Кіріспе

Яһудилік ой мектебі – тарихи раввиндік бағыттар. Миснагдим (מתנגדים, "Оппозиция"; Сефард тілінде Митнагдим; жеке тұлға misnaged/mitnaged) – 18 және 19 ғасырларда Шығыс Еуропадағы яһудилер арасында хасидизмнің пайда болуына қарсы тұрған діни қозғалыс. Миснагдимдер әсіресе Литвада шоғырланды, онда Вильнюс қозғалыстың бекінісі болды, бірақ хасидтік қарсылық әрекеттері көптеген жерлерде жүзеге асырылды. Топтар арасындағы ең қатыгез қақтығыстар 18 ғасырдың соңғы үштен бірінде болды. Хасидизмді тоқтатудағы сәтсіздік Миснагдимдерді ескі жағдайды ғана емес, көбінесе инновациялық болған ерекше діни философиялар мен қоғамдық институттарды дамытуға итермеледі. Воложиннің Хаим бастамасымен және оның шәкірттері жалғастырған осы күш-жігердің ең маңызды нәтижелері – қазіргі заманғы тәуелсіз ешива және Мусар қозғалысы болды. 19 ғасырдың соңынан бастап хасидтермен арадағы шиеленіс басылып, Миснагдимнің ұрпақтары Литвише немесе Литвак атауларын қабылдады.

Шығу тегі

ХVІІІ ғасырдың екінші жартысында хасидизмнің жылдам таралуы көптеген дәстүрлі раввиндерді қатты алаңдатты; көбі оны дінге қарсы деп қарады. Иудаизмнің көп бөлігі әлі де Саббатай Зеви (1626–1676) мен Якоб Франк (1726–1791) ілесушілері – саббатиандар мен франкистердің мессиандық қозғалыстарынан сескенген. Көптеген раввиндер хасидизмді осы қозғалыстармен тығыз байланысты деп күдіктенді. Хасидизмнің негізін қалаушы раввин Исраил бен Элиезер (шамамен 1700–1760), Баал Шем Тов ("жақсы атқа ие шебер" – әдетте кереметтер жасайтын қасиетті яһудиге қолданылатын атау) немесе жай ғана "Бешт" деген аббревиатурамен белгілі болды; ол адамның Құдаймен қарым-қатынасы, Тора мен Талмудтың ережелерін білу мен сақтаудан өзге, тікелей діни сезімдерге байланысты екенін үйретті. Иудаизмге тән миснагидтік көзқарас, ең алдымен, Талмудты терең зерттеуге баса назар аударумен ерекшеленді; алайда, ол мистицизмді мүлдем қабылдамады. Бұл қозғалыстың жетекшілері, Вильнаның Гаоны мен Хаим Воложин сияқты, кабалаға терең бойлады. Теориялық тұрғыдан алғанда, Хаим Воложин мен оның шәкірттері хасидизмнің негізгі ойын – адамның жаратылған әлемде Құдайдың қатысуын сезіне білуі, соның арқасында әдеттегі шындықтан асып, кездейсоқ істерге рухани мағына беруі мүмкін дегенге келіспеді. Дегенмен, Воложиннің бұл мәселедегі нақты ұстанымы зерттеушілер арасында пікірталас тудырады. Кейбіреулер екі мектептің арасындағы айырмашылықтар сөздік мәселелерге ғана қатысты деп санайды, ал басқалары олардың негізгі доктриналарды түсінуінде үлкен қарама-қайшылықтар бар екенін айтады. Литва хасидизмге қарсы дәстүрлі оппозицияның орталығына айналды, сондықтан "литвалық" және "миснагид" терминдері көбінесе бір-бірімен алмастырылатын болды. Бірақ шындығында, Ұлы Литва еврейлерінің айтарлық бір бөлігі Хабад, Слоним, Карлин-Столин (Пинск), Амдур және Койданов сияқты хасидтік топтарға жатты. Хасидтік қозғалысқа қарсы алғашқы ресми наразылық 1772 жылы Литваның Шклов қаласындағы еврей қауымынан түсті. Раввиндер мен қауым басшылары хасидтер Литваға келіп жатқандықтан алаңдады. Олар хасидтік дұға үйлерін жабуға, хасидтік кітаптарды өртеуге және көрнекті хасидтік көшбасшыларды қаралауға шақыратын хаттар жіберді. Раввиндер хасидтік көшбасшыларды түрмеге қамап, оларды ізбасарларынан оқшау етуге тырысты.

