Кіріспе

Қытайда туған этностық топ

Пуми (сондай-ақ Прими немесе Преми) халқы (тибет: བོད་མི་, Wylie: bod mi, , өз атауы:) – этностық топ. Олар Қытайда ресми түрде танылған 56 этностың бірі болып табылады. Сичуань провинциясының Мили Тибет автономиялық округі мен Янюань округінің тибет халқымен этникалық байланыста, Пуми халқы Юньнань провинциясына тән, 30 000 адамнан тұратын ресми азшылық ұлты ретінде танылады. Олардың қауымдастықтары негізінен Ланпин Бай және Пуми автономиялық округтерінде, Нингланг И автономиялық округтерінде, Лицзянның ежелгі қаласында, Юлонг Наси автономиялық округтерінде, Вейси Лису автономиялық округтерінде және Йонгшенг округтерінде, әдетте 9000 футтан (2743 метрден) жоғары биіктікте орналасқан.

Тіл

Пуми тілі тибет-бирман тілдер отбасының цян тілдері тобына жатады. Бұрын Мули және Нингланг аймақтарындағы пуми халқы тибет әрпін көбінесе діни мақсаттар үшін пайдаланған, бірақ уақыт өте келе тибет әрпі қолданыстан шығып, ұмытылған. Қазіргі кезде пумилер қытай тілінде білім алады. Пиньин негізіндегі латын әрпі ұсынылған, алайда әлі орфографияны дамыту жұмыстары жүргізілмеген.

Тарих

Пумидің тарихы ұзақ және олардың көшіп-қону жолы тарихи тұрғыдан анықталған. Бастапқыда олар Цинхай-Тибет жотасында көшпелі өмір салған. Кейіннен, б.з.д. IV ғасырында Хеңдуан тауларындағы аңғарлар бойындағы жылы аймақтарға қоныс аударған. Олардың ата-бабалары, болжам бойынша, Цинхай-Тибет жотасындағы көшпелі тайпа – ежелгі цяндар. Содан кейін, 7-ғасырда Солтүстік Сычуаньға, ал 14-ғасырда Солтүстік-Батыс Юньнаньға көшіп барды. Көптеген пумилер қонысқа ұйысып, егіншілікпен айналыса бастады, ал Ланпин және Лицзян аудандарының экономикасын жергілікті жер иелері бақылады. Жер иелері, бірнеше жалпы пайдаланудағы жерлерден басқа, кең аумақты жерлерді иеленді және шаруалардан жалға алу төлемдерін жинады, бұл егіннің кем дегенде 50 пайызын құрады. Пуми жер иелері мен нахи басшылары да үй шаруалықтарындағы құлдарды саудалаған. Мәдени революция басталғаннан кейін жер иелерінің билігі күрт әлсіреді. Ауруханалар мен фабрикалар сияқты қазіргі заманғы құрал-жабдықтар мен технологиялардың енгізілуі пумилердің өмір салтын өзгертіп, жаңарып кетті.

Дін

Тибетпен байланыс болғандықтан, Пуми дініне Тибет буддизмі мен Боңның ежелгі дәстүрлері зор әсер еткен. Бүгінде бұл қосылыс Хангуи (韩规) деп аталады және Нахи халқының Донгба тәжірибесімен көптеген ортақ белгілері бар. Пумилер арасында ата-бабаға табыну да кең таралған. Тибеттік буддист миссионерлерінің күш-жігері арқасында, көптеген пумилер Тибет буддизмінің Гелугпа және Кагью тармақтарын қабылдады, олардың көпшілігі Сычуаньда тұрады. Занбала діні, жергілікті жерде Дингба деп те аталады, сөзбе-сөз "ақ жер" дегенді білдіреді. Нингланг айманындағы пумилер әлі де өз үйлерінде Занбала құрбандық орындарын орнатады, оларға бұрынғы ұрпақтар табынып келген. Занбала діні үш құдайға және ата-баба рухтарына табынудан тұрады, онда ғана ең үлкендер рәсімдер мен дұғаларды өткізеді. Пумилердің көбісінің ауылдарында өздерінің жергілікті тау құдайлары бар, оларға мерекелік күндері табынады. Ондай күндері бүкіл отбасы тағамдық сыйлықтар береді және отбасының денсаулығы мен гүлденуі үшін дұға етеді. Әр айдың 15-і күні кішігірім тау құдайына табынылады, ал 7-ші айдың 15-і күні Ұлы тау құдайына арналған үлкен салтанатты рәсім өткізіледі. Көптеген пуми үйлерінде тағам пісіру ошағы пуми сенімдерінің маңызды бөлігі болып табылады. Ошаққа қонақтарға тиісуге рұқсат етілмейді. Ошақтың артында шағын тас мұнаралардан тұратын Гуазей орналасқан. Тамақ ішкен кезде ең үлкен ер адам бір қасық тамақ алып, оны әр мұнараға салады. Содан кейін бір қасық отқа лақтырылады, бұл ата-бабаларының рухын тамақтандырудың символдық әрекеті болып табылады.

