Кіріспе
Жазушы, Нобель сыйлығының лауреаты
Хенрик Понтоппидан (; 24 шілде 1857 – 21 тамыз 1943) – даниялық реалист жазушы, ол 1917 жылы Карл Геллеруппен бірге «Даниядағы қазіргі заманғы өмірдің шынайы бейнелемелері» үшін әдебиет бойынша Нобель сыйлығын бөлісті. Понтоппиданның романдары мен әңгімелері – әлеуметтік прогреске ұмтылыспен, бірақ өмірінің кейінгі кезеңінде оның іске асуына үмітсіздікпен – оның елі мен дәуірінің толыққанды суретін көрсетеді. Жазушы ретінде ол өзін тәрбиелеген консервативті ортадан да, өзінің социалист замандастары мен достарынан да қашықтап, ерекше тұлға болды. Ол Қазіргі заманғы жаңарудың ең жас және көп жағынан ең өзгеше және ықпалды мүшесі еді.
Ерте өмір және мансап
Ютландиялық пастордың ұлы және ескі пасторлар мен жазушылар отбасына жататын Понтоппидан инженерлік білім алудан бас тартып, бастауыш мектеп мұғалімі болып жұмыс істеді, ал 1881 жылы еркін журналист және толық уақытты жазушы ретінде дебют жасады. Оның шығармашылығының алғашқы кезеңі бүлікшіл әлеуметтік сынға толы, сондықтан ол өзінің жеңілдікке ие отбасылық ортасына қарсы наразылық болды. Белгілі бір сөзінде Хенрик Понтоппидан өзінің Понтоппидан тегінің түпнұсқалық даниялық түбірі – Бробиден латын тіліне ауысқандығын әжуалады. Шындығында, ол өзімен тығыз байланыста болған шаруалар мен ауылдық пролетариаттың өмірін қысқа әңгімелер арқылы аяусыз сипаттайды. Ол, мүмкін, шаруаларды идеализацияланған бейнеден бұзған алғашқы даниялық прогрессивті жазушы болды. Осы дәуірдегі әңгімелер Landsbybilleder ("Ауылдық суреттер", 1883) және Fra Hytterne ("Лашықтардан", 1887) жинақтарында топтастырылған. Оның маңызды бөлігі – 1890 жылы жарық көрген Skyer ("Бұлттар") атты қысқа әңгімелер жинағы, ол консерваторлардың авторитарлық жартылай диктатурасы тұсындағы Данияның өткір сын-пікірін бейнелейді, қанаушыларды айыптайды және даниялықтардың бейтараптығын жеңілсіздікпен қарастырады. Осы кезеңнен кейін ол әлеуметтік қызметінен бас тартпай, психологиялық және натуралистік мәселелерге көбірек назар аударды. Понтоппиданның 1889 жылғы "Мессия" және 1890 жылғы "Ден gamle Адам" рецензиялары анонимді түрде жарияланды және құдайға қарсы деп айыпталғаннан кейін дау тудырды. 1891 жылғы желтоқсанда "Мессия" үшін газет редакторы Эрнст Брандеске 300 крон айыппұл салынды және ол 1892 жылы өзіне қол жұмсады.
Отбасы
Оның алғашқы әйелі - Солтүстік Зеландиядағы шаруа отбасынан шыққан Метте Мари Хансен болды, олармен үш баласы болған, олардың біреуі жас кезінде қайтыс болды. 1889 жылы Понтоппидан Антуанетта Каролина Элис Кофудты кездестіргеннен кейін олар ажырасып кетті. 1892 жылы ол Кофудқа үйленді, және олардың бір қызы мен бір ұлы болды. Денсаулығы нашар болған Кофуд 1928 жылы қайтыс болды. Понтоппидан екі отбасын қамтамасыз етуге мәжбүр болды, бұл көптеген қиындықтарға алып келді. Оның екі ұлы да эмиграцияға кетті, біреуі АҚШ-қа, екіншісі Бразилияға.