Вильня гаоны қарсылық білдірді

1772 жылы хасид яһудилерін қауымнан шығаруға тыйым салу бірнеше ерте хасидтік памфлеттерді жұрт алдында жыртумен бірге болды. Вильня гаоны, көрнекті раввин Илья бен Соломон Зальман, хасидтік иудаизмге қарсы күштерді біріктірді. Ол хасид яһудилерінің айтқан кереметтері мен көріпкелдіктері жалған және қате сенімдер деп санады. Қарсылықтың негізгі мәселесі – Вильня гаоны Тораның құдіреті мен оны сақтаудың сыртқы "мұғжизаларға" және "таңғажайыптарға" емес, Тораны оқу арқылы адамның табиғи күш-жігерімен қалыптасуы керек деп тұжырымдады. Ал Бағал Шем Тов еврей халқының рухын көтеріп, оларға үміт сыйлауға көбірек мән берді, әсіресе Хмельницкий погромынан (1648–1654) кейін және Саббатай Зеви мен Яков Франкның сәтсіз мессиандық талаптарынан соң еврей халқының көңілі қалғаннан кейін. Хасидтердің қарсыластары хасидтердің өздерінің ребелерін құдайға сыйынумен теңестіретінін айтты.

Хасидшіліктің өзгерістері мен қиындықтары

Хасидтер жасаған өзгерістердің көпшілігі хасидтік Кабала көзқарасының нәтижесі болды, әсіресе рабби Исаак Лурия (1534–1572), «АРИ» деп белгілі және оның шәкірттері, әсіресе рабби Хаим Витал (1543–1620) арқылы білдірілгендей. Миснагдимдер де, хасидтер де АРИ-дің ықпалына түсті, бірақ заңға бағынған Миснагдимдер хасидизмде Сабатей қозғалысына ұқсас алаңдатарлық параллельдерді байқады. Мұндай идеяның бір мысалы – бүкіл әлемнің Құдайға толыққанды бағынуы туралы түсінік. Бұл идея қалай уағыздалса және түсіндірілсе, соған байланысты пантеизмге, жалпыға мәлім ерестікке немесе адалсыздыққа алып келуі мүмкін, себебі Кабаланың элементтері ритуалды төмендету үшін және Торадағы жасырын ұғымдарды түсінудің терең жолы ретінде жыныстық метафораларды мақтау үшін дұрыс түсінілмеуі мүмкін. Егер Құдай барлық нәрседе болса және құдайлық эротикалық тұрғыда түсіндірілсе, онда Миснагдимдердің қорқынышынша, хасидтер қасиетті мен күнәлі арасындағы заңдық айырмашылықты елемеуге және лайықсыз жыныстық қатынасқа баруға құқылы деп санауы мүмкін. Миснагдимдер еврей білімінің орталығы ретінде ешивалар мен оқуға басымдық берді, ал хасидтер білімді реббемен байланыстырып, діни құлшынысты эмоционалды түрде көрсетуге ұмтылды. Қазіргі заманда Миснагдимдер өркендеуді жалғастыруда, бірақ олар көбінесе «Литвиш» немесе «Ешивиш» деп аталады.

Литва

Литвише – хасид емес (немесе хардалим немесе сефард харедилері емес) хареди яһудилерін білдіретін идиш сөзі. Бұл сөз тікелей «литвалық» дегенді білдіреді. Литвише сөзі сын есім ретінде қолданылса, көпше зат есім түрі Литвакс болып табылады. Еврей тілінде осы мағынада қолданылатын көпше зат есім түрі – Литаим. Басқа аталымдары – «Ешивише» және «Миснагдим». Ол «Ешива әлемі» терминімен пара-пар. Литвише, Литаим және Литвак сөздері шатастыруға мүмкін, себебі Литвадан шыққан хасид яһудилері де бар, сондай-ақ хареди емес көптеген литвалық яһудилер де кездеседі. (Литваға жасалған сілтеме бүгінгі таңдағы осы атпен белгілі елге емес, қазіргі Беларусьтің барлық аумағын және Люблин одағына дейін Украинаның көп бөлігін қамтитын тарихи Ұлы Литва Герцогтығына қатысты.) Литвише яһудилері көбінесе Миснагдимдермен байланысты, олар «хасидтердің Тораны оқу мен қалыпты яһуди заңын төмендетуіне, олардың сезімталдыққа және діни бірлікке Құдайға жол ретінде артық мән беруіне қарсылық білдірді». Миснагдим («қарсыластар») термині көнеріп қалған, өйткені бұл екі топ арасындағы бұрынғы қарсылық маңыздылығын жоғалтқан, сондықтан басқа терминдер жиі қолданылады.