Кіріспе

Солтүстік-батыс Қытайдың моңғол халқы

Моңғурлар (моңғур тілінде: Mongghul), ту халқы, ақ моңғолдар немесе Цағаан моңғолдар – моңғол халқының бір бөлігі және Қытайда ресми түрде танылған 56 этностың бірі. "Ту" этностық санаты 1950 жылдары жасалған. 2000 жылғы халық санауы бойынша, олардың жалпы саны 241 198 адамды құрады, олардың көп бөлігі Циньхай және Ганьсу провинцияларында тұрады. 2010 жылғы халық санауы бойынша, олардың саны 289 565 адамға жетті. Моңғур халқы моңғур тілінде сөйлейді, ол моңғол тілдері отбасының құрамына кіреді, бірақ жергілікті қытай және тибет диалектілерінен күшті әсер көрді. Бүгінде ту халқының барлығы дерлік қытай тілінде сөйлейді. Көбінесе олар шаруалар, ал кейбіреулері мал өсіреді. Олардың мәдениеті мен әлеуметтік құрылымына тибет буддизмі, конфуциандық, даосизм және жергілікті сенімдер әсер еткен. Хучжу және Минхедегі аз ғана ту халқы христиан дінін қабылдады, бұл аймақтағы американдық және корейлік миссионерлердің жұмысының нәтижесі.

Этникалық шығу тегі

Монғолдардың этникалық тарихы күмәнді. Олардың тегі Түйұхун Сяньбэйлермен, моңғол шапқыншылығы кезінде қазіргі Цинхай-Ганьсу аймағына келген моңғол әскерлерімен, Шатуо тайпасымен және/немесе ханьқытайлармен байланысты екені жөнінде әртүрлі пікірлер бар.

Шығу тегі

Кейбір дереккөздер "Ту" деген қытай термині 284 жылы солтүстік-шығыстан батысқа қарай көшіп келген Муронг Сяньбей патшасының үлкен ұлы Туйюху ханның атынан шыққан деп санайды. Туйюхудың соңғы әрпі, қазір "хун" деп айтылатын болса, ежелгі қытай тілінің кейбір диалектілерінде "ху" деп айтылған болуы мүмкін. Бұл атаудың қазіргі замандағы жазбасы Қытайда "Тююхун" деп беріледі, ал Батыста "Туйюху" деп жазылуы тиіс. Бұл оның бастапқы аты "Тейху" деген қытайша дыбысталу транскрипциясынан келген, ол бүгінге дейін моңғолдар арасында жиі кездесетін есім. Қытай тілі "Тей" әрпін көрсете алмайтындықтан, "Ту" және "ю" екі әрпі қолданылған. Қытай тіліндегі "Ту" этнонимі "Туйюху халқы" немесе "Туйюху империясының халқы" деген сөздердің қысқартылған түрі. 908 және 1042 жылдар аралығында бұл атау "Туху" және "Тюиху" халықтары деп қарапайымдатылған. Туйюху империясының басқа этностары кейінгі тарих барысында әртүрлі этнонимдермен атала бастағандықтан, империяны құрған Сяньбэйлер "Ту" деген атпен танылды. "Ту" деген ат, көбінесе, "түпкілікті халықтар" деген ұғыммен байланысты, оның мәні бұрыс түсіндірілген. Оның осылай түсіндірілуінің себебі, қытай тіліндегі "Ту" әрпінің "топырақ" деген мағынасымен сабақтас болуында. "Ту" этнонимі қазіргі кезде көбінесе өзін-өзі атау ретінде қолданылады.

Моңғур

Батыс жарияланымдарындағы "Монғуор" аталымы олардың өздерін "Чаған Монғуор" (немесе "Ақ моңғолдар") деп атауынан туындаған. Бұл олардың Муроң Сяньбэйден шыққандығына байланысты, одан Туюху хан бөлініп шықты және олар ашық терісіне байланысты тарихи түрде "Ақ бөлім" немесе "Бай Бу" деп аталды. "Монғуор" терминін алғаш рет моңғуор тілін зерттеп, 20 ғасырдың басында моңғуор тіліндегі француз сөздігін құрастырған еуропалық католик миссионерлері Смедт және Мозерт қолданды. Кейіннен фламандтық католик миссионер Луи Шрам 1911-1922 жылдар аралығында олардың арасында өмір сүрген тәжірибесіне негізделген үш томдық толыққанды есептері арқылы оны халықаралық атауға айналдырды. Бұл термин моңғол тіліндегі "l" әрпінің орнына "r" әрпімен ерекшеленетін "моңғол" сөзінің бір түрі. "Монғуор" "Ту" этносының халықаралық атауы болғанымен, ол толыққанды көрсете алмайды: бұл аталымды тек Циньхай провинциясының Хучжу және Датоң аудандарындағы моңғуорлар қолданады, ал қолданғанда "Хара" (немесе "Қара") моңғолдардан ажырату үшін "Чаған" (немесе "Ақ") сөзімен бірге қолданылуы керек. Моңғуорлардың ең тығыз қоныстанған жері және тұрғындарының барлығы өздерінің "моңғуор" тілінде сөйлейтін Минхе ауданында бұл аталым ешқашан өздік атау ретінде қолданылмайды.

