Көне мәдениеттердің өнері

Кіріспе

Ежелгі мәдениеттердің өнері – Ежелгі өнер дегеніміз, әр түрлі жазу жүйелеріне ие болған ежелгі Қытай, Үндістан, Месопотамия, Парсы, Палестина, Египет, Грекия және Рим сияқты дамыған қоғамдар жасаған өнердің көптеген түрлерін қамтиды. Жазуға дейінгі қоғамдардың өнері әдетте тарихқа дейінгі өнер деп аталады және осы мақалада қарастырылмайды. Еуропалықтар келгенге дейінгі ғасырларда жазуды дамытқан кейбір Колумбияға дейінгі мәдениеттер даталау мәселелеріне байланысты Колумбияға дейінгі өнер, сондай-ақ майя өнері, ацтек өнері және ольмек өнері сияқты жеке мақалаларда талқыланады.

Месопотамия

Месопотамия (грекше Μεσοποταμία "[өзендер арасындағы жер]", сирия тілінде ܒܝܬ ܢܗܪܝܢ "Бет-Нахрейн", "өзендер елі", араб тілінде بلاد الرافدين bilād al rāfidayn) – Тигр және Евфрат өзендері жүйесінің аймағы, көбінесе қазіргі Иракқа, сондай-ақ солтүстік-шығыс Сирияның, оңтүстік-шығыс Түркияның және оңтүстік-батыс Иранның кейбір бөліктеріне сәйкес келеді. Оның шекараларында жазу және егіншілік алғаш дамыған ең көне өркениеттердің бірі болды. Көптеген өркениеттер мұнда гүлдеп, ежелгі өнердің бай мұрасын қалдырды. Қола дәуіріндегі Месопотамия өркениеттеріне Акад, Вавилон, Ассирия империялары және Шумер кірді. Темір дәуірінде Месопотамияны Неоассирия және Нео-Вавилон империялары биледі. Жергілікті шумерлер мен аккадтар (ассириялықтар мен вавилондықтарды қоса алғанда) жазба тарихтың басынан (шамамен б.з.д. 3100 жылдан) Вавилонның б.з.д. 539 жылы Ахеменид империясының шабуылына дейін Месопотамияны бақылады. Б.з.д. 332 жылы ол Ұлы Александрдың қолына түсті, ал ол қайтыс болғаннан кейін грек Селевкид империясының құрамына кірді. Шамамен б.з.д. 150 жылы Месопотамия парфтардың бақылауында болды. Месопотамия римдіктер мен парфтардың арасындағы шайқас алаңы болды, Месопотамияның кейбір бөліктері (әсіресе Ассирия) кезең-кезеңмен римдіктердің бақылауына өтті. 226 жылы ол Сасанидтердің қолына түсті және 7 ғасырдағы араб-исламдық Сасанид империясын жаулап алғанға дейін парсы билігінде болды. Б.з.б. 1 ғасыр мен б.з. 3 ғасыр аралығында Адиабен, Ошроен және Хатра сияқты негізінен христиандық Месопотамия мемлекеттері болды.

Шумер

Археологиялық дәлелдер олардың б.з.д. 5 мың жылдығында болғанын куәландырады. Шумерлер өз қыш ыдыстарын кедр майымен бояған. Шумерлер сондай-ақ әшекейлер жасаған. Сақталған шумер өнерінің ең танымал мысалы – шамамен б.з.д. 2500 жылға жатқан Ур стандарты. Стандарт – қабықшалармен және лазуритпен әшекейленген ағаш қорап, оның бір жағында сарбаздар патшаға тұтқындарды, ал екінші жағында шаруалар оған сыйлықтар ұсынады.

Бабыл

Бабылдың Шумер мен Аккадты жаулап алуы аймақтың көркемдік және саяси тарихындағы шешуші кезең болды. Бабылдықтар Месопотамияда мол болған қыштан кірпіш жасауға мүмкіндік алды. Кірпіштің қолданылуы пілястр мен бағананың, сондай-ақ фрескалар мен эмальды плиткалардың дамуына ықпал етті. Қабырғалар керемет түстермен боялған, кейде қола немесе алтынмен, ал кейде плиткалармен қапталған. Боялған терракота конустар да гипске орнатылған. Бабылдықтар металлмен жиі жұмыс істеді, мыстан тұрмыстық құралдар жасады. Мыс өңдеу өнері Бабылда туған болуы мүмкін, кейін ол батысқа тарады. Сонымен қатар, Бабылда тас тапшы болғандықтан, әрбір тас бағалы болды және асыл тастарды кесу өнері жоғары деңгейге жетті. Бабыл өнеріне кілемдер де кірді, ал Бабыл өркениеті кілемдерімен және қоршауларымен әйгілі болды.

