Кіріспе

Киелі кітаптағы ана

Лея ('/l//iː//ə/) Еврей Киелі кітабында Киелі кітаптың патриархы Жақыптың екі әйелінің бірі ретінде кездеседі. Лея – Жақыптың бірінші әйелі және оның екінші (және жақын) әйелі Рахилдің үлкен қарындасы. Ол Жақыптың тұңғыш ұлы Рубеннің анасы. Оның тағы үш ұлы бар: Симеон, Леви және Яһуда. Бірақ Рахил оған Жақыппен бір түн өткізу үшін мандрагора тамыры (דודאים, dûdâ'îm) бергенге дейін тағы бір ұл тудырмайды. Содан кейін Лея Исахар мен Забулонды, сондай-ақ Жақыптың жалғыз қызы Динаны дүниеге әкеледі.

Атауы

Лияның мағынасы "жабайы сиыр" дегенді білдіреді, бұл ежелгі құдайлар, мысалы Инана, Ураш және Нанше сияқтыларға берілген кең таралған лақап есім. Рейчел "қошқар қозы" дегенді білдіреді. Ногельдің айтуынша, бұл мәліметте Лабанның малдарына қатысты ирония бар, оның бірі көбею әрекеттерімен байланысты: "Менің күндерім толып қалды, енді әйелімді маған бер, мен оған (אליה) жақындасам (29:21)". "Осы жерде Лия есіміне байланысты айқын сөз ойыны жатыр, ол 29:23-тарауда қайтадан кездеседі".

Шолу

Лея алғаш рет Жаратылыс кітабында, 29-тарауда айтылады, онда ол Лабанның қызы және Рахиланың үлкен әпкесі деп сипатталады. Рахиланың физикалық сұлулығымен салыстыруға келмейді және оның көзі нәзік деп айтылады. Жаратылыс кітабының бұрынғы бөлімдері оның әкесінің отбасы туралы ақпарат береді, ол арқылы ол Ысқақтың әйелі, Жақып пен Есаудың анасы және Бетуелдің немересі Ребекканың қызы екенін көрсетеді. Раббилік әдебиеттер одан да әрі барып, Жәшер кітабы Лея мен Рахила егіз болғандарын және олардың анасы Адина, ал бауырлары Беор, Алуб және Мураш деп жазады. Раббилік әдебиеттер Лея мен Рахиланың Зилпа мен Билханың жартылай қарындастары болған-болмағаны туралы өзара қайшылықта болады, екеуі де Леяның болашақ күйеуі Жақыптың қарындастары болып, олардың балаларын өзінің балаларындай тәрбиелейтін еді. Бір дереккөз оларды Лабанның қыздары, бірақ әйелі Адина емес деп көрсетеді, ал екіншісі оларды Лабанға жақын, бірақ оған туыс емес Ротхеустің қыздары деп көрсетеді. Егер Зилпа мен Билха шындығында Леяның жартылай қарындастары болса, онда Леяның асырап алған ұлдары Ғад пен Ашир, ал Рахиланың асырап алған ұлдары Дан мен Нафтали оның немерелері болар еді. Жаратылыс 28:2-ге сәйкес, отбасы Падан-Арамда тұрған, бұл тарихи Үстіңгі Месопотамияға сәйкес келеді деп саналады. Олар туралы айтылар алдында, Жаратылыс кітабы олардың туысы және болашақ күйеуі Жақыптың анасы Ребекканың көмегімен өлім аузында жатқан әкесі Ысқақты алдап, оған егіз інісі Есаудың тұңғыштығын беруі туралы егжей-тегжейлі баяндайды. Ағасының ашуынан қорқып, Жақып туған жерінен Харанға қашады, онда ол Лабан мен оның қыздары, соның ішінде Леямен танысады. Киелі кітап Леяға немқұрайлы және Рахилаға жақсы көзбен қарайды, Рахиланың сұлу болғаны айтылады, ал Леяның көзі "көргенге қиын", "шаршаған" немесе "нәзік" екені айтылады. Жақып Рахилаға үйленуге асығады және егер оған үйленуге рұқсат берілсе, оның әкесіне жеті жыл жұмыс істеуге келіседі. Лабан бастапқыда келіседі, бірақ Жақып пен Рахиланың үйленуі тиіс болған түні Лабан келісімін бұзады; ол Жақыптың Леяға үйленуін талап етеді, өйткені ол үлкен. Ақырында Жақыпқа Рахилаға үйленуге рұқсат беріледі, ол Леямен жасаған тойдан кейін тағы жеті жыл жұмыс істеу шартымен үйленеді. Леяның Жақыптың әйелі ретіндегі өмірі қиын болды. Ол соншалықты жалғыз болды, тіпті Иеміз де оған назар аударып, оны жұбаныш ретінде көптеген балалармен жарылқады. Лияның (және Рахиланың) некедегі ауыр эмоционалдық күйзелісіне байланысты, Яхве әйел мен оның қарындасының жылаңаштығын ашуға қарсылығын қатаң түрде түсіндірді (Жаратылыс 30:1, Леуіліктер 18:18). Рахиланың бала тумауына қарамастан, Жақып оны одан да артық жақсы көреді. Ол Рахиланың ұлдары Жүсіп пен Буняминді де Леяның ұлдарынан артық жақсы көріп, оны олардан және басқа балаларынан жасырмады. 1 Тарих 5:1-ге сәйкес, Жақып тұңғыштықты Рубеннен, оның үлкен ұлынан, екінші кіші ұлы Жүсіпке берді, яһуди заңына сәйкес тұңғыш ұлға үлкен мұра алуға құқық бар. Жаратылыс 33:2-де Есаупен кездескенде, ол Леяны, Зилпа мен Билханы және олардың барлық ұлдарын өзінің алдына, Рахила мен Жүсіптің артына қойып, егер қақтығыс күштеушілікке айналса, өзін қорғау үшін буфер немесе қалқан ретінде пайдалануға тырысты.

