Кіріспе

Әдебиетте романтизм өткенді еске алу немесе сынау, әйелдер мен балаларға ерекше назар аударатын "сезімталдық" культі, суретшінің немесе баяндаушының оқшаулануы және табиғатқа құрмет көрсету сияқты жиі кездесетін тақырыптарды тапты. Сонымен қатар, Эдгар Аллан По, Чарльз Матурин және Натаниел Хоторн сияқты бірнеше романтик авторлар өз шығармаларын мистикалық/оккульттік және адам психологиясына негіздеді. Романтизм сатираны жете назар аударуға лайық емес деп санады, және бұл көзқарас бүгінге дейін әсерлі. Әдебиеттегі романтизм қозғалысынан бұрын Ортағасырлық ғылым мен ақыл-ойының дәуірі болды, ал одан кейін реализм келді. Кейбір авторлар 16 ғасырдың ақыны Изабелла ди Морраны романтикалық әдебиеттің ертеден келген белгісі деп атайды. Оның өміріндегі трагедиялық оқиғаларды көрсететін оқшаулану мен жалғыздық туралы лирикасы "романтизмнің керемет болжамы" деп есептеледі, ол замандас ақындардың махаббат философиясына негіделген стильінен ерекшеленеді. Ағылшын поэзиясында романтизмнің алғышарттары 18 ғасырдың ортасына дейін жетеді, оның ішінде Уинчестер колледжінің директоры Джозеф Уортон және Оксфорд университетінің поэзия профессоры оның інісі Томас Уортон болды. Джозеф ақынның басты қасиеттері – ойлап табу және қиял екенін айтты. Шотланд ақыны Джеймс Макферсон 1762 жылы жарияланған "Оссиан" поэмалар циклының халықаралық сәттілігі арқылы романтизмнің ерте дамуына ықпал етті, бұл Гёте мен жас Уолтер Скотты шабыттандырды. Томас Чаттертон ағылшын тіліндегі алғашқы романтик ақын деп саналады. Чаттертон мен Макферсонның еңбектерінде алдау элементтері де болды, себебі олар өзіндік туындыларын ашқан немесе жинаған ескі әдебиеттер деп мәлімдеді. Готикалық роман, Горас Уолполдың "Отранто қамалы" (1764) романынан басталып, романтизмнің бір саласының маңызды алғышарты болды, ол қорқыныш пен қауіп-қатерге, сондай-ақ экзотикалық және көркем жағдайларға құштарлық танытты, Уолполдың готикалық сәулетті қайта жаңғыртудағы рөлімен үйлеседі. Лоренс Стерннің "Тристом Шэнди" (1759–67) романы ағылшын оқырмандарына антирационалды, сезімтал романның ерекше нұсқасын таныстырды.