Ассирия

Бабыл құлдыраған кезде, оны бұрынғы отарларының бірі – Ассирия жаулап алды. Ассирия империясын қана емес, өнерін де мұра етті. Бастапқыда ассириялық сәулетшілер мен суретшілер бабылдік стильдер мен материалдарын көшірді. Бірақ кейіннен ассириялықтар бабылдік ықпалдан арыла бастады. Ассирия сарайларының қабырғалары кірпіш емес, тас плиталармен қапталды және халдейліктердегідей боялмай, түрлі түстермен әшекейленді. Барельефтердің орнына мүсіндер жасалды, олардың ең алғашқы мысалдары – Гирсудан табылған мүсіндер. Ерте Ассирия кезеңінен металлургия өнерінің керемет үлгілері табылмады, бірақ кейінірек алтын сырғалар мен білезіктер сияқты зергерлік бұйымдар жасауда үлкен жетістіктерге қол жеткізілді. Олар мыспен де шебер жұмыс істеді. Ассириялық керамика мен фарфор өте әдемі болды. Мөлдір шыны алғаш рет Саргон II тұсында пайда болған секілді, ол Мысырдың түпнұсқаларынан алынған Ниневия сарайларындағы шыны сияқты еді. Құмыралар тас, саз және шыныдан жасалды. Теллода Мысырдың ерте династиялық кезеңіне тән қатаң тас құмыралар қазылып алынды. Ашшурбанипал өнер мен мәдениетті дамытып, Ниневияда көптеген клинопись тақталарынан тұратын үлкен кітапхана құрды.

Хетт

Хетт өнері ежелгі Анатолияда, қазіргі Түркияда, сондай-ақ Сирияға дейін ХІХ ғасырдан ХІІ ғасырға дейін Хетт цивилизациясы тарапынан жасалған. Бұл кезең Анатолия қола дәуіріне жатады. Ол канонизацияланған бейнелер мен мотивтердің ұзақ дәстүрімен сипатталады, оларды суретшілер мағына беру үшін қайта құрастырған, бірақ олар көбінесе танылатын болып қалған, көбінесе сауатсыз халыққа. "Фигуралық типтердің [және мотивтердің] шектеулі лексикасының салдарынан, хетт суретшісі үшін жаңалық әдетте элементтерді біріктіріп, күрделі композициялар құру мәселесі болды." Осы қайталанатын бейнелердің көпшілігі хетт құдайлары мен ритуалдық амалдарды бейнелеуге арналған. Хетт рельефінде және бейнеленген жануарлардың түрлерінде аң аулау сахналары да жиі кездеседі. Көптеген өнер туындылары Алака-Хөйүк сияқты елді мекендерден, немесе қазіргі Боғазкөле маңындағы Хетт астанасы Хаттусадан табылды. Ғалымдар Хетт өнерінің көп бөлігін мерзімдеуде қиындықтарға тап болады, себебі онда жазудың жетіспеушілігі және табылған материалдардың көп бөлігі, әсіресе қабірлерден, бастапқы орналасқан жерлерінен алынып, он тоғызыншы ғасырда мұражайларға таратылған.

