Кіріспе

Филипп I, Гессен ландграфы (13 қараша 1504 – 31 наурыз 1567), «der Großmütige» деген лақап атымен белгілі, – неміс ақсұлуы және протестанттық реформацияның жақтасы, Германиядағы алғашқы протестант билеушілерінің ең ірілерінің бірі ретінде танымал. Ол Катценельнбоген мұрагерлік соғысының басты қатысушыларының бірі болды.

Жас кезі және протестантизмді қабылдауы

Филипп Гессендік Ландграф Вильгельм II мен оның екінші әйелі Анна Мекленбург-Швериннің ұлы болды. Әкесі Филипп бес жасқа толғанда қайтыс болды, ал 1514 жылы анасы Гессен эстаттарымен күрестен кейін оның атынан регенттікке ие болды. Бірақ билік үшін күрес тоқтаған жоқ. Оған нүкте қою үшін Филипп 1518 жылы ересек деп жарияланды, ал билікті келесі жылы қабылдады. Анасы эстаттардың билігін жойды, бірақ ол оған көп қарыз болған жоқ. Оның білімі жетілмеген, ал моральдық және діни тәрбиесіне көңіл бөлмеген. Осының бәріне қарамастан, ол тез арада мемлекеттік қайраткер ретінде қалыптасып, өзінің билігін арттыру үшін қадамдар жасады. Гессендік Филипптің Мартин Лютермен алғашқы кездесуі 1521 жылы, 17 жасында Вормс қаласындағы рейхстагта өтті. Бастапқыда ол жиынның діни мәселелеріне қызығушылық танытпаса да, Лютердің тұлғасы оған әсер етті. Филипп 1524 жылы теолог Филипп Меланхтонмен жеке кездесуден кейін протестантизмді қабылдады. Ол Франкенхаузен шайқасында Томас Мюнцерді жеңіп, неміс шаруаларының соғысын басуға көмектесті. 1525 жылы Саксония герцогы Георгтың лютеранға қарсы лигасына қосылудан бас тартты. 1526 жылғы 27 ақпанда Готтада Саксонияның курфюрсті Иоаннмен жасасқан одағы арқылы ол барлық протестант князьдері мен күштерінің қорғаныш одағын құруға кіріскенін көрсетті. Сонымен қатар, ол саяси мақсаттарын діни саясатымен біріктірді. 1526 жылдың көктемінде ол католик эрцгерцог Фердинандтың Киелі Рим императоры болып сайлануына кедергі келтіруге тырысты. Сол жылы Шпейердегі рейхстагта Филипп ашық түрде протестанттық іске қолдау көрсетті, бұл протестант уағыздаушыларына рейхстаг сессиясы кезінде өз көзқарастарын таратуға мүмкіндік берді және оның жақтастары сияқты, рим-католик шіркеуінің қалыпты дәстүрлерін елемеді.