Доңху

Олардың ең алғашқы тегі Донғу тайпаларынан басталады, олардың Лүши ханымға қатысты бірегей үйлену рәсімі туралы әңгімелерінде көрінеді. Лүши ханым "Уан Манг" есімді зұлымды жеңу үшін әсем дастарқан, ішімдік және әнмен бірге күрделі тұзақ ұйымдастырған. Тарихи деректерде "Уан Манг" тайпасы төрт мың жылдан астам бұрын қазіргі Ляониннің батысында күшті және белсенді болып тіркелген, олардың мәдениеті Хуншань мәдениетімен байланысты. Археологиялық тұрғыдан алғанда, Хуншань мәдениеті біртіндеп Төменгі Сяцзядянь мәдениетіне жол ашты және қола технологиясына көшуді білдірді. Соңында ол Донғу тайпаларымен байланысты Жоғарғы Сяцзядянь мәдениетіне айналды, бұл мәдениет қолөнер және қола өнерімен толықтырылған егіншілік және мал шаруашылығымен сипатталды. Донғу – Донғу, Ухуань және Сяньбэй тайпаларынан құралған конфедерация. Солтүстік тайпалардың ішінде Донғу тайпалары ең ерте өркениетке жетіп, қола технологиясын алғаш дамытқан. Олар қола қару-жарақ пен қанатты әскерді соғыста пайдаланып, батыстағы Сюнну тайпаларына үстемдік етті. Б.з.д. III ғасырының соңында Сюнну Маодунь Донғу тайпаларына күтпеген шабуыл жасап, конфедерацияның ыдырауына себеп болды. Ухуань тайпалары Ухуань тауына көшіп, батыстағы Сюннумен және оңтүстіктегі Қытаймен үздіксіз соғыс жүргізді. Донғу тайпалары моңғол тілінде сөйлеген және Донғу, Ухуань және Сяньбэй тайпаларының бірігуінен құралған.

Сианьбей

Ухуан мен Сюньну ұзақ соғыстардан шаршаған кезде, Сяньбэй өз күштерін сақтап, солтүстікке қарай Сяньбэй тауына көшті. Бірінші ғасырда Сяньбэй Ухуан мен солтүстік Сюньнуді жеңіп, Таншихуай хан басшылығымен қуатты мемлекетке айналды. Үшінші ғасырда Шығыс Хань әулеті (25–220 ж.б.) үш патшалыққа бөлінді: солтүстіктегі Цао Вэй (220–265), оңтүстіктегі Шығыс У (222–280) және оңтүстік-батыстағы Шу Хань (221–263). 235 жылы Цао Вэй Сяньбэйдің соңғы ханы Кэбиненгті өлтіріп, Сяньбэй мемлекетін ыдыратты. Содан кейін Сяньбэйлер Қытайдың Ұлы қорғанының ішіне еніп, Қытайда кеңінен орнықты. Он алты патшалық (304–439) кезеңінде Сяньбэй алты патшалық құрды: Бұрынғы Ян (281–370), Батыс Ян (384–394), Кейінгі Ян (383–407), Оңтүстік Ян (398–410), Батыс Цинь (385–430) және Оңтүстік Лян (397–414). Олардың көпшілігін Туоба Сяньбэй біріктірді, ол Солтүстік Вэй (386–535) патшалығын құрды, бұл Сяньбэй құрған Солтүстік династиялардың біріншісі (386–581) болды. 534 жылы Солтүстік Вэй Шығыс Вэй (534–550) және Батыс Вэй (535–556) болып екіге бөлінді. Біріншісі Солтүстік Ци (550–577) патшалығына, екіншісі Солтүстік Чжоу (557–581) патшалығына айналды, ал Оңтүстік династиялар Янцзының оңтүстігіне ығыстырылды. 581 жылы Солтүстік Чжоудың премьер-министрі Ян Цзянь таққа қол жеткізіп, Суй әулетін (581–618) құрды және Суй императоры Вэнь атанды. Оның ұлы, Суй императоры Ян, Чэнь әулетін (557–589) жойып, Солтүстік және Оңтүстік Қытайды біріктірді, осылайша Солтүстік және Оңтүстік династиялар дәуірі аяқталды. Осы кезеңде Қытайға енген Сяньбэйлер қытай халқының құрамына сіңіп, кейіннен «Хань» деп аталды. Дегенмен, Сяньбэйдің барлық тармақтары осы тағдырды бөліспеді. III және IV ғасырларда Муронг Сяньбэйдің бір тармағы – Туйюху батысқа қарай көшіп, өзгелерге де басқа жолмен дамуға мүмкіндік берді.