Бактриан

Бактрия-Маргиана археологиялық кешені – Орта Азияның қола дәуіріне жататын ежелгі өркениеттің қазіргі археологиялық атауы. Бұл өркениет шамамен б.з.д. 2300–1700 жылдар аралығында, қазіргі Ауғанстанның солтүстігінде, Түрікменстанның шығысында, Өзбекстанның оңтүстігінде және Тажикстанның батысында, Амударьяның (Окс өзені) жоғарғы ағысында орналасқан. Оның ескерткіштері совет археологы Виктор Сарианиди (1976) тарапынан табылып, аталған. Ескерткіш қалалар, сарайлар және культтік ғимараттар табылды, әсіресе Түрікменстанның Гонур-депе қаласында. BMAC материалдары Инд өркениетінде, Иран үстірті мен Парсы шығанағында да кездеседі. BMAC нысандарынан табылған заттар сауда мен мәдени байланыстардың куәлігін көрсетеді. Олардың ішінде эламдық үлгідегі цилиндрлі мөр және Гонур-депеден табылған піл мен Инд жазуы бейнеленген Хараппа мөрі бар. Алтын-Депе мен Инд өркениеті арасындағы байланыс ерекше күшті болғанға ұқсайды. Табылған заттардың арасында екі Хараппа мөрі және азу сүйегінен жасалған бұйымдар бар. Амударьяның жағасындағы Шортугай Хараппа елді мекені сауда бекеті ретінде қызмет еткен болуы мүмкін. Бактрия өнерінің танымал түрі – "Бактрия ханшайымдары" ("Окссус әйелдері"). Олар кең, стильденген көйлектер мен шаштарымен біріккен бас киімдерін киеді, бұл орталық Азия мифологиясындағы реттеуші рөл атқаратын, жабайы күштерді бақылайтын қадірлі құдайдың бейнесін көрсетеді. Бұл мүсіндер қарама-қарсы түстердегі материалдарды біріктіру арқылы жасалған. Көбінесе хлорит (немесе осыған ұқсас қою жасыл тас), ақшыл әк тас немесе алабастр, немесе Үнді мұхитынан алынған теңіз қабықтары қолданылады. Дене мен киімнің әр бөлігі жеке ойылып, содан кейін түйреуіштер мен ойыстар арқылы біріктіріліп, жабыстырылған.

Ахеменидтер

Ахеменид өнері фриз рельефтері, металл өнімдері, сарайларды безендіру, глазурланған кірпіш қалау, шеберлік (көктеп салу, ағаш өңдеу және т.б.), сондай-ақ бағбандар өнерінен тұрады. Сарай өнерінің сақталған ескерткіштерінің көпшілігі – монументалды мүсіндер, олардың ішінде рельефтер, екі жануар басы бар парсы бағаналары және Персеполистің басқа да мүсіндері ең бастысы. Парсылар өздерінің стильдері мен техникаларымен империяның түкпір-түкпірінен шеберлерді шақырып алғанмен, олар стильдердің жай ғана үйлесімін емес, жаңа, ерекше парсы стилін жасады. Шындығында, Ұлы Кірдің артында ежелгі Иранның бай мұрасы тұрды; мысалы, жазуларда мидиялықтардың арнаулы шеберлігі болған делінетін Achaemenid алтын жұмысы, бұрынғы орындарының дәстүрінде болды. Сонымен қатар, бағалы металдан жасалған әсем әшекейлер мен инкрустациялар көптеп сақталған, олардың көпшілігінде жануарлар бейнеленген, ал Оксұс қазынасында түрлерінің кең ассортименті бар. Әдетте алтыннан жасалған кішкентай бөлшектерді элита киімдеріне тігіп, бірнеше алтын тоғалар сақталған. 1879 жылғы 5 қаңтарда жарық көрген «Нью-Йорк Таймс» газетінде финикиялық өнер былай сипатталған:

Мысыр Сфинксі Азиялыққа айналды, ал оның жаңа нысаны бір жағынан Ниневияға, екінші жағынан Грекияға көшірілді. Вавилондық цилиндрлердегі розеткалар мен басқа да өрнектер Финикия қолөнеріне енгізіліп, содан кейін Батысқа тарады, ал ежелгі халдей эпосының батыры бірінші кезде Тирдің Мелкарты, кейіннен Гелластың Гераклы болды.