Гессенде реформация

Гессенде протестантизмге қарсы күшті халықтық қозғалыс болмаса да, Филип ондағы шіркеуді протестанттық принциптерге сәйкес ұйымдастыруға ниеттенді. Оған оның канцлері, гуманист Иоганн Фейге, және шаплині Адам Крафт ғана емес, сонымен қатар бұрын францискан болған, бірақ сенімінен бас тартып, оған қарсы қатал күрескен Авиньондық Франсуа Ламбер де көмектесті. Ламберттің радикалды саясаты, Хомберг шіркеуінің ережелерінде көрінгендей, толығымен емес, бірақ ішінара тоқтатылды, монастырлар мен діни қоры таратылып, олардың мүлігі қайырымдылық және білім беру мақсатына жұмсалды. 1527 жылғы жазда Марбург университеті құрылды, ол Виттенберг университеті сияқты, протестанттық теологтарды даярлайтын оқу орны болды. Филиптің қайнағасы, Саксония герцогы Георг, Вюрцбург епископы Конрад II фон Тунген және Майнц архиепископы Альберт III Бранденбург реформацияның өсуіне қарсы белсенді түрде үгіт жүргізді. Олардың әрекеттері, сондай-ақ соғыс туралы қауесеттер де Филипті Рим-католик князьдері арасында құпия одақ бар деген сенімге жеткізді. Саксонияның Георгі қызметінде маңызды тапсырмалар орындаған авантюрист Отто фон Пак берген жалған құжат арқылы оның күдіктері расталды. 1528 жылдың 9 наурызында Веймарда Саксонияның курфюрсі Иоаннмен кездескеннен кейін, протестант князьдері өз территорияларын басып алудан және тұтқынға алудан қорғау үшін қарсы шабуылға өтуге келісті. Әйнекші Лютер де, курфюрстің канцлері Грегор Брюк те, құлықтың бар екеніне сенсе де, қарсы шабуылға бармауға кеңес берді. Шпейердегі императорлық билік бейбітшілікті бұзуға тыйым салды, және ұзақ келіссөздерден кейін Филип өзінің қарулану шығындарын Вюрцбург, Бамберг және Майнц епархияларынан алуға қол жеткізді, соңғы епархия да Гессен және Саксония территорияларындағы шіркеу юрисдикциясының заңдылығын мойындауға мәжбүр болды, егер Киелі Рим императоры немесе христиан кеңесі кері шешім қабылдамаса. Саяси жағдай Филип үшін өте қолайсыз болды, оны империяның бейбітшілігін бұзумен айыптау оңай болды, және 1529 жылғы көктемде Шпейердегі екінші диетада император Карл V оны ашық назарға алмады. Дегенмен, ол протестант өкілдерін біріктіруге, сондай-ақ Шпейердегі танымал наразылықты дайындауға белсенді қатысты. Қаладан кетер алдында, 1529 жылдың 22 сәуірінде ол Саксония, Гессен, Нюрнберг, Страсбург және Ульм арасында құпия келісім жасасты.

Цвинглиандыққа күдікті