Батысқа қарай көші-қон

Туюхуның Муронг Сяньбэйден бөлініп кетуі Батыс Цзинь (265–316) дәуірінде болды, ол Солтүстік Қытайдағы Цао Вэй (220–265) дәуірін алмастырды. Аңыздар бойынша, бұл бөлініс оның және інісі Муронг Вэйдің аттары арасындағы төбелес салдарынан болған деседі. Бірақ шын мәнінде, бұл хандық тағына таласу және болашақ бағыттары бойынша келіспеушіліктердің нәтижесі болды. Муронг Вэйді хан етіп тағайындауды қолдаған топ Қытайды билеуді мақсат етсе, Туюху Сяньбэй мәдениеті мен тұрмыс салтын сақтауға ниеттенген. Осы келіспеушілік салдарынан Туюху хан, немесе Кехан деп жарияланып, «Цзинь Ван» (Jin Wang) атағымен батысқа қарай ұзақ сапарға шықты, оған басқа Сяньбэй және Ухуань тайпалары да қосылды. Батыс Ляонин және Бай тауынан өте келе, Дуань, Ювэнь және Бай руларынан тағы да Сяньбэй тайпалары оларға қосылды. Ішкі Моңғолиядағы Ордос маңындағы Хетао жазығында Туюху хан оларды Инь тауына қоныстандырды. Олар оннан астам жыл бойы тұрды, содан кейін Түптік Сяньбэй және Солтүстік Сяньбэй саяси және некелік одақтар арқылы оларға қосылды. Солтүстік-батысқа қоныстанғаннан кейін, Туюху оларды бастап, жергілікті халықтарды бағындырып, өзі бастап келген алғашқы ханның құрметіне «Туйюху» империясын құрды. Бұл империяға 100-ден астам түрлі және бірікпеген тайпалар кірді, олар бір-біріне де, ешқандай билікке де бағынбады, оларды жалпы «Цян» деп атады. Туюху хан солтүстік-шығыстан кеткеннен кейін Муронг Вэй «Ағасының әнін» немесе «А Ган әнін» жазды. «А Ган» – Сяньбэй тілінде «аға» деген мағына беретін «а га» сөзінің қытайша жазылуы. Ән оның қайғысын және Туюхуға деген сағынышын білдіреді. Аңыз бойынша, Муронг Вэй өмірінің соңына дейін осы әнді жиі айтқан, содан кейін ол Қытайдың орталық және солтүстік-батыс аймақтарына таралған. Ол басқарған Муронг Сяньбэй тайпалары бірінен соң бірі Ерте Ян (281–370), Батыс Ян (384–394), Кейінгі Ян (383–407) және Оңтүстік Ян (398–410) мемлекеттерін құрды. Олардың жерлері қазіргі Ляонин, Ішкі Моңғолия, Шандун, Шанси, Хэбэй және Хэнань провинцияларын қамтыды, ал олардың астаналары Пекин және басқа да қалалар болды. Осы мемлекеттер арқылы олар қытай халқының қатарына сіңіп кетті, ал Туюху ханның соңынан ерген Сяньбэйлер өздерінің тілі мен мәдениетін сақтап қалды.

Сянбэй тауы

Шыңбейлер Қытайдың солтүстік-шығысында, солтүстігінде және солтүстік-батысында кең көшіп-қонып жүргенде, олардың жолдарында Шыңбей тауының аты кездесетін. Ең алғашқы тіркелген Шыңбей тауы – Ішкі Моңғолияның солтүстік-шығысында орналасқан Дасинганлингтің оңтүстік бөлігінде, Шыңбейлердің бастау орны ретінде белгілі. Кейіннен Батыс Ляонинде екі Шыңбей тауы тіркелді: біреуі қазіргі Цзиньчжоу қаласында, екіншісі И округінің жанында. Тағы бір Шыңбей тауы Дасинганлингтің солтүстік бөлігінде, Хулунбейерменгтегі Орукин автономиялық баннерінің Алихэ қаласының жанында, Ресейдің шығысымен шектес орналасқан. 443 жылы Солтүстік Вэй императорының тас жазулары табылған Гаксиан үңгірі қазіргі Ресейдің Қиыр Шығысындағы Хабаровск және Амур облыстарында орналасқан, ол Шыңбейлердің қасиетті ата-бабалық киелі орны деп есептеледі. Солтүстік-батыста Ганьсу және Цинхай провинцияларымен созылатын Цилянь таулары Ұлы Шыңбей тауы деп аталды. Цинхай провинциясының Минхэ округіндегі Санчуань/Гуантингте, ең тығыз Монғол қонысы орналасқан. Шыңбей тауы батысында Шыңбей хандарының ата-бабалық киелі орны тұр.

Туюхун империясы

317 жылы Туйюху хан Линьсиада, сондай-ақ Гуочжоу деп те аталатын Гансуда қайтыс болғаннан кейін, оның алпыс ұлы империяны одан әрі дамыту үшін мұрагерлікке ие болды. Олар бұрын Оңтүстік Лянг (396-414) және Хаолиан Ся (407-431) мемлекеттерін басып алған Батыс Цинь (385-430) мемлекетін жойып, оларға Цинхай Сяньбэй, Туфа Сяньбэй, Цифу Сяньбэй және Хаолиан Сяньбэй тайпалары қосылды. Осы Сяньбэй тайпалары Туйунь империясының негізін құрады және ең гүлденген кезеңінде саны 3,3 миллионға жетті. Олар батысқа қарай кең аумақтарға, Хеттианға дейін, тіпті Кашмир және Ауғанстан шекараларына дейін әскери жорықтар жасады. Соның нәтижесінде Шыңхай, Гансу, Нинся, Солтүстік Сычуань, Шығыс Шэньси, Оңтүстік Синьцзян және Тибеттің көп бөлігін қамтитын, шығыстан батысқа 1500 шақырым, солтүстіктен оңтүстікке 1000 шақырымға созылған алып империя құрылды. Олар Қытайдың солтүстік-батысын тарихта алғаш рет біріктіріп, Жібек жолының оңтүстік жолын дамытып, шығыс және батыс аймақтары арасындағы мәдени алмасуды ынталандырды. Империя 670 жылы Тибеттіктер көтерілісінен жойылғанға дейін үш жарым ғасырдан астам уақыт бойы солтүстік-батысқа үстемдік етті.