Мәдениет

Олардың шығу тегіне байланысты пуми халқы мәдени тұрғыдан тибеттіктердің ықпалында болады. Ай күнтізбесі бойынша жаңа жылдың алғашқы он бес күні де Жаңа жыл тойланады. Кейбіреулері Лосарды да тойлайды. Әсіресе Нингланг және Йонгшенг аймақтарында пуми әйелдері бір жағынан түймелі жакеттер киеді. Ұзын, плисселенген юбкалар, түрлі-түсті кең белбеулер тағылады. Суық ауа райына байланысты, олар арқаларына ешкі терісін жабады. Бірақ Ланпин және Вэйси аймақтарында әйелдер жилет астына түрлі-түсті ұзын жеңді жакеттер киіп, кестеленген белбеулермен бекітілген ұзын шалбар киеді. Тибеттіктер сияқты пуми әйелдері де шаштарын иек құйрығының жүнімен және жібек жіптермен тоқиды. Содан кейін олардың басқа үлкен матамен орайды. Байлар күміс сырғалар мен білезіктер сияқты құнды әшекейлер тағады. Пуми еркектері қолсыз ешкі терісінен немесе зығырдан жасалған жакеттер мен ұзын шалбар киеді, оған тибеттік бас киім қосады. Әсіресе аңшылар мен жауынгерлер үшін ұзын тибеттік қылыш пен бұғы терісінен жасалған сөмкелерді алып жүру қалыпты жағдай. Он үш жасқа келген пуми ұлдары ерлікке арналу рәсімінен өтеді және осы рәсімнен кейін ғана ересектер киімін киіп, қоғамдық өмірге қатыса алады.

Өмір салты

Суық ауа райы мен Тибетке жақын орналасқандықтан, тибет тілді сөйлейтін Принми халқының өмір салты тибеттіктердің өмір салтына ұқсас. Ал Юньнаньда тұратын пумилер хан қытайлықтарына ұқсас өмір салтын қабылдаған. Мысалы, күріш көптеген пумилер үшін негізгі тағамға айналған. Тіпті климаттың суық болуына қарамастан, ауылдарда да базарда күрішпен картоп алмасады. Қытай капустасы, бұршақ, баклажан және қарбыз сияқты әртүрлі көкөністер мен жемістер қосымша тағам ретінде қолданылады. Жалпы, пумилер патрилинеалды және моногамды қоғам, бірақ Йоннинг сияқты солтүстік Нинлангтағы жерлерде көп әйел алуға рұқсат етіледі. Мосуомен бірге, пумилер де азху жүйесімен байланысты матриархалды жүйені қабылдайды, ол «достық» дегенді білдіреді және отбасылар неке емес, туыстық байланыс арқылы құрылады. Шошқа етін сақтаудың дәстүрлі тәсілі – ірі шошқаның барлық ішкі мүшелерін және аяқтарын алып тастау. Майлы еттен шұжық жасалады, ал союдан кейін шошқаның денесіне тұз салып тігіп жабылады. Шошқа терісіне оралған тұзды денесі, төменгі жағы үлкен, ал басы кішкентай, кептірілгеннен кейін піппа аспабына ұқсайды. Сондықтан ол қытайша «піппа еті» деп аталады және бүкіл денесі жылдар бойы сақталуы мүмкін. Әрбір пуми отбасы ауылда «при» деп аталатын дәстүрлі сыра тәрізді сусын пісіреді. Бұл үйлену тойындағы маңызды сусын, сондықтан «үйлену» сөзі принми тілінде «при ішу» деп білдіріледі.