Әсіресе, Филип Евхаристия мәселесінде жарылысқа жол бермеуге тырысты. Ол Гюльдрих Цвинглиді Германияға шақыртып, осылайша атақты Марбург диспутының жолын ашты. Виттенберг теологтарының көзқарасы оның келісімге келу әрекеттерін қиындатса да, Бранденбург-Ансбах маркграфы Георгтың талаптары – бірыңғай иман және бірыңғай шіркеу тәртібі – жағдайды одан әрі ушықтырды. Дегенмен, Филип Мартин Буцердің ізбасарлары мен Лютердің ізбасарлары арасындағы сакраментальдық теориялардағы келіспеушіліктер адал пікір айырмашылығы деп санайтын, ал Киелі кітаптар бұл дауды шеше алмайды деп есептеді. Осының салдарынан Филип Цвинглиандыққа ұмтылып бара жатыр деген күдік туды. Швейцариядағы Цвинглимен және Страсбургтегі Бусермен байланысты реформаторларға деген ықыласы императордың Филиптен бұрынғы францискан Ламберт жазған протестанттық ұстанымдар туралы мәлімдемесіне ашуланып, ландграфтың түрік соғысы қарсаңында протестант державаларының біртұтас әрекетін қамтамасыз ете алмауынан одан да күшейді. Филип Цвинглидің Адриатикадан Данияға дейінгі аумаққа таралатын, Киелі Рим императорының Германияға енуіне кедері келтіретін үлкен протестант одағын құру жоспарын зор қуанышпен қабылдады. Бұл одақ 1530 жылы Аугсбург диетасында Лютердің ізбасарларымен арада суық қарым-қатынас тудырды, әсіресе ол Меланхтонға өзінің келісімшіл саясатын ұсынғанда және барлық протестанттар діни дауларды тек жалпы кеңес шешуі керек деп талап етіп, бірігіп тұруға шақырғанда. Бұл Цвинглиандыққа иек білдіру деп есептелді, сондықтан Филип Евхаристия мәселесіндегі өз ұстанымын түсіндіруге мәжбүр болды. Ол лютерандармен толық келісемін, бірақ швейцариялықтарды қуғындауға қарсымын деді. Императордың келуі осы дау-дамайларға уақытша нүкте қойды. Бірақ Карл V протестант өкілдерінің Корпус Кристи процессиясына қатысуын және қаладағы протестант уағыздарын тоқтатуын талап еткенде, Филип тікелей мойынсұнудан бас тартты. Ол Аугсбургтік мойындаудың он бірінші бабын өзгертуге тырысты, бірақ Жоғарғы Германияның ұстанымы ресми түрде қабылданбаған соң, Филип диетадан шығып, өкілдеріне протестанттық ұстанымды қорғауға және жеке емес, жалпы мүдделерді ең бастысы ретінде қарастыруға бұйрық берді. Осы кезде ол Лютерге өзінің иеліктерінде пана берді және саяси мәселелерді жақсы түсінетін Мартин Бусермен жақын қарым-қатынас орнатып, олардың арасындағы ортақ түсініктерге негізделген байланысты нығайтты. Сонымен қатар, Бусер евхаристияға қатысты дауды шешуде компромисске келудің маңыздылығы туралы ландграфпен толық келісімде болды.