Тибет

Сянбэйлер аймақта мәдени із қалдырды. "Тибет" атауының ағылшын тіліндегі нұсқасы Сянбэй тілінен шыққан "Тиеби" деген тибеттіктердің өзін-өзі атауынан келген болуы мүмкін, тибеттіктердің өзі "Бо" деп аталған. "Тиеби" атауы 397–414 жылдары Оңтүстік Лян мемлекетін құрған Туоба Сянбэйлерінен шыққан болуы мүмкін. Туобалар Солтүстік Вэй (386–535) мемлекетін құрды және Оңтүстік Лянның Туобаларының "Туфа" сөзін бейнелеу үшін қытай иероглифтерін пайдалануына қарсылық білдірді. Олардың ортақ Туоба тегі болды. Оңтүстік Лян Батыс Цинь мемлекетімен, содан кейін Туйюху империясымен басып алынғаннан кейін, Туфа Сянбэйлерінің көп бөлігі Туйюху империясына қосылды. Бір бөлігі Қытайдағы Солтүстік Вэйге бағынды, ал қалған аз бөлігі Тибетке көшіп, "Тиеби" атауының пайда болуына себеп болды. Ежелгі қытай жазбаларында Тибет туралы айтылғанда "Тюбо" және "Туфан" сөздері қолданылды, олар "Туоба" және "Туфа" сөздерінің қытайша транскрипцияларын көрсетеді. Қытай тілінде жазылған "Туоба" сөзінің бастапқыда Сянбэй тілінде "Тиеби" деп айтылған болуы мүмкін. Бүгінгі таңда Цинхай провинциясының Минхэ ауданындағы моңғолдардың қоныстарындағы Ла және Бао отбасылық ауылдары "Тиеби" тегінен тараған деп есептеледі, яғни олардың тегі Оңтүстік Лянның Туфа (Туоба) Сянбэйлерінен шыққан. Тибеттіктер моңғолдарды "Хуо’ер" деп атайды, бұл Туйюху ханының атының соңғы сөзінен шыққан. Моңғолдар Туйюху ханын "Хуочжоу диди" деп атайды, онда "Хуочжоу" атауы Туйюху хан қайтыс болған Гансу провинциясының Линксия аймағына қатысты, ал "диди" сөзі – құдай мәртебесіне ие болған қайтыс болған ата-бабаға көрсетілетін дәстүрлі құрметті білдіреді. Моңғолдар туралы батыстық жарияланымдардағы ең алғашқы мәліметтер 1844–46 жылдары Қытайдың солтүстік-батысынан өткел өткен француз миссионерлері Хук пен Габеттің еңбектерінде кездеседі. Олар моңғолдарды бейнелеу үшін тибеттік деректерге сүйене отырып "Дшиахор" сөзін қолданды, онда "Дшиа" сөзі моңғолдардың өзін "Чаған Моңғолдар" (немесе "Ақ моңғолдар") деп атауынан алынған "Чаған" (немесе "Ақ") сөзінің алғашқы бөлігінен қысқартылған болуы мүмкін, ал "Хор" сөзі – тибеттіктердің моңғолдарды "Хуо’ер" деп атауының нұсқасы.

Тибеттің өрлеуі

Тан әулетінің басында Туйюху империясы біртіндеп құлдырап, Тан мен Тибет империясы арасындағы қақтығысқа ілігіп кетті. Туйюху империясы шығыс пен батыстың арасындағы маңызды сауда жолдарын бақылағандықтан, империя Танның шабуылдауының тікелей нысанасына айналды. Сол кезде Тибет империясы Сонгцен Гампоның басшылығымен қарқынды дамыды, ол тибеттіктерді біріктіріп, солтүстікке қарай кеңейіп, Туйюху империясына тікелей қауіп төндірді. Туйюху ханы, Даян, Тибет билігіне бағынды, Тибет Туйюхуның Танмен неке қиюына қарсылық білдіргенін сылтау ретінде пайдаланып, 200 000 әскерді шабуылға жіберді. Туйюху әскерлері Цинхайға шегінді, ал Тибет шығысқа қарай Тангуттарға шабуыл жасап, оңтүстік Гансуға жетті. Тан үкіметі қатты ойранға түсіп, (бес ? ?) әскерді соғысқа жіберді. Тибет кері шегілгенімен, Туйюху империясы оңтүстік Гансудағы аумағының көп бөлігін жоғалтты. Осы арада Туйюху үкіметі Танды қолдайтындар мен Тибетті қолдайтындарға бөлінді, соңғылары күшейіп, Тибетпен бірігіп, жауап шабуылға әкелді. Тан өзінің танымал генералы Сюэ Ренгуиді 100 000 әскермен Дафечуаньға (қазіргі Цинхай провинциясының Гонхэ ауданы) Тибетке қарсы күресуге жіберді. Олар Даян мен Тибеттің 200 000 әскерінің жасаған шабуылында талқандалып, Тан тарихындағы ең ірі сәтсіздікке ұшырады және Туйюху империясының ресми түрде құлауына себеп болды. 670 жылы құлағаннан кейін Туйюху империясы Шығыс және Батыс мемлекеттеріне бөлінді. Шығыс мемлекеті Килиан тауларының шығыс жағында орналасып, Қытайдың орталық аймағына қарай көшіп кетті, ал Батыс мемлекеті бұрынғы жер аударылған хан Даянның басшылығымен Тибетте құрылды. Ан Лушан көтерілісі Тан сарайын дүрліктіріп, императордың қашуына себеп болғанда, Тибет Туйюхудің барлық аумағын басып алды, бірақ Тибет үкіметіндегі ішкі дау-дамайлар мен жаппай көтерілістер оның үстемдігін тоқтатты. Осы кезеңде Сяньбэйлер Қытайдың солтүстік-батысынан орталық және шығыс аймақтарына дейін кең аумақта жаппай таралып кетті, ең көп шоғырланғандары Ордос маңындағы Ин тауында болды. 946 жылы Шатуо түркісі Лю Чжиюань Сяньбэйлердің ең жоғарғы басшысы Бай Чэнфуды өлтіруге сөз байластырды, ол өте бай болғандықтан, "оның жылқыларының күміс шүмектері болған" делінеді. Осы ұрланған байлықпен, оның ішінде көптеген мүліктер мен мыңдаған тамаша жылқылармен Лю кейінгі Хань (947–950) әулетін құрды, бұл Қытай тарихындағы ең қысқа әулет, ол тек төрт жыл ғана сауатты. Бұл оқиға орталық басшылықты жойды және Сяньбэйлердің Туйюху империясын қайта құру мүмкіндігін жоққа шығарды.