Исламға дейінгі Арабия

Исламға дейінгі Арабия өнері көршілес мәдениеттермен байланысты. Исламға дейінгі Йеменде эстетикалық және тарихи құндылығы жоғары стильделген алабастр бас мүсіндері жасалған. Исламға дейінгі мүсіндердің көпшілігі алабастрдан жасалған. Археологиялық зерттеулер Сауд Арабиясында ерте заманғы қоныстану мәдениеттері болғанын көрсетті: Арабия түбегінің шығысындағы Дилмун мәдениеті, Хиджаздың солтүстігіндегі Самуд, Арабия түбегінің орталық бөлігінде Кинда және Әл-Магар мәдениеттері. Араб тарихындағы ең ерте оқиғалар – түбекшенің көршілес аймақтарға көшіп-қонуы. Көне дәуірде Оңтүстік Арабияның Саба (Шеба) сияқты қоғамдарының хош иіс заттарды өндірудегі және саудадағы рөлі осы патшалықтарға байлық әкелген ғана емес, Арабия түбегін сауда желілерімен байланыстырып, көркемдік әсерлердің кең таралғандығына себеп болды. Шамамен 4000 жылға дейін Арабия климаты бүгінгіге қарағанда ылғалдырақ болған, содан кейін оңтүстікке жылжыған муссондық жүйеден пайда тапқан. Б.з.д. төртінші мыңжылдықтың соңында тұрақты қоныстар пайда бола бастады, ал тұрғындары жаңадан пайда болған құрғақ жағдайға бейімделді. Оңтүстік-батыс Арабияда (қазіргі Йемен) ылғалды климат б.з.д. екінші және бірінші мыңжылдықтарда бірнеше патшалықтардың дамуына жағдай жасады. Олардың ең танымалдары – Киелі кітапта айтылған Шеба патшайымының патшалығы, Шеба. Бұл қоғамдар дәмдеуіштер мен аймақтың табиғи ресурстарын, оның ішінде хош иіс заттарды – ладан мен мирраны пайдаланып, бай патшалықтар құрды. Мариб, Саба астанасы, Жерорта теңізі және Таяу Шығыс саудасына қолайлы жағдайда орналасқан еді, ал шығыстағы патшалықтарда, қазіргі Оман, Месопотамиямен, Парсымен және тіпті Үндістанмен сауда байланыстарын орнату мүмкін болды. Бұл аймақ ешқашан Ассирия және Парсы империяларының құрамына кірген емес, тіпті Бабылдың солтүстік-батыс Арабияны бақылауы да салыстырмалы түрде қысқа болған сияқты. Кейінірек Римнің аймақтың табысты саудасын бақылауға жасаған тырысыс сәтсіз аяқталды. Сыртқы әскерлердің енуіне қарсы тұру қабілеті ежелгі билеушілердің дәмдеуіштер мен хош иіс заттар саудасындағы үкімділік күшін арттырғаны сөзсіз. Сыртқы ықпалға түскенімен, Оңтүстік Арабия өзіне тән ерекшеліктерін сақтап қалды. Адам бейнесі көбінесе күшті, шаршы пішіндерге негізделген, егжей-тегжейлі өңдеу форманың стильді жайлылығымен қарама-қарсы келеді.

The art of Pre Islamic Arabia is related to that of neighbouring cultures. Pre Islamic Yemen produced stylized alabaster heads of great aesthetic and historic charm. Most of the pre Islamic sculptures are made of alabaster. Archaeology has revealed some early settled civilizations in Saudi Arabia: the Dilmun civilization on the east of the Arabian Peninsula, Thamud north of the Hejaz, and Kinda and Al Magar civilization in the central of Arabian Peninsula. The earliest known events in Arabian history are migrations from the peninsula into neighbouring areas. In antiquity, the role of South Arabian societies such as Saba (Sheba) in the production and trade of aromatics not only brought such kingdoms wealth but also tied the Arabian peninsula into trade networks, resulting in far ranging artistic influences. It seems probable that before around 4000 BC the Arabian climate was somewhat wetter that today, benefitting from a monsoon system that has since moved south. During the late fourth millennium BC permanent settlements began to appear, and inhabitants adjusted to the emerging dryer conditions. In southwestern Arabia (modern Yemen) a moister climate supported several kingdoms during the second and first millennia BC. The most famous of these is Sheba, the kingdom of the biblical Queen of Sheba. These societies used a combination of trade in spices and the natural resources of the region, including aromatics such as frankincense and myrrh, to build wealthy kingdoms. Mārib, the Sabaean capital, was well positioned to tap into Mediterranean as well as Near Eastern trade, and in kingdoms to the east, in what is today Oman, trading links with Mesopotamia, Persia, and even India were possible. The area was never a part of the Assyrian or Persian empires, and even Babylonian control of north west Arabia seems to have been relatively short lived. Later Roman attempts to control the region's lucrative trade were foundered. This impenetrability to foreign armies doubtless augmented ancient rulers' bargaining power in the spice and incense trade. Although subject to external influences, south Arabia retained characteristics particular to itself. The human figure is typically based on strong, square shapes, the fine modeling of detail contrasting with a stylized simplicity of form.