Шмалькалдия лигасының басшысы

1526 жылы Шпейердегі диетада неміс князінің «Кімнің патшалығы, оның діні» (“cuius regio, eius religio”) деген Евангелиелік түсіндіруі Ландгравқа жеткілікті саяси қолдау жинап, соғыс немесе кемінде қорғаныс күш-жігерін бастауға мүмкіндік берді. Бұл күш-жігердің нәтижесінде Гота лигасы, содан кейін Торгау лигасы және, ақырында, Шмалькальдия лигасы құрылды. Киелі Рим империясының сайлаушысы, Филипптің ең күшті одақтасы Саксониялық Иоанн, Мартин Лютерді заңсыз деп жариялаған және оны еретик ретінде жазалауды талап еткен Вормс эдиктінің шарттарына қарсы тұруға келісті. Шмалькальдия лигасы протестанттық жерлерді қорғаушы рөлін мойнына алды, оның мүшелері 1531 жылы Шмалькальдия лигасының бірінші келісімінде ресми түрде танылды. 1531 жылы Филипп императордың араласуына қарсы діни және зайырлы мүдделерін қорғау үшін Шмалькальдия лигасына протестанттық державалардың қосылуын қамтамасыз ету арқылы ұзақ жылдар бойы еңбек еткен мақсатына қол жеткізді. Ландграф және оның одақтасы, Саксония электоры Иоанн, неміс князьдері мен қалаларының осы одағының танылған көшбасшылары болды. Филипп протестанттықтардың мүддесі Габсбург императорларының билігін елде де, шетелде де әлсіретуден тұрады деп толық сенімді болды. Соғысқа түсуге дейін Филипп протестанттық саясаттың мақсатына бейбіт жолмен қол жеткізуге тырысты. Ол шіркеудің тәркіленген мүлкі мәселесінде келісімге келуді ұсынды, бірақ сонымен бірге соғысқа жүгінуге дайындық жұмыстарын қажырлы түрде жүргізіп, Габсбургтерге қарсы мүдделері бар барлық державалармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. 1532 жылдың 25 шілдесінде Нюрнбергте императормен келісімге қол жеткізілді, бірақ бұл Филиппті болашақ күреске дайындалудан тоқтатып қоймады. Филипп Карл V және Вюртемберг герцогтігіне ие болған Австрияның эрцгерцогы Фердинанд I-ге қарсы лигаға жаңа одақтастарды тартуға тырысты. 1534 жылдың 13 мамырындағы Лауфен шайқасы Фердинандқа жаңадан иеленген иелігінен айырылды және Филиппті протестанттық Германияда күннің батыры деп танытты; оның жеңісі Шмалькальдия лигасының жеңісі ретінде қарастырылды. Вюртембергті басып алу соғысы Филиппке жарты миллион флориннен астам ақшаға түсті, бұл оның ең қымбат науқаны болды. Филипп соғысына көптеген ықтимал инвесторлармен кеңескеннен кейін:
“1543 жылдың ақпанында Конрад Йохамнан 21 000 ф. – 1534 жылдың сәуір айында азаматтық режимнен 10 000 ф. – 1534 жылдың 24 маусымында азаматтық режимнен 10 000 ф. – Ұлы ауруханадан 5 000 ф.” жинады.
Бұл сома Генуя банктері, Папа резервтері және Төменгі елдерден жиналған субсидиялармен қолдау көрсеткен көп ұлтты императорлық әскерлерді тоқтатуға жеткіліксіз болды. Келесі жылдары бұл коалиция Еуропа саясатындағы ең маңызды факторлардың біріне айналды, бұл негізінен Филипптің ықпалы арқасында болды, ол протестанттық істі алға жылжытуға барлық мүмкіндікті пайдаланды. Оның одақтастығын Франция да, Англия да іздеді; ол 1535 жылдың 23 желтоқсанында Шмалькальдия лигасының Конституциясымен он жылға ұзартылды; және оған жаңа мүшелер қосылды: "Біріншіден, бұл конституцияның қорғаныс пен қарсылық көрсетуден басқа мақсаты, нысаны немесе ниеті болмайды [шабуылдан] және өзімізді, біздің поддандыларымызды және туысқандарымызды әділетсіз зорлық-зомбылықтан қорғау. Бұл христиандық, әділ және дұрыс себептерге байланысты, біздің христиандық одақтастық шартымызда анықталғандай, бізге шабуыл жасалған, басып алынған, жеңілген немесе басқа жолмен зардап шеккен жағдайларды қамтиды, бірақ тек осы себептерге байланысты және басқа ешқандай себептерге байланысты емес." Екінші жағынан, протестанттық топтар арасындағы күрес олардың өзара мүдделерін ілгерілетуге кедергі келтірді, сондықтан Буцер Филипптің ынталандыруымен протестанттарды ортақ діни платформаға біріктіруге тырысты, нәтижесінде Виттенберг конкордаты пайда болды. Императордың лиганың саяси мақсатына қатысты қорқыныштары уақытша тоқтатылды, бірақ сонымен бірге папаның өкілдерін қамтитын кеңес қабылданбады және протестанттық істің болашақтағы тұрақтылығын қамтамасыз ету шаралары қабылданды. 1538–1539 жылдары Рим католиктері мен протестанттардың арасындағы қарым-қатынас тосқауылға дейін шиеленісті, ал соғысты тек Франкфурт тынысы болдырмады. Алайда протестанттар өз мүмкіндіктерін пайдалана алмады, себебі Филипп өте мойынсұнғыш және икемді болды.