Сыртқы келбеті

Тора Лияны "Лияның көздері нәзік" деген сөзбен сипаттап, таныстырады (Жаратылыс 29:17). "Нәзік" (רכות) деген сөйкес сөзді "жумсақ және нәзік" немесе "шаршаған" немесе "әлсіз" деп түсінуге болатыны айтылады. Рашидің түсіндірмесінде, Леяның көзі қалай әлсірегені туралы раввиндердің түсіндірмесі келтірілген. Осы әңгімеге сәйкес, Леяның Жақыптың үлкен егіз інісі Есауға үйленуі тиіс болған. Раббилердің ойынша, екі бауыр екі керемет қарама-қарсылықты білдіреді: Жақып – Құдайдан қорқатын ғалым, ал Есау – құдайға табынушылық пен зина жасауға құмар аңшы. Адамдар: "Лабанның екі қызы бар, ал оның әпкесі Рабиқаның екі ұлы бар. Үлкен қызы (Лея) үлкен ұлына (Есауға), ал кіші қызы (Рахила) кіші ұлына (Жақыпқа) үйленеді" дейтін. Мұны естіген Лея көп уақытын көз жасымен және Құдайға болашақ күйеуін өзгертуді сұрап дұға етеді. Сондықтан Тора оның көзін жылағаннан "жумсақ" деп сипаттайды. Құдай Лияның көз жасын және дұғасын естиді және оған Рахилдан бұрын Жақыпқа үйленуге рұхсат береді.

Жақыппен некелесу

Лүя әкесі Лабанның алдауымен Жақыпқа әйел болады. Жақыпты інісі Есаудан қашу үшін, анасы Рабиғаның ағасы Лабанның туған жеріне әйел іздеуге жібереді. Ол Лабанның кіші қызы Рахилді құдық жанынан қойларын бағып жүргенде кездестіріп, оған үйленуге шешім қабылдайды. Лабан Рахилді Жақыпқа беруге келіседі, бірақ оның орнына жеті жыл жұмыс істеуін талап етеді. Бірақ той түні Лабан Рахилді Лүямен ауыстырып қояды. Кейін Лабан кіші қызды үлкенінен бұрын үйлендірудің дәстүр емес екенін айтады (Жаратылыс 29:16–30). Лабан Жақыпқа Рахилді алу үшін тағы жеті жыл жұмыс істеуді ұсынады (Жаратылыс 29:27). Жақып ұсынысты қабылдап, Лүямен бір апта тойлағаннан кейін Рахилге үйленеді.