Мысыр

Ежелгі Мысыр өркениетінің жоғары діни сипатына байланысты, ежелгі Мысырдың көптеген көрнекті туындыларында құдайлар, құдайшалар және сонымен қатар құдайлар саналған перғауындар бейнеленген. Ежелгі Мысыр өнерінің ерекшелігі – тәртіп идеясы. Анық және қарапайым сызықтар, қарапайым пішіндермен және түстің жазық аймақтарымен үйлесіп, ежелгі Мысыр өнерінде тәртіп пен тепе-теңдік сезімін қалыптастырды. Ежелгі Мысыр суретшілері жұмыстарында дұрыс пропорцияны сақтау үшін тік және көлденең бағытталған сызықтарды пайдаланды. Саяси және діни, сондай-ақ көркемдік тәртіп Мысыр өнерінде де сақталды. Әлеуметтік иерархияны нақты көрсету үшін, суреттердегі тұлғалардың мөлшері суретшінің көзқарасынан қашықтығына емес, олардың маңыздылығына байланысты белгіленді. Мысалы, перғауын ол қай жерде болса да, суреттегі ең ірі тұлға ретінде бейнеленді, ал үлкен құдай кішкентай құдайдан үлкен болып салынды. Символизм де тәртіптілік сезімін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Перғауынның киім-кешегінен бастап (оның тәртіпті сақтау билігін бейнелейтін), Мысыр құдайлары мен құдайшаларының жекелеген символдарына дейін, Мысыр өнерінде символдар кеңінен қолданылды. Жануарлар да Мысыр өнерінде маңызды символикалық бейнелер болды. Түстердің де кең мағынасы болды: көк және жасыл – Ніл және өмірді, сары – күн құдайыны, ал қызыл – күш пен қуатты білдірді. Мысыр климатының құрғақтығының арқасында Мысыр өнер туындыларындағы түстер ғасырлар бойы жақсы сақталған. Перспективаның болмауынан туындаған стилизацияға қарамастан, ежелгі Мысыр өнері көбінесе өте реалистік болады. Ежелгі Мысыр суретшілері анатомия саласындағы білімімен және ерекше назармен егжей-тегжейлі бейнелеуге, әсіресе жануарларды суреттегенде, көрінеді. Мысырдың 18-ші династиясы тұсында Ахнатон есімді перғауын таққа отырып, дәстүрлі көпқұдайлықты жойды. Ол Атон, күн құдайына табынуға негізделген монотеистік дінді құрды. Саяси дүрбелеңнен кейін өнерде де өзгерістер болды. Мысыр өнерінде 1700 жыл бойы басым болған стильдік фризден гөрі, табиғи стильге жақын жаңа өнер стилі енгізілді. Бірақ Ахнатонның қайтысынан кейін Мысыр суретшілері бұрынғы стильдеріне оралды. Ежелгі Мысырдың ежелгі дәуірінде, б.з.д. 3500 жылдары жасалған фаянс, шын мәнінде, 15 ғасырлық Еуропаның қалайымен жалатылған керамикасынан жоғары сапалы болды. Ежелгі Мысыр фаянсы саздан емес, негізінен кварцтан тұратын керамикадан жасалған.

Due to the highly religious nature of ancient Ancient Egyptian civilization, many of the great works of ancient Egypt depict gods, goddesses, and Pharaohs, who were also considered divine. The idea of order characterizes ancient Egyptian art. Clear and simple lines combined with simple shapes and flat areas of colour helped to create a sense of order and balance in the art of ancient Egypt. Ancient Egyptian artists used vertical and horizontal reference lines to maintain the correct proportions in their work. Political and religious, as well as artistic, order was also maintained in Egyptian art. To clearly define the social hierarchy of a situation, figures were drawn to sizes that were based not on their distance from the painter's perspective but on relative importance. For instance, the Pharaoh would be drawn as the largest figure in a painting no matter where he was situated, and a greater God would be drawn larger than a lesser god. Symbolism also played an important role in establishing a sense of order. Symbolism, ranging from the Pharaoh's regalia (symbolizing his power to maintain order) to the individual symbols of Egyptian gods and goddesses, was omnipresent in Egyptian art. Animals were usually also highly symbolic figures in Egyptian art. Colour, as well, had extended meaning—blue and green represented the Nile and life; yellow stood for the sun god; and red represented power and vitality. The colours in Egyptian artifacts have survived extremely well over the centuries because of Egypt's dry climate. Despite the stilted form caused by a lack of perspective, ancient Egyptian art is often highly realistic. Ancient Egyptian artists often show a sophisticated knowledge of anatomy and close attention to detail, especially in their renderings of animals. During the 18th Dynasty of Egypt a Pharaoh by the name of Akhenaton took the throne and abolished the traditional polytheism. He formed a monotheistic religion based on the worship of Aten, a sun god. Artistic change followed political upheaval. A new style of art was introduced that was more naturalistic than the stylized frieze favored in Egyptian art for the previous 1700 years. After Akhenaton's death, however, Egyptian artists reverted to their old styles. Faience that was produced in ancient Egyptian antiquity as early as 3500 BC was in fact superior to the tin glazed earthenware of the European 15th century. Ancient Egyptian faience was not made of clay but instead actually of a ceramic composed primarily of quartz.