Бігемиялық неке

1523 жылы Кристина Саксонскаямен, ол әдемі болмаған және денсаулығы нашар болған, сондай-ақ шектен тыс ішетіні айтылған, үйленгеннен кейін бірнеше апта өткен соң Филипп адалдығын бұзды; ал 1526 жылы көп әйел алудың рұқсаттылығын қарастыра бастады. Мартин Лютердің айтуынша, ол "үнемі өнегесіздік пен күнәнің ішінде" өмір сүрді. Сондықтан Филипп бұл мәселе бойынша Лютерге жазып, патриархтардың көп әйел алуын мысал ретінде келтірді, бірақ Лютер христиан үшін патриархтардың іс-әрекеттерін қарастыру жеткіліксіз екенін, оның орнына патриархтар сияқты, ерекше құдайлық рұхсат алуы керектігін жауап берді. Мұндай рұхсаттың жоқтығын ескере отырып, Лютер көп әйел алуға, әсіресе христиандар үшін, ерекше қажеттілік болмаса, мысалы, әйелі мәйіс қырылған немесе басқаша ауытқушы болса, қарсы кеңес берді. Осыған қарамастан, Филипп көп әйел алу жоспарынан да, жылдар бойы қасиеттілікке қатысудан алыстатқан сезімтал өмір салтынан да бас тартпады. Филипп Генрих VIII ісіндегі Меланхтонның пікіріне ықпал етті, онда реформатор корольдің қиындықтарын бірінші әйелінен ажырасудан гөрі екінші әйел алу арқылы шешуге болатынын ұсынды. Оның позициясын нығайту үшін Лютердің Жаратылыс кітабына қатысты уағыздарындағы сөздері, сондай-ақ патриархтардың жағдайында Құдай Жаңа Өсиетте үлгі ретінде ұсынған нәрселерді жазаламағанын дәлелдейтін тарихи мысалдар болды. Ол денсаулығына зиян келтіргенінен туған ауру кезінде екінші әйел алу туралы ойға толыққанды бекінді. Ол бұл оның мазасыз санасын тыныштандыратын жалғыз құрал және оның үшін моральдық жақсартудың жалғыз үміті деп ойлады. Сондықтан ол әпкесінің күтімшісінің қызы Маргарет фон дер Саалемен үйленуді ұсынды. Ландграфтың бұл мәселеде ешқандай шектемелері болмаса, Маргарет теологтардың мақұлдауы мен Саксонияның сайлаушысы Иоанн Фридрих I және Саксонияның герцогы Морис келісімінсіз бұл қадамға баруға дайын емес еді. Филипп оның бірінші әйелінің келісімін оңай алды. Саяси аргументтерге күшті ықпал еткен Буцер, егер ол теологтардың келісімін алмаса, императормен одақтасатыны туралы ландграфтың қаупінен ықпал етті, ал Виттенберг дін қызметкерлері принстің этикалық қажеттілігі туралы өтінішпен жұмыс істеді. Осылайша Лютер мен Меланхтоннан (1539 жылдың 10 желтоқсанында) "құпия кеңес" алынды, олардың екеуі де көп әйелді әйелдің таңдалғанын білмеді. Буцер мен Меланхтонды ешқандай себепсіз Ротенбург-ан-дер-Фулдаға шақырып, 1540 жылдың 4 наурызында Филипп пен Маргарет осы жерде үйленді. Бұл уақыт протестанттарға қатысты кез келген дау-дамай үшін өте қолайсыз болды, өйткені Франкфурттағы тынығуды қабылдамаған император Германияға шабуыл жасауға дайын тұрды. Алайда, бірнеше аптадан кейін Филиптің әпкесі Элизабет бұл мәселенің барлығын ашты, бұл Германияда ауыр реакция тудырды. Филиптің кейбір одақтастары оның басшылығымен қызмет етуден бас тартты, ал Лютер бұл конфессияда берілген кеңес мәселесі деп, некедегі рөлін мойындаудан бас тартты.