Аналық

Лия Жақыптың алты ұлының анасы болды. Олардың алғашқы төртеуі (Рубен, Шимон, Леуі және Яһуда), кейін тағы екеуі (Исахар мен Забулон) және бір қызы (Дина) дүниеге келді. Жазбаларға сәйкес, Құдай Лияның "сүйікті еместігін" көріп, оның құрсағын ашты, оған көңіл көтеру үшін. Осылайша ол Леуі мен Яһуда арқылы Израильдегі діни (Леуі) және патшалық (Иуда) руларының анасы болды. Рахила бала көтере алмайтынын білгенде, құлы Биланы Жақыпқа ұсынды, ал Била туған екі ұлын (Дан мен Нафтали) оның атымен атап, тәрбиеледі. Лия да Рахилаға осылай жауап берді, құлы Зілпаны Жақыпқа ұсынды, Зілпа туған екі ұлын (Гад пен Аширді) оның атымен атап, тәрбиеледі. Кейбір түсіндірмелерге сәйкес, Билла мен Зилпа – Лия мен Рахиланың жарты қарындастары. Бір күні Лияның тұңғыш ұлы Рубен даладан анасына мандрагора тамырларын әкеп келді. Лия біраз уақыттан бері бала көтере алмаған еді, ал бұл өсімдіктің тамырлары адам денесіне ұқсас болғандықтан, оның сүекке жарасы бар екеніне сенген. Рахила бала көтере алмай шаршағандықтан, Лияға күйеуімен бірге түнеуге мандрагора тамырларын беруді ұсынды. Лия келісті, сол түні ол Жақыппен бірге болды және Исахарды көтеріп алды. Содан кейін ол Забулонды және қыз Динаны дүниеге әкелді. Одан кейін Құдай Рахиланы есіне алып, оған Жүсіп пен Бунямин есімді екі ұлды сыйлады.

Рахиламен бәсекелестік

Хасидтердің классикалық мәтіндері қарындастардың арасындағы бәсекелестікті тек күйеуге деген қызғаныштан артық нәрсе деп түсіндіреді. Әр әйел өзінің аводат ХаШем (Құдайға қызмет ету) жолында рухани өсуге ұмтылды, сондықтан осы дүниеде Құдайдың жеке елшісі саналатын цаддикке (Жақыпқа) жақын болуға тырысты. Жақыпқа үйленіп, оның ұлдарын дүниеге әкелу арқылы, олар оның үйінде тәрбиеленіп, оның миссиясын келесі ұрпаққа жеткізетін ұлдар арқылы Құдаймен байланыстарын одан да нығайта алатын еді. Шындығында, барлық 12 ұлы өздерінің цаддиктеріне айналып, Израиль Ұлтының негізін қалады. Сондықтан Лия мен Рахила мүмкіндігінше көп ұл табуға ниеттенді, тіпті олардың қолдарындағы қыздарын Жақыпқа ұсынып, олардың ұлдарының тәрбиесіне де қатысуға мүмкіндік алды. Әр әйел өздерінің рухани дамуға бағытталған жеке күш-жігерінің жеткілікті екендігіне үнемі күмәнданып, екіншісінің мысалымен өзін серпіліске жетертті. Рахила Лияның жасқа толған көзбен дұға етуіне қызғанды, соның арқасында ол цаддикке үйленіп, оның он екі ұлының алтауын дүниеге әкелуге лайық болды.

Өлім және жерлеу

Лея Жақыптан бұрын қайтыс болды (Текжаратылыс 49:31 бойынша). Ол Хеброн қаласындағы Патриархтар үңгірінде Жақыппен бірге жерленген деп саналады. Осы үңгірде Ыбырайым мен Сара, сондай-ақ Ысқақ пен Рабиғаның да қабірлері орналасқан.