Минойлық

Қола дәуіріндегі ең ұлы өркениет – Минойлықтар, олар өздерінің туған жері Критінен және басқа да Эгей теңізіндегі аралдардан сауда империясын құрды. Миной өркениеті әдемі керамикасымен, сондай-ақ фрескаларымен, ландшафттарымен және тас мүсіндерімен танымал болды. Миной дәуірінің басында керамикада спиральдар, үшбұрыштар, қисық сызықтар, кресттер және балық қабырғасының мотивтері жиі кездесетін. Миной дәуірінің ортасында балық, кальмар, құстар және лилия сияқты табиғи бейнелер кең таралды. Миной дәуірінің соңында гүлдер мен жануарлар ең ерекше болып қала берді, бірақ әртүрлілігі артты. Кносс аймағындағы "сарай стилі" табиғи пішіндердің геометриялық түрде қарапайымдалуымен және монохромды бояумен сипатталады. Кносс сарайы күнделікті өмірдің түрлі жақтарын, соның ішінде сарайдағы рәсімдерді және бұқаға секіру, бокс сияқты ойын-сауықтарды бейнелейтін фрескалармен әсемделген. Минойлықтар шебер алтынұсталар болды, олар әдемі әшекейлер мен маскалар жасады. Миной дәуірінен жеткен әйгілі "Малия әшекейі" Хрисолаккоста табылған және қазір Ираклион археологиялық мұражайында қойылған, ол жоғары сапалы алтын өңдеудің үлгісі.

Микендік

Микен өнері Миной өнеріне жақын және патшалық қабірлерден көптеген керемет жәділер табылды, ең танымалсы – Агаммемнонның алтыннан жасалған жерлеу маскасы. Осы заттан көрініп тұрғанындай, микендіктер алтынды өңдеуде шебер болған. Олардың өнер туындылары көптеген әсемдік мотивтерін пайдалануымен ерекшеленеді. Міне, мәдени тарихының бір кезеңінде микендіктер Миной әйел құдайларын қабылдап, оларды өздерінің аспан құдайымен байланыстырған; ғалымдар грек құдайлар пантеонында әйел құдайлар мен Зевстен басқа микендік дінінің көрінісі жоқ деп санайды. Дегенмен, осы әйел құдайлардың шығуы Миной мәдениетіне жатады.

Этрус тілі

Этруск өнері біздің заманымыздан бұрынғы 9-2 ғасырлар аралығында Орталық Италиядағы этруск цивилизациясымен жасалған. Шамамен 600 жылдан бастап грек өнерінің күшті ықпалы болды, оны этрусктер импорттады, бірақ өзіндік ерекшеліктерін сақтап қалды. Бұл дәстүрдегі ең күштілері – терракотадан жасалған (әсіресе саркофагтар мен храмдарда толық өлшемдегі) бейнелі мүсіндер, қабырға суреттері және металл өңдеу, әсіресе қоладан жасалған бұйымдар. Жоғары сапалы әшекейлер мен граверленген тастар жасалды. Этрусктердің қоладан құйылған мүсіндері әйгілі болды және кеңінен экспортталды, бірақ сақталған ірі үлгілердің саны аз (материалтың құндылығы жоғары болғандықтан, кейін қайта өңделді). Терракота мен қоладан айырмашылығы, этрусктердің мәрмәрдің сапалы кеніштеріне, соның ішінде Каррара мәрмәріне де қол жеткізгеніне қарамастан, тастан жасалған мүсіндері салыстырмалы түрде аз болды, римдіктер пайдаланғанша оны пайдаланбаған сияқты. Сақталған жәдігерлердің көп бөлігі қабірлерден табылды, олар әдетте саркофагтармен, қабірлік заттармен және көбінесе храмдардың маңындағы сәулеттік мүсіндердің терракоталық сынықтарымен толы болды. Қабірлердегі фрескалық қабырға суреттері той-томалақ көріністерін және мифологиялық сюжеттерді бейнелейді.