Императорға ұсыныстар

Бұл оқиға Германиядағы саяси жағдайдың барлығына әсер етті. Тіпті неке мәселесі оның назарында болған кезде де, Филип шіркеуді реформалау және Габсбург әулетіне қарсылардың барлығын біріктіру үшін ауқымды жоспарлар жасады, бірақ сонымен бірге дипломатиялық жолмен діни келісімге келу үмітінен де қол үзген жоқ. Ол өзіне тағылған сынға қатты ашуланып, өзінің зинақорлыққа қарсы қабылдаған заңының өзіне де қолданылуы мүмкін деп қорқып жүрді. Осы оймен ол императормен келісімге келуге бекінді, бірақ бұл протестанттық іске қарсы шығуды білдірмейді. Ол императордың Клевес герцогтығын басып алуына қатысты бейтараптық сақтауға және француздық одақ құруға жол бермеуге уәде берді, ал император оның қарсылықтары мен императорлық заңдарды бұзуы үшін кешірім беруге келісті, бірақ оның көп әйелділігі туралы тікелей айтпады. Филиптің ұсыныстары, протестанттарға зиян келтіретін ештеңе жасамағанына қарамастан, императордың құптауына ие болды. Бюсердің кеңесімен ландграф римдік католиктер мен протестанттар арасында діни бейбітшілік орнату ниетімен белсенді әрекеттер жасады. Императордың сенімін алған ол 1541 жылы Регенсбург диетасына қатысуға келісті, және оның қатысуы Регенсбург діни әңгімелерінің бағытын анықтауға үлкен үлес қосты, онда Меланхтон, Бюсер және Иоганн Писторий ағасы протестанттар тарапынан өкілдік етті. Филип Марбургте университет ашуға императордың рұқсатын алуға жетті, ал оған рақымшылық жарық етіліп, протестантизм мен Шмалькалдия лигасынан басқа барлық жауына қарсы Карлға адал болуға, Франция, Англия немесе Клевес герцогымен одақ құрмауға және осы державалардың Шмалькалдия лигасына кіруіне жол бермеуге келісті. Император өз тарапынан барлық протестанттарға қарсы соғыс болған жағдайда оған шабуыл жасамауға уәде берді. Бұл ерекше шарттар Филиптің протестанттық партияның жетекшісі ретіндегі беделін құлатты. Ол күдік тудырды, және лига күшінде қала берсе де, келесі жылдары жаңа жақтастарға ие болды, бірақ оның нақты күші жойылды. Бірақ тек Мекленбург герцогы Альбрехт VII және Брауншвейг-Люнебург герцогы Генрих V ғана римдік католиктерге адал болды, ал біріккен күштер сол кезде протестантизмнің жеңісіне әкелуі мүмкін еді, бірақ мақсаттағы бірлік болған жоқ. Саксония герцогы Морис және Бранденбургтың Иоахим II Шмалькалдия лигасына қосылған жоқ; Клевес императорлық әскерлердің сәтті шабуылына ұшырады; және Мецте протестантизм қатаң түрде басылды. 1543 жылы протестанттық лиганың ішкі даулары Филипті оның басшылығынан кетуге және оны тарату туралы ойлануға мәжбүр етті. Ол императордың адалдығына толық сенім артып, француздар мен түріктерге қарсы оған көмектесуге келісті. 1544 жылы Шпейер диетасында ол императордың саясатын өте шешендікпен қорғады. Аугсбург епископы оның Киелі Рухпен шабыттанғанын мәлімдеді, ал император Карл V енді оны түріктерге қарсы келесі соғыста бас қолбасшы етіп тағайындауды ниеттенді.

Карлге қарсы күштердің қайта басталуы

Алайда жағдай кенеттен өзгерді, және 1544 жылғы Крепи шартының нәтижесінде Филипп қайтадан императорға қарсы күреске мәжбүр болды, бұл оның протестантизмге төнетін қауіпті көзімен көруіне себеп болды. Ол Рим католиктерінен Генрих V Брунсвик-Люнебург герцогінің өзінің иеліктерін күшпен басып алуына кедергі жасады және Германия князьдерімен Австрияға қарсы жаңа одақ құруды жоспарлады, оның мүшелері жоспарланған Трент соборының қаулыларын қабылдауға жол бермеуге міндеттенді. Бұл жоспар сәтсіз аяқталғандықтан, ол мүмкін болатын протестанттарға қарсы соғыста Баварияның бейтараптығын қамтамасыз етуге тырысты және Шмалькальдия лигасының орнын басатын жаңа протестант одағын ұсынды. Бірақ бұл әрекеттердің бәрі, швейцариялықтармен жасау жоспарланған коалиция сияқты, Саксония герцогы Морис пен Саксония электоры Иоанн Фредерик I арасындағы өкпелікпен тоқтап қалды. Бұл жоспарлардың сәтті болуынан қорқып, император Филиппті Спайерге келісімге шақырды. Филипп императордың саясатын ашық сынады, және бейбітшілікті сақтау мүмкін емес екені тез арада анық болды. Төрт айдан кейін (1546 жылдың 20 шілдесі) Иоанн Фредерик пен Филиппке қарсы императорлық тыйым салынды, олар адалсыздық жасаған бүлікшілер және сатқындар деп жарияланды. Соның салдарынан Шмалькальдия соғысы басталды, оның нәтижесі протестанттардың мүдделеріне қолайсыз болды. 1547 жылы Мюльберг шайқасындағы жеңіліс және электор Иоанн Фредериктің тұтқындалуы Шмалькальдия лигасының құлауына әкелді. Үмітсіздікке ұшыраған Филипп, императормен біраз уақыт келіссөздер жүргізгеннен кейін, өзінің аумақтық құқықтары бұзылмаса және ол түрмеге қамалмайтын болса, өзін императордың мейіріміне тапсыруға келісті. Алайда бұл талаптар орындалмады, және 1547 жылдың 23 маусымында Шмалькальдия лигасының екі басшысы да Оңтүстік Германияға жеткізіліп, тұтқынға алынды.