Батыс Ся империясы

Батыс Ся империясы Тан дәуірінің саяси және әлеуметтік құрылымын мұра етіп алып, "жарық пен жылтыр" деп сипатталатын көрнекті өркениетті дамытты. Бұл, өз елінен айырылған Туйюху Сяньбей тайпасының ұрпақтары үшін жаңа мемлекет болды. Батыс Ся әдебиет, өнер, музыка, сәулет және химия салаларында маңызды жетістіктерге қол жеткізді. Жаяу және атты әскер, арбалар, садақшылар, қалқандар, артиллерия (түйелердің арқасында тасымалданған зеңбіректер) және құрлықта да, суда да шайқас жүргізуге арналған десанттық бөлімдерді біріктірген тиімді әскери ұйымдар арқылы Ся армиясы Шығыстағы Сун, Ляо (916–1125) және Цзинь (1115–1234) империяларына қарсы тұруға мүкіндік алды. Соңғы империяны Цзинь әулетін құрған Джурчендер негіздеді, олар кейіннен Цин әулетін (1644–1912) құрған маньчжулардың бабалары болды. Батыс Сяның аумағы қазіргі Нинся, Гансу, шығыс Цинхай, солтүстік Шэньси, солтүстік-шығыс Синьцзян, оңтүстік-батыс Ішкі Моңғолия және оңтүстік Сыртқы Моңғолияны қамтыды, оның ауданы шамамен 800 000 шаршы километрді құрады. Он үшінші ғасырдың басында Шыңғыс хан Моңғолияның солтүстік далаларын біріктіріп, моңғол әскерлерін жиырма екі жыл бойы Батыс Сяға қарсы алты рет шабуыл жасады. Батыс Ся қарсылық көрсеткендіктен, оның халқының көп бөлігі моңғол шабуылдарынан қашу үшін Циньхай мен Гансудағы бұрынғы қоныстарға көшіп, Цилиан тауларынан өтті, бұл қазіргі Монғур халқының пайда болуына себеп болды. Соңғы шабуыл кезінде Шыңғыс хан Батыс Ся аумағында қайтыс болды. Моңғол тарихында оның аурудан өлгені айтылса, аңыз бойынша ол шайқаста алған жарақатынан көз жұмған. 1227 жылы Ся астанасы басылып алынғаннан кейін, моңғолдар оның көптеген сәулеттік ескерткіштерін және жазбаларын жойды, соңғы императорды өлтіріп, ондаған мың бейбіт тұрғынды қырғынға ұшыратты. Ся әскерлері кейіннен моңғол армиясына қосылып, Орталық және Оңтүстік Қытайдағы келесі әскери жорықтарға қатысты. Батыс Сяның моңғол шабуылдарына қарсы көрсеткен қарсылығы, әсіресе Шыңғыс ханның өліміне себеп болғандықтан, Юань әулеті (1271–1368) кезінде оларға қатысты шектеулер салынды. Бірақ Юань әулетінің орта және соңғы кезеңдерінде Ся моңғолдармен теңестіріліп, Орталық сарайдағы жоғары лауазымдарға ие болды. Юань әулеті құлағаннан кейін, моңғолдармен бірге солтүстік далаға көшкен Ся халқы моңғолдардың құрамына сіңіріліп, кейіннен "моңғолдар" деп аталды.

