендер арал түрлеріне зиян келтірді. 1998 жылы Санта-Каталина аралында иттің қоңыз ауруы таралып, аралдағы скунстар мен түлкілердің саны күрт азайды. Аралдың жануарлар дүниесін қорғау үшін құтыруға және қоңызға қарсы вакцинация бағдарламасы басталды. Иттің қоңыз ауруының аралдарға жасырын түрде келген егерше немесе үй иті арқылы әкелінген деп есептеледі. 1950 жылдары Канал аралдарындағы аққабақ бүркіттері мен саябақ соқырлары ДДТ сияқты пестицидтерді кеңінен қолданғаннан кейін жергілікті жерде жойылды. Құстар ластанған балықты және теңіз құстарын жейді, бұл ересектерді улайды және жұмыртқаларын әлсіретеді. Басқа жыртқыш құстардың табиғи бәсекелестері болып табылатын алтын бүркіттер негізінен осы жануарлармен қоректенбейді және 1990 жылдардың басында аралдарды отарлай алды. 2000 жылдардың басында алтын бүркіттер тірідей тұтқындалып, басқа жерге көшірілді. 2002 және 2006 жылдары солтүстік аралдарға аққабақ бүркіттердің көбейетін жұптары қайта әкелінді. 2006 жылы оралмандар аралда жойылғаннан кейін алғаш рет балапандарды шығарды. Channel Islands ұлттық паркі 2007 жылы өз веб-сайтында аққабақ бүркіт веб-камерасын орнатты. Бұл жерде ешкімді тартып алмайтын саясат бар, бірақ туристерге әдемі биоәртүрлілікті тамашалауға рұқсат етіледі. Бұл шектеулерді сақтау және МҚА-ны қорғау үшін Channel Island National Marine Sanctuary Advisory Council мемлекеттік суларды басқарады, соның ішінде қызметкерлерді және парк қызметкерлерін жалдауды жүзеге асырады. Федералды сулар Ұлттық мұхиттар және атмосфералық басқару басқармасының (NOAA) бақылауында және қорғауында қалады. Калифорнияның Канал аралдары теңіз қорығы он жылдық зерттеуде көрсетілгендей, жағалаулық мұхиттарды зерттеудің салааралық серіктестігі (PISCO) жүргізгеніне сәйкес, орташа деңгейде сәттілікке жетті. 2003-2013 жылдар аралығында МҚА желісі іске асырылғанда, балық түрлерінің биомассасы көлемі, саны және ауданы бойынша салмағы жағынан өсті. Бұл өсім МҚА-да және осы он үш аймақтан тыс аймақтарда байқалды. 2015 жылдың сәуірінде қабылданған соңғы Бас басқару жоспарына сәйкес, бұл МҚА биоәртүрлілікті қалпына келтірудегі табысты үрдісін жалғастыру үмітімен келесі жиырма-қырық жыл бойы бақылауға және қорғауға алынады. Қара абалонның (Haliotis Cracherodii) Channel Islands-қа тән түрі болғандықтан, олардың популяциясы қазір аз, сондықтан олар 2011 жылдың қазан айынан бастап Ұлттық мұхиттар және атмосфералық басқару басқармасы (NOAA) балық шаруашылығы бойынша жойылып бара жатқан түр болып табылады.

Танымал мәдениетте

"26 Miles (Santa Catalina)" – The Four Preps тобының Санта-Каталина аралы туралы 1957 жылғы поп-әні. Бұл ән туристік жарнамаларда және 2018 жылғы "Эль Рояльдегі жаман уақыттар" фильмінде қолданылған. 1970-ші жылдардағы "Қара қой эскадрильясы" телешоуының әуе шайқасы көріністері аралдардың үстінде және төңірегінде түсірілді. Америкалық қылмыс драмасы "Бош" сериалының үшінші маусымының финалындағы кейбір сахналар Санта-Крус аралында өтті. Түсірілім Санта-Каталина аралында жүргізілді. Скотт О’Деллдің жасөсперімдерге арналған "Көк дельфиндер аралы" романы 19 ғасырда алыс орналасқан Channel Islands-тың бірінде жалғыз өмір сүрген Николеньо әйелінің оқиғасына негізделген. Санта-Каталина аралында өтетін "Сыс түбіндегі қайық" – Дорис Дей мен Род Тейлордың басты рөлдерде ойнаған 1966 жылғы романтикалық комедия. Санта-Каталина аралында өтетін "Каталина Капер" – Томми Кирк пен Литл Ричардтың қатысуымен 1967 жылғы жағажайлық кеш / қарақшылық фильмі. "Сан-Мигель" – Т.С. Бойлдың 2012 жылғы тарихи романы. Бұл роман Сан-Мигель аралының солтүстігінде коммерциялық мал шаруашылығын ұйымдастыруға екі отбасы жасаған екі әрекет туралы айтады – біреуі 19 ғасырдың соңында, екіншісі 20 ғасырдың ортасында.