Филиптің тұтқындалуы және Гессендегі уақытша тұтқындалуы

Филиптің түрмеге қамалуы Гессендегі протестанттарды зор сынақтар мен қиындықтарға душар етті. Бұрын Филипп пен Буцер оны мұқият ұйымдастырған еді, сондай-ақ синодтар, пресвитериялар және тәртіп жүйесі орнатылған болатын. Ал енді қоғамдық құлшылық біртектілік танытпады, тәртіп орындалмады және көптеген бәсекелес секталар пайда болды. Соңында Аугсбург уақытша келісімі енгізілді, ол католик амалдары мен терминдерді бекітті. Филипптің өзі түрмеден Аугсбург уақытша келісімін қабылдауға шақырып хат жазды, әсіресе оның бостандығы оған байланысты болғандықтан. Егер Евангелиенің шексіз уағыздауы және протестанттардың иман арқылы ақталу қағидасы сақталса, қалған мәселелер оған екінші деңгейдегі маңызға ие болып көрінді. Ол католиктердің poleмикалық әдебиеттерін оқып, миссаға қатысып, шіркеу әкелерін зерттеуден үлкен әсер алды. Алайда, Гессен дін қызметкерлері уақытша келісімге батыл қарсылық көрсетті, ал Кассельдегі үкімет ландграфтың бұйрықтарын орындаудан бас тартты. Осы уақытта оның түрмедегі жағдайы Гессендегі ахуал туралы алған хабарларымен одан да қиын болды, ал қашуға жасаған сәтсіз әрекетінен кейін оның қамауының қатаңдығы күшейді. Тек 1552 жылы Пасау бейбіт шарты оған көптен күткен бостандығын сыйлады және ол 12 қыркүйекте 1552 жылы өзінің астанасы Кассельге қайта оралды.

Аяқталу жылдары

Филипп өз аумақтарында тәртіпті қалпына келтіруде белсенділік танытса да, жаңа басшылар – Саксониялық Морис және Вюртембергтік Кристоф – көзге түсті. Филипп енді протестанттық партияның жетекшілігін өз мойнына алуға ниет білдірмеді. Оның бар күші протестанттар мен римдік католиктер арасында келісім табуға бағытталды. Оның басшылығымен оның дінтанушылары римдік католиктер мен протестанттардың өкілдері жиналған түрлі конференцияларда маңызды рөл атқарды, олардың мақсаты қайта бірігу үшін жұмыс жасайтын негізді табу болатын. Лютердің өлімінен кейін оның ізбасарлары мен Меланхтонның шәкірттері арасында туындаған ішкі даулар Филиппті қатты алаңдатты. Ол кальвинистер мен лютерандардың өзара төзімділік таныту қажеттігін үнемі қадағалап, соңғы күндеріне дейін үлкен протестанттық федерация құрылатынына үміттенді. Осы мақсатта ол француз протестанттарымен және Англияның Елизавета I-імен достық қарым-қатынас орнатты. Гугеноттарға қаржылай көмек көрсетілді, ал гессендік әскерлер француз діни азамат соғысында олармен бірге шайқасты, бұл саясат 1563 жылғы наурыз айында Амбоазда төзімділік туралы жариялауға ықпал етті. Ол 1566-67 жылдарғы маңызды күн тәртібі арқылы Гессен шіркеуіне тұрақты форма берді, ал 1562 жылы жасаған өсиетімен ұлдарын Аугсбургтік мойындау мен Виттенбергтік келісімді сақтауға, сондай-ақ мүмкіндік болған жағдайда римдік католиктер мен протестанттардың қайта бірігуіне жұмыс істеуге шақырды. Филипп 1567 жылы қайтыс болды және Кассельде жерленді.