Тангут-Шисия

"Тангут Шисия" аталымының ағылшын тіліндегі түбірі – моңғол тіліндегі "Тангут" және қытай тіліндегі "Шисия" немесе "Батыс Ся" атауларының үйлесімінен туындаған. Қытайша атау империяның Сары өзеннің батыс жағында орналасқандығынан, яғни Ляо (916–1125) және Жің мемлекеттерінен шығысқа қарай жатқандығынан шыққан. Моңғол тіліндегі "Тангут" атауы "Дунху халқына" сілтеме жасауы мүмкін; "t" моңғол тілінде "адамдар" деген мағынаны білдіреді. "Дунху" – қытай транскрипциясы болса, моңғол тіліндегі баламасы "Туңху" болып табылады. Он үшінші ғасырға келген кезде, моңғолдар пайда болғанда, Батыс Ся аймағындағы "Ту" тайпасы – нағыз "Дунху халқы" еді. Моңғолдардың Батыс Сяны "Тангут" деп атауы, оның негізін қалаушы этникалық тобы – Туйюху Сяньбейіне сілтеме жасауы, Сыртқы Моңғолия ғалымдарының моңғолдардың тегі туралы теорияларымен үндеседі. Олар моңғолдардың Хуньнудан, әсіресе прото-моңғол тілінде сөйлейтін шығыс Хуньнудан тарағанын, ал батыс Хуньну прото-түрік тілінде сөйлегенін айтады. Керісінше, қытай ғалымдары моңғолдардың Сяньбейден тарағанын дәлелдейді. Моңғолдар Солтүстік дәуірлерде "Мэнву Шивэй" деп жазылған: "Мэнву" – моңғолдарды білдіретін "Мэнгу" сөзінің қытай транскрипциясының бір түрі, ал "Шивэй" – Сяньбейдің транскрипциясы, себебі "Сяньбей" сөзі "Сян пиэ", "Серби", "Сирби" және "Сирви" деп те жазылған. Бұл моңғолдарды "Моңғол Сяньбейі" деп теңестірді, бұл Хуньнудың Сяньбейге бағынуымен байланысты болуы мүмкін. 87 жылы Сяньбей солтүстік Хуньнуді жеңіп, олардың ханы Чанью Юлиуды өлтірді, бұл Хуньнудің толық ыдырауына әкелді. Содан кейін Хуньну Сяньбейге бағынып, өзін Сяньбей деп жариялады. Бұл Хуньну мен Сяньбейдің араласуына және кейінгі тарихи жазбаларда екі тайпаны ажыратудың қиындығына себеп болды. Моңғол тіліндегі "Тангут" термині "Дунху халқы", Туйюху және Батыс Ся империяларын құрған Сяньбей және олардың ұрпақтарын білдірсе, Сыртқы Моңғолия ғалымдарының моңғолдар Хуньнудан тарағаны туралы теориясын растайды. Дунху конфедерациясының құрамына кірген және батысқа қарай көшіп келе жатқан Тюю ханның ізінен ерген Ухуан тайпаларының болуы "Тангут" атауының "Дунху халқына" сілтеме жасауын күшейте түседі, бұл Ухуанның Тююху және Батыс Ся империяларында Сяньбейге қосылғанын көрсетеді, сонымен қатар моңғолдардың Хуньнудан тарағанын дәлелдейді. Егер моңғолдар қытай ғалымдары айтқандай Сяньбейден тараған болса, онда олар Туйюху империясының Сяньбейімен бірдей этникалық текті бөліскен болар еді және Батыс Сяға сілтеме жасағанда оларды "Дунху халқы" деп атамас еді. Екі тайпаның арасындағы тығыз байланыс бірінші ғасырдағы моңғолдардың "Мэнву Шивэй" (немесе "Моңғол Сяньбейі") және он үшінші ғасырдағы моңғорлардың "Чаған (немесе Ақ) моңғор" ретінде аталуында көрінеді, бірақ этникалық және мәдени тұрғыдан олар ерекше болып қала берді. "Шивэй" (немесе "Сяньбей") алдындағы "Мэнву" (немесе "Моңғол") префиксі моңғолдар мен Сяньбейдің арасындағы айырмашылықты көрсеткендей, "Моңғор" алдындағы "Чаған" префиксі моңғорлардың және олардың Сяньбей бабаларының моңғолдардан ерекше екенін көрсетеді. Мәдени тұрғыдан моңғолдар көшпелі өмір салтын сақтап қалды, ал моңғорлардың әлеуметтік құрылымы мен діни өмірі әлдеқайда күрделі.

Моңғолдар, хиттар және журчендер

XIII ғасырда моңғолдар құдіретті держава ретінде пайда болған кезде, сяньбэй мен моңғолдардың этнонимдері кері өзгерді. Бұл сяньбэй ұрпақтарының «Чаған Монғуор» (немесе «Ақ моңғолдар») ретінде аталуында көрініс тапты, бұл батыс жарияланымдарында белгілі «Монғуор» этнонимін тудырды. «Ақ моңғолдар» немесе «Бай Мэнгу» термині алғаш рет 1206 жылы Шыңғыс хан моңғолдарды біріктіріп, Моңғолияда көтерілген кезде қолданылды. Сианьбэй тауының маңында қоныстанған сяньбэй ұрпақтары өздерін «Ақ моңғолдар» деп жариялап, оларға қосылды. Олар моңғолдармен тең қаралып, Батыс Азия мен Еуропаны жаулап алу жорықтарына қатысты. Сяньбэйдің толқындары оңтүстікке және батысқа қарай әртүрлі империялар құруға бет алғанда, солтүстік-шығыста қалғандары кейін Қытайды билеуге үлкен күш ретінде пайда болды. «Моңғол Сяньбэйі» (немесе «Менгву Шивей») солтүстік Маньчжурия мен солтүстік-шығыс Моңғолиядан шықса, хитандықтар немесе қытай тілінде «Кидан» аталатындар, өздерінің ата-тегінің шығу тегі Оңтүстік Моңғолиядағы Ювэнь Сяньбэйден шыққан, олар бұрын Батыс Вэй (535–556) және Солтүстік Чжоу (557–581) Солтүстік династияларын құрған. Хитандықтар Қытайда Ляо династиясын (916–1125) құрған кезде, оларды «Қара (немесе Black) Китай» деп атаған. Олардың билігі парсы және еуропалық елдерде Қытайды «Хăтай» және «Cathay» деп атауға себеп болды. Хитандықтар мен моңғолдардың аттарындағы «Қара» (немесе «Black») префиксінің болуы екі топтың да қытай жазбаларында бір-бірінен ажыратуды қиындатқан сюннулардан айтарлықтай ықпал алғанын көрсетеді, себебі сюнну бұрын өздерін «Сяньбэй» деп жариялаған. Сяньбэйлер солтүстік-шығыстан кеткеннен кейін, юрчендер, қытай тілінде «Нючжэнь» деп аталатындар, бастапқы қоныстану орындарынан – Маньчжурияның солтүстігіндегі Ресейдің шығысындағы Тунгус жазығынан Маньчжурияға оңтүстікке қарай көшіп келді. Олар сяньбэйлердің бұрынғы аймақтарын басып алып, Сианьбэй тауына жаңа ат берді – «Дасинганлинг», ол бүгінге дейін қолданылып келеді және тунгус тілінде «Ақ таулар» дегенді білдіреді. Олар алғашқыда Хитанның Ляо империясын батысқа қарай Сіньцзянға ығыстырып, Қытайдың солтүстігінде Цзинь династиясын (1115–1234) құрды. 1234 жылы моңғолдар Цзинь империясын жойғаннан кейін, олар Маньчжурияға қайтып оралды және кейіннен моңғолдармен біріккен күштерімен Қытайда Цин династиясын (1644–1912) құрды, олардың жаңа этнонимі – маньчжурлар немесе қытай тілінде «Маньчжу» болды.