Рим

Римдік өнер грек және этруск өнерінен туындаған деп жиі айтылады. Шындығында, Помпей мен Геркуланум қалаларында қазба жұмыстары барысында табылған бай римдіктердің виллалары грек мәдениетіне деген үлкен құштарлықты көрсетеді. Грек өнерінің көптеген маңызды туындылары римдіктердің оларды түсіндіруі мен сүйіншілеуі арқасында бізге жеткен. Рим суретшілері мемлекеттерінің тарихындағы маңызды оқиғаларды бейнелеуге, императорларын дәріптеуге, сондай-ақ адамдардың ішкі сезімдерін, сұлулық пен мәрттік туралы идеяларды жеткізуге тырысты. Олардың бюстері, әсіресе қабір тастарындағы адамдардың суреттері өте әсерлі және шынайы, шеберлікпен және ерекше шеберлікпен орындалған. Грек және рим мәдениетінде қабырғаға сурет салу жоғары өнер саналмаған. Мүсіншелектен басқа ең беделді өнер түрі – ағаш панельдерге темпера немесе энкаустикамен салынған панельдік сурет салу болатын. Ағаш бұзылатын материал болғандықтан, мұндай суреттердің өте аз ғана үлгілері сақталған. Олардың ішінде шамамен 200 жылға дейінгі Северан тондосы, бір провинциялық кеңседен алынған қарапайым ресми портрет және Рим Египетінен табылған, қазіргі сапасы жоғары емес, әйгілі Файум мумияларының портреттері бар. Бұл портреттер мумиялардың бетіне бекітілген, қазір олардың көбісі алынған. Олар көбінесе бір адамды, басын немесе басын және кеудесінің жоғарғы бөлігін алдыңғы жағынан көрсетеді. Фон әрқашан бір түсті, кейде декоративтік элементтерімен. Көркемдік дәстүрлерге сәйкес, бұл суреттер египеттік емес, грек-римдік дәстүрлерге көбірек негізделген. Олар өте шынайы, бірақ көркемдік сапасы әртүрлі, және басқа жерлерде кең таралған, бірақ сақталмаған ұқсас өнердің болуын көрсетеді. Кейінгі империядан шыныға салынған бірнеше портреттер мен медальдар, сондай-ақ монеталардағы портреттер сақталған, олардың кейбіреулері де өте шынайы деп есептеледі. Плиний кіші римдік портрет өнерінің құлдырауына шағымданып, былай деді: "Адамдардың дәуірлер бойына нақты келбетін сақтап беретін портрет салу өнері толығымен жойылды. [ ] Еңбек етуден жалқаулық өнерді құртты."

It is commonly said that Roman art was derivative of Greek and Etruscan art. Indeed, the villas of the wealthy Romans unearthed in Pompeii and Herculaneum show a strong predilection for all things Greek. Many of the most significant Greek artworks survive by virtue of their Roman interpretation and imitation. Roman artists sought to commemorate great events in the life of their state and to glorify their emperors as well as record the inner life of people, and express ideas of beauty and nobility. Their busts, and especially the images of individuals on gravestones, are very expressive and lifelike, finished with skill and panache. In Greece and Rome, wall painting was not considered high art. The most prestigious form of art besides sculpture was panel painting, i. e. tempera or encaustic painting on wooden panels. Unfortunately, since wood is a perishable material, only a very few examples of such paintings have survived, namely the Severan Tondo from circa 200 AD, a very routine official portrait from some provincial government office, and the well known Fayum mummy portraits, all from Roman Egypt, and almost certainly not of the highest contemporary quality. The portraits were attached to burial mummies at the face, from which almost all have now been detached. They usually depict a single person, showing the head, or head and upper chest viewed frontally. The background is always monochrome, sometimes with decorative elements. In terms of artistic tradition, the images clearly derive more from Greco Roman traditions than Egyptian ones. They are remarkably realistic, though variable in artistic quality, and may indicate the similar art which was widespread elsewhere but did not survive. A few portraits painted on glass and medals from the later empire have survived, as have coin portraits, some of which are considered very realistic as well. Pliny the Younger complained of the declining state of Roman portrait art, "The painting of portraits which used to transmit through the ages the accurate likenesses of people, has entirely gone out [ ] Indolence has destroyed the arts."