Негізгі жұмыстар
Понтоппиданның негізгі шығармалары деп саналатын үш роман шамамен 1890 жылдан 1920 жылға дейін жазылған. Осы шығармаларында ол Балзак пен Зола дәстүріндегі "қоғамның кең ауқымды суреттемесі" жанрындағы романның даниялық үлгісін өзіндік стильде жасады. Ол Данияның консерваторлар мен либералдар арасындағы конституциялық күрес, өркендеген индустрияландыру, мәдени қақтығыстар және жаңадан ояна бастаған революциялық қозғалыстар дәуірін бейнелейді. Det forjættede Land (I III 1891–95, ағылшын тіліндегі аудармасы I II томдары "Уәде етілген жер", 1896) – бір фантазердің елде дін уағыздаушы болу арманы туралы, ол өзін-өзі алдау мен естен шығуына әкелетін оқиғаны көрсетеді. Көбінесе автобиографиялық элементтерді қамтитын "Люкке Пер" (1898–1904) ("Lucky Per"), оның ең танымал романдарының бірі, мұрасы мен ортасынан азат болу үшін діни отбасынан бас тартып, инженер және жаулап алушы болуды көздеген, өзіне сенімді, қабілетті адамның тағдырымен айналысады. Дегенмен, өмірінің шыңына жеткенде, өткені оны қуып жетеді және ол мансабынан бас тартып, жалғыздыққа ұшырайды. Ащы "De dødes Rige" (1912–16, "Өлілер әлемі") 1901 жылы демократияның көрінетін жеңісінен кейінгі Данияны көрсетеді, онда саяси идеалдар күңкейіп, капитализм қарқынды дамиды, ал баспасөз бен өнер жезөкшелікке салынады. Бәрінің ортасында ауруға шалдыққан, жас прогрессивті помещиктің үмітсіз махаббаты мен реформалық жоспарлары тұр.
Басқа жұмыстар
Понтоппиданның соңғы үлкен романы «Мандс Химмериг» (1927, «Адамның жұмағы») – Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кездегі даниялық зиялының дағдарысын бейнелейтін, дерлік үмітсіздікке толы суреттеме. Понтоппидан көптеген қысқа романдар мен ұзақ әңгімелер де жазды, онда ол саяси, психологиялық және сексуалдық тақырыптарды талқылады. «Исбьёрнен» (1887, «Полярлық аю») Гренландиядан келген ашық пікір білдіретін пастор мен оның тар көзқарасты даниялық провинциялық дін қызметкерлері арасындағы қақтығысты көрсетеді. «Мимозер» (1886, ағылш. аудармасы: The Apothecary’s Daughters, 1890) – адалдыққа қатысты шектен тыс төзімсіздік туралы ирониялық трагедия. «Наттевагт» (1894, «Түнгі күзет») – батыл және революциялық суретшінің, алайда күйеу ретінде сәтсіздікке ұшыраған өмірі туралы. Понтоппидан суретші Л.А. Риңнің өмірінен шабыт алып, Торкильд Дрелиңнің портретін жасады, бірақ Риң бұл оның сеніміне қиянат деп есептеп, достығын үзді. «Ескі Адам» (1894, «The Old Adam») – ер адамдардың әйелдерден және жалпы сексуалдықтан қорқуы туралы мәселені көтеріп, оны зерттейді. «Ørneflugt» (1899, «Бүркіттің ұшуы») – Ханс Кристиан Андерсеннің «Ұсақ қаз» ертегісіне кері моральмен жазылған тікелей түсініктеме. Аңғарда өскен бүркіт семіріп, соңында құлап, тыңайғышқа түсіп өледі – бұл мораль, сіз бүркіттің жұмыртқасында туған болсаңыз да, аңғарда өссеңіз, ол ештеңе бермейді. «Боргмейстер Хок және әйелі» (1905, ағылш. аудармасы: Burgomaster Hoeck and His Wife, 1999) – күйеуінің қызғанышы мен әйелінің өмірге деген қуанышын қанағаттандыра алмауынан туған трагедиялық неке туралы баяндайды. Осы әңгімелердің көптегенінде қоғамның өзгеруі мен әдебиеттің жаңашылдығымен бірге келетін жаңа төзімділік, ашық ойлылық және демократияландыру қиындықтары орталық тақырып болып табылады. Тағы бір тақырып – іштен тымсық және жабық еркек мінезі мен әйелдің жандылығы арасындағы қақтығыс. Бұлардың барлығының артында мұра және ортаның классикалық натуралистік тақырыбы жатыр, оған қарсы адам олардың бар екенін толығымен мойындамай, қарсылық көрсетуі керек. Кейінгі туындыларында ол кейде қоғамды сынаушы мен апатты жайлаушының қосымша бейнесіне айналғандай көрінеді. 1933-1943 жылдар аралығында Понтоппидан өзінің жеке дамуы туралы көзқарасын анықтауға тырысқан «Естеліктер» еңбегінің екі әртүрлі нұсқасын жазды. Өмірінің соңғы жылдары соқырлық пен саңыраулыққа ұшырағанмен, ол саясат пен мәдени өмірге қызығушылық танытуын тоқтатпады.