Xia атағы

Батыс Сяның толық ұлттық атауы "Ақ және күшті Ұлы Ся мемлекеті" немесе "Бай Гао Да Ся Гуо" (白高大夏国) болды. "Ақ" (немесе "Бай") термині Туйюху империясының Сианьбей ұрпақтары, мемлекеттің негізін қалаушы этносына берілді, бұл олардың "Чаган" (немесе "Ақ") деген атауымен сәйкес келеді, олар "Ақ бөлім" деп белгілі Муронг Сианьбейден тараған. "Күшті" (немесе "Гао") термині халықтың көп бөлігін құраған "Цян" халқына берілді. "Цян" – солтүстік-батыста Сианьбейлер бағындырған жергілікті халықтар еді. Олар бастапқыда қарсылық көрсеткенімен, кейін тағдырлары Сианьбейлермен тығыз байланысты болды, өйткені жаулар шабуыл жасағанда олар империяны белсенді түрде қорғады. Тибеттіктер мен саф хан халқынан басқа, "Цян" құрамына Мыао/Хмонг тайпалары да кірді, олар шамамен төрт мың жыл бұрын аңыз бойынша Қытай императоры Ұлы Юйдің қолынан жойылған Үш Мыао мемлекетінен орталық Қытайдан солтүстік-батысқа қоныс аударған. "Цян" Батыс Сяны "Гао (немесе "Күшті") Ми Яо" мемлекеті деп атады. "Ми Яо" бірге айтылғанда "Миао" сөзіне ұқсайды. Мыао/Хмонг тайпаларының өздерін атауларында "Гуосионг", "Гаосионг" және "Гуосионг" сөздері болғандықтан, Ся мемлекетінің атауындағы "Гао" (немесе "Күшті") әрпі қысқартылған нұсқа болуы мүмкін. "Бай Гао" мемлекеттік атауы өз кезегінде Қытайдың "Ана өзені" деп аталатын, "Му Цинь Хэ" деп белгілі Сары өзенге сілтеме жасау үшін қолданылды, ол олардың отанына өмір сыйлаған.

Ағымдағы жағдай

Фламандтық католик миссионері Шрам ХХ ғасырдың басында қазіргі Цинхай провинциясында тұрған моңғорлар туралы жазғанда, граф де Лесдайнның моңғорларды "қытайлардың тегінен тараған алғашқы тайпаның ең нақты естелігі" деп сипаттаған сөздерін келтірді. Бұл сипаттама олардың бақылауындағы моңғор мәдениетінің "өзінің тарихымен және ерекше әлеуметтік құрылымымен нығайтылған жоғары мәдениетті" бейнелейтінін көрсетті. Бұл мәдениеттің қалыптасуына ежелгі Сяньбэй тайпаларының Қытайды кеңінен билеуінен пайда болған және "моңғорлар"/"ту" тарапынан сақталған ұзақ тарих себеп болды. Туюху кезеңінде Конфуцийшілдік мемлекетті басқарудың негізгі идеологиясы болды, ал қытай буддизмі мен шаманизм басты діндер ретінде таралды. Батыс Ся дәуірінде конфуцийшілдік одан да нығайтылып, буддизммен қатар даосизм де мемлекеттік дін ретінде қабылданды. Солтүстік-батыста Буддизмнің сары сектасы, яғни Тибет буддизмі кеңінен тарағандықтан, моңғорлардың діни өмірі қытайлықтан тибеттік буддизмге қарай өзгере бастады. Батыс Ся құлағаннан кейін, оның Нинсяда орналасқан аумағы Шанси, Ганьсу және Цинхай провинцияларының құрылуымен бөлініп, моңғорлардың саяси және әскери күші әлсіреп қалды. Мин (1368–1644) және Цин (1644–1912) династиялары кезінде моңғорлар Қытайдың ұлттық қорғанысында, саяси және діни істерінде маңызды рөл атқара берді. Мин әулетінің ортасынан бастап моңғорлардың мал шаруашылықтары мемлекеттік меншікке алынды, жылқылары ұлттық армияға алынып, солтүстіктен келген моңғолдардың тонауына ұшырады. Осының салдарынан олардың өмір салты отырықшы егіншілікке ауысты, мал шаруашылығымен толықтырылды, ал бастапқы моңғор топтары әртүрлі ауылдарға қоныстанды. Соңғы екі ғасырда моңғорлардың бұрынғы қоныс аумақтарына қытайлардың көшіп келуі артып, олардың жерлері тарылды. Осы кезеңде моңғорлар Туси жүйесі арқылы жергілікті басқаруда саяси автономия мен өзін-өзі басқарудың жоғары деңгейін сақтап келді. Туси бастаған моңғор әскерлері өз отанын ғана қорғамай, шығыс Ляонин, Шаньси, Юньнань, Моңғолия және Дунхуанға дейінгі соғыстарға қатысқан ұлттық армияға да қосылды, бұл олардың әскери күшін әлсіретті. Олардың саяси күші 1931 жылы Туси жүйесі жойылған кезде толық құлдырады, бұл моңғорлардың тілін жоғалтуына әкелді. 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылған кезде моңғорлардың небары елу мыңға жуығы ғана өз тілінде сөйлей білді, олар негізінен Цинхай және Ганьсу провинцияларында тұрды. 1950 жылдары Қытайда өткізілген жіктеу науқандарында өз тілінде сөйлей алмайтындар "хань" деп, ислам дінін қабылдаған, бірақ өз тілінде сөйлей алмайтындар "хуэй" деп, моңғолдармен бірге солтүстікке кеткендер "моңғол" деп, ал өз тілінде сөйлеп, ислам дінін қабылдағандар "доңсян", "бонан" және "югур" деп жіктелді. Соңғысы Сяньбэй және Сари ұйғырларының араласуынан пайда болған.