Оңтүстік Азия

Үндістандағы алғашқы мүсіндер шамамен 5000 жыл бұрынғы Инд өркениетіне дейін жетеді, онда кішкентай тас мүсіндері мен қоладан құйылған заттар табылды. Кейін, индуизм, буддизм және джайнизм діндері одан әрі дамығанда, Үндістан әлемдегі ең күрделі қола бұйымдарын, сондай-ақ, теңдесі жоқ ғибадатханалық мүсіндерін жасады, олардың кейбіреулері Элларадағы сияқты алып ғибадатханаларда орналасқан. Үндістанның Махараштра штатындағы Ажанта үңгірлері б.з.б. 2 ғасырға дейін сонатын тасқа қашалған ескерткіштер болып табылады және буддалық діни өнердің де, жалқы сурет өнерінің де шедеврлері саналатын суреттер мен мүсіндерді қамтиды.

Қытай

Тарихқа дейінгі өнер туындылары, мысалы, неолит дәуіріндегі Қытайдағы боялған қыш ыдыстар, Сары өзен аңғарының Яншао және Лонгшан мәдениеттеріне дейін жетеді. Қытайдың қола дәуірінде ежелгі Шан және Чжоу әулеттері практикалық мақсаттар үшін, сондай-ақ діни рәсімдер мен геомантия үшін көптеген көркем қола бұйымдарын жасады. Ең ертедегі (сақталған) қытай суреттері Соғысқан мемлекеттер кезеңіне жатады, олар жібек және лакталған заттарға салынған. Ежелгі Қытайдың ең танымал өнер ескерткіштерінің бірі – Терракота әскерлері, олар 8099 жеке және нақты өлшемдегі терракоталық фигуралардан (жаяу әскер, күймелі аттар мен атты әскер, садақшылар және әскери шенеуніктер сияқты) тұрады. Бұл әскерлер б.з.д. 210 жылы Цинь Шихуанди, бірінші Цинь императорының мазарында жерленген. Бұл дәстүр кейінгі Хань әулеттерінде де жалғасты, бірақ олардың мазарларында әскерлердің кішкентай көшірмелерімен қатар, билеушілер мен ақсүйектерге өмірден кейін қызмет ету үшін үй қызметшілері де болды. Қытай өнері, басқа кез келген өркениетке қарағанда, ежелгі және қазіргі заман арасындағы үзіліссіздікті көрсетеді, себебі шетелдік әулеттер Императорлық таққа отырғанда да, жаңа мәдени немесе діни әдеттерді таңбаламады және салыстырмалы түрде жылдам сіңірілді.

Жапония

Жапон өнерінің дәуірлері түрлі үкіметтердің орналасқан жерлерімен байланысты. Жапондықтардың ең ерте белгілі заттары Аниу тайпасына жатқызылады, олар Жомон халқына әсер еткен, және осы кезеңдер Жомон мен Яёи дәуірлері деп аталды. Яёи Жапонияға шабуыл жасамас бұрын, б.з.д. 660 жылы Джимму таққа отырған император болды. Соңынан Кофун дәуірінің Ханивасы келді, одан кейін Буддизм Қытайдан Жапонияға жеткен Асука дәуірі басталды. Дін келесі ғасырлар бойы жапон өнеріне маңызды әсер етті.

Ольмектер

Ежелгі ольмектердің "құс ыдысы" мен тостағаны, екеуі де керамикадан жасалған және шамамен б.з.д. 1000 жылға жатса, сондай-ақ басқа да керамикалар шамамен 900°C-тан жоғары температураға жететін пештерде жасалған. Мұндай жоғары температураға қол жеткізген тарихқа дейінгі жалғыз басқа мәдениет – ежелгі Египет. Ольмек өнерінің көп бөлігі жоғары стильде болып келеді және туындылардың діни мағынасын көрсететін иконографияны пайдаланады. Дегенмен, ольмек өнерінің кейбір туындылары таң қалдыратындай натуралистік, адам анатомиясын бейнелеудегі дәлдігімен Колумбқа дейінгі Жаңа әлемде тек классикалық майя дәуірінің ең жақсы туындыларымен ғана салыстыруға болады. Ольмек өнері монументальді мүсіндер мен кішкентай жаде (нефрит) мүсіндеріне баса назар береді. Көбінесе, қасиетті жағуар бейнесі кездеседі. Ольмек мүсіндері де олардың өмір сүрген кезеңінен көптеп табылған.