Pontoppidan also wrote many short novels and long tales in which he discussed political, psychological and sexual themes. Isbjørnen (1887, "The Polar Bear") describes the confrontation between an outspoken vicar from Greenland and his narrow minded Danish provincial clergymen. Mimoser (1886, Engl. transl. The Apothecary’s Daughters, 1890) is an ironic tragic tale about the exaggerated intolerance of unfaithfulness. Nattevagt (1894, "Night Watch") deals with a courageous and revolutionary artist who is nevertheless a frustrated failure as a husband. Pontoppidan drew on the life of his friend the painter L. A. Ring for the portrait of the artist Thorkild Drehling, Ring considered it a betrayal of trust and broke off the friendship. Den gamle Adam (1894, "The Old Adam") deals with both men's fear of women and of sexuality as a whole. Ørneflugt (1899, "Eagles flight") is a direct commentary on Hans Christian Andersens The Ugly Duckling with the opposite morale. An eagle brought up in a barnyard grows fat and eventually dies crashlanding into a dungpile the morale being that you may very well have been born in an eagle's egg but that won't matter if you're brought up in a barnyard. "Borgmester Hoeck og Hustru" (1905, Engl. transl. Burgomaster Hoeck and His Wife, 1999) portrays a tragic marriage dominated by the husband's jealousy and dislike of his wife's joy in life. A central theme in most of these tales is the difficulties of handling the new tolerance, open mindedness and democratisation which are introduced by both the transition of society and by literature. Another theme is the conflict between the introverted and closed male nature and the vitality of the woman. Behind all this lies the classic naturalist theme of heritage and milieu against which man has to rebel without quite denying their existence. In his later works he sometimes seems to become a mixture of a castigator of society and a prophet of doom. Between 1933 and 1943 Pontoppidan wrote two different versions of his Memoirs, in which he tried to define his own view of his personal development. Though handicapped by blindness and deafness in later life, he continued to take an interest in politics and cultural life until his final years.
Әдеби және мәдени ықпал
Стилист ретінде Понтоппидан тумысынан табиғатты зерттеуші ретінде сипатталған. Оның тілі сырттай қарағанда қарапайым, жеңіл және түсінікті көрінеді, бірақ көбінесе символизммен, құпия меңзеулермен, жасырын ирониямен және «объективті» сипаттамалармен толы болады. Ол бұрынғы туындыларын жиі қайта қарап, оларды жеңілдетіп қана қоймай, сюжетін өзгертіп, көзқарасын күрделендірген. Өзінің қалыптасқан ұстанымдарымен және көзқарастарымен танымал болғанына қарамастан, Понтоппидан қазіргі Дания әдебиетінің ең көп талқыланатын жазушыларының бірі болып табылады. Бұл оның ерекше тұлғалық қасиеттерімен байланысты. Понтоппидан – көптеген парадокстарға толы адам болды: өз заманында еркін ойлы либерал болғанмен, қатал патриот, дін қызметкерлеріне қарсы пуритан, табиғатпен күрескен, көңілі тоңған адам, социалистермен ынтымақтасқан, бірақ әрқашан тәуелсіз және жекелейшіл ұстанымда болды. Алайда, бұл оның стиліне де байланысты, ол көбінесе екіұшты және түсініксіз деп есептелді; оның жақтылық пен объективтіліктің үйлесімі оқырмандар мен сыншыларды жиі жаңылыстырды, тіпті либералдар, радикалдар, консерваторлар, оңшылдар және социалистер де өз идеалдарын оның шығармаларында көруге тырысты. Ол Георг Брандестің қатал қарсыласы да, ең жақын шәкірті де деп есептелді. «Қазіргі заманғы жаңару» эпохасының барлық авторларының арасында Понтоппидан ең ықпалдысы және ұзақ өмір сүргені болып саналады. Оның әлеуметтік-сыни туындылары оны 20 ғасыр Дания әдебиетінің алға басушысы ретінде танытады. Мәдени консерваторлар Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін оның модернизмді сынаған тұжырымдарынан шабыттанды. Соңында ол «қоғам туралы романдар» стандартын белгіледі, ол бүгінгі күнге дейін маңыздылығын жойған жоқ. Қызығы, Нобель сыйлығының иегері болғанына және халықаралық деңгейде танымал болғанына қарамастан, оның романдарының заманауи ағылшын тіліне аудармалары 2010 жылы Наоми Лебовиц аударған «Lucky Per» романы жарық көргенге дейін қол жетімді болмады, және 2019 жылы «Everyman's Library Contemporary Classics» сериясында қайта басылды.