Мәдениет

Қазіргі таңда тез өзгеріп жатқан ауылдық елді мекендерде көптеген монғурлар отырықшы шаруашылықпен айналысады, оған шағын мал шаруашылығы және қалалар мен жерлерде маусымдық жұмыс қосылады. Қытай білім беру жүйесінде сәттілікке жеткендері академиялық, медициналық және бизнес салаларында мемлекеттік қызметке орналасады. Монғурдың дәстүрлі мәдениеті мен тілі қауіп төңкеріліп барады. Тойлар, Надан, жерлеу рәсімдері, Жаңа жыл сияқты дәстүрлі шаралар қысқарып, дәстүрлі әндер, жұмбақтар, халық ертегілері мен мақал-мәтелдер жоғалып барады.

Дін

Көптеген ауылдарда буддалық ғибадатхана мен даостық киелі орын қатар орналасқан. Бүгінгі күні көрінетін ғибадатханалар мен киелі орындардың басым бөлігі Мәдени революция кезінде (1966–1976) жойылғаннан кейін соңғы үш онжылдықта қайта салынды. Буддалық монахтар көптеген ауылдарда кең таралған, ал даостық діни қызметкерлер мен шамандар саны азайып, бүкіл аймаққа қызмет көрсетеді. Даостық діни қызметкерлер үйлену тойы, жерлеу рәсімдері және киелі орындарды күтіп ұстау сияқты алуан түрлі функцияларды атқарады, ал шаманның басты міндеті – Надун мерекесінде медиум рөлінде болу және кейде аурулармен күресу. Жергілікті деректер монғур аймақтарында бұрын бірнеше католик шіркеулері салынғанын көрсетеді. Олар коммунистер билікті басып алғаннан кейін 1950 жылдардың басында бұзылып, қайтадан тұрғызылмады.

Надун мен Анжао

Жыл бойы ерекше мәдени шаралар өтеді. Көктем мерекесінде өткізілетін жалпы фестиваль – «Янгуо», ал ең ерекше дәстүр – жаздың соңында өтетін Надун. Надун атауымен моңғолдардың Надамын еске түсіреді, бірақ форматы мен мазмұны жағынан ерекшеленеді. «Надун» және «Надам» екеуі де жыл сайынғы фестивальды белгілейтін арнайы атаулар және олардың ортақ тегі – өзен бойында көктем сайын демалып, көңіл көтеру үшін үлкен жиын өткізетін Сяньбейлерге дейін жетеді. Моңғол Надамы көшпелі өмір салтының ат жарысы, күрес және садақ ату сипаттарын сақтаса, Монғур Надуны маскалы билер арқылы тарихын көрсетеді және жыл сайынғы әскери оқумен егін жинаудың қуанышты тойлануын біріктіреді. Сары өзен бойындағы ауылдар кезекпен өткізіп, Минхедегі Санчуань/Гуантинг аймағының барлық бөлігін қамтиды. Надун фестивалі ауыл шаруашылығы еңбегімен тығыз байланысты. Бұл батыс мәдениетіндегі «Алғыс айту» мерекесінің монғурлық түрі болып табылады және «Тяньере» деп аталатын Көктейдің нығметімен мол өнімге алғыс айтуды білдіреді. Шара қытай күнтізбесі бойынша жетінші айдың он екінші күнінен басталып, тоғызыншы айдың он бесінші күніне дейін, барлығы 63 күнге созылады, осылайша «әлемдегі ең ұзақ фестиваль» деген аталымды иеленеді. Хучжу монғурларының ерекше дәстүрлі биі – «Анжао». Оның аты мен стилі Ордос аймағында тұратын моңғолдардың «Андай» биіне ұқсас, ал бұл аймақ Сяньбейлердің Қытайда көшіп-қонуының тарихи торабы болған.

Той әндері

Монғолдардың дәстүрлі тойлары ерекшеленеді. Минье ауданында сыпайылық пен лайықтылыққа қатысты қатаң ережелер сақталған. Көптеген "даола" әндері күндіз-түні орындалып, әуендері мен мазмұны әртүрлі болды. Монғолдар қайда барса да, әндерін өздерімен алып жүреді, оларды тойларда, банкеттерде және жұмыс істейтін қалалардағы жиындарда естуге болады.