Германия

Алғашқы неміс ықпалы Иоганн Вольфганг фон Гетеден бастау алды, оның 1774 жылғы «Жас Вертердің қасіреті» романы Еуропаның жас жігіттерін оның басты кейіпкеріне – өте сезімтал және құштар мінезге ие жас суретшіге еліктеуге жетеледі. Сол кезде Германия көптеген шағын, тәуелсіз мемлекеттерден тұрды, ал Гетенің еңбектері ұлттық біртүтастық сезімін қалыптастыруға зор үлес қосты. Тағы бір философиялық ықпал Иоганн Готлиб Фихте мен Фридрих Шеллингтің неміс идеализмінен келді, бұл Йенаны (Фихте, сондай-ақ Шеллинг, Гегель, Шиллер және Шлегель ағайындылары тұрған қала) ерте неміс романтизмінің орталығына айналдырды (Jena Romanticism туралы қараңыз). Маңызды жазушылар Людвиг Тиек, Новалис, Генрих фон Клейст және Фридрих Хольдерлин болды. Кейін Гейдельберг неміс романтизмінің орталығына айналды, онда Клеменс Брентано, Ахим фон Арним және Иозеф Фрайхерр фон Эйхендорф (Aus dem Leben eines Taugenichts) сияқты жазушылар мен ақындар әдеби үйірмелерде жиі кездесетін. Неміс романтизмінің маңызды мотивтері – саяхат, табиғат, мысалы, неміс орман және герман мифтері. Кейінгі неміс романтизмі, мысалы, Э.Т.А. Гофманның «Құм адам» (1817) және Иозеф Фрайхерр фон Эйхендорфтың «Мәрмәр бейне» (1819) шығармаларындағы мотивтер көңіл көтеріңкісіз және готикалық элементтерге толы болды. Романтизм үшін балалық шақтың тазалығының маңызы, қиялдың күші және нәсілдік теориялардың бірігуі халық әдебиетіне, классикалық емес мифологияға және балалар әдебиетіне, әсіресе Германияда, бұрын-соңды болмаған мән берді. Брентано мен фон Арним 1806-08 жылдары «Дес Кнабен Вундерхорн» («Баланың сиқырлы мүйізі» немесе шағын мүйіз) атты жырланған халық ертегілерінің жинағын жариялаған маңызды әдеби тұлғалар еді. Гримм ағайындыларының «Гримм ертегілерінің» алғашқы жинағы 1812 жылы жарық көрді. 1835 жылдан бастап дания тілінде өзі ойлап тапқан ертегілерін жариялаған Ханс Кристиан Андерсеннің кейінгі шығармаларынан айырмашылығы, бұл неміс шығармалары көбінесе жиналған халық ертегілеріне негізделген, ал Гриммдер алғашқы басылымдарында әңгімелеу стиліне адал болды, бірақ кейіннен кейбір бөліктерін қайта жазды. Ағайындыларының бірі Якоб 1835 жылы герман мифологиясы туралы толық академиялық еңбек – Deutsche Mythologie жариялады. Шиллердің 1781 жылғы «Тонаушылар» пьесасындағы күшті эмоционалдық тілі және физикалық зорлық-зомбылықтың бейнеленуі де бір үрдісті көрсетеді.

Ұлыбритания

Ағылшын әдебиетінде романтизм қозғалысының негізгі тұлғалары деп саналады ақындар тобы, соның ішінде Уильям Вордсворт, Сэмюэл Тейлор Кольридж, Джон Китс, Лорд Байрон, Перси Биш Шелли және әлдеқайда ескі Уильям Блейк, содан кейін Джон Клэрдің оқшауланған тұлғасы; сондай-ақ Шотландиядан Уолтер Скотт және Мэри Шелли сияқты романдар, эссешілер Уильям Хазлитт және Чарльз Лэмб. 1798 жылы Вордсворт пен Кольридждің көптеген ең жақсы өлеңдері жазылған «Лирикалық балладалар» басылымы қозғалыстың басталуы ретінде жиі қарастырылады. Өлеңдердің көпшілігі Вордсвортқа тиесілі болды, ал көбісі оның туған жеріндегі көлдер ауданындағы кедейлердің өмірімен немесе табиғатқа деген сезімдерімен айналысты, ол өзінің өмірінде ешқашан жарық көрмеген «Прелюдия» атты ұзақ өлеңінде толық дамыды. Бұл жинақтағы ең ұзын өлең Кольридждің «Ежелгі теңізшінің рифмасы» болды, ол ағылшын романтизмінің готикалық жағын және көптеген шығармалар көрнекті экзотикалық орталарды көрсетті. Олар жазған кезеңде көл ақындары радикалдардың шеткі тобы ретінде кеңінен танылды, бірақ оларды сыншы және жазушы Уильям Хазлитт және басқалар қолдады. Лорд Байрон мен Уолтер Скотт экзотикалық және тарихи орталарының зорлық-зомбылығы мен драмалық көрінісін пайдаланған шығармаларымен бүкіл Еуропаға зор атақ пен ықпалға ие болды. Гёте Байронды «біздің ғасырдың ең ұлы даһиісі» деп атады. Скотт 1805 жылы өзінің ұзақ тасушылық өлеңі «Соңғы музыканттың жамылғысы»мен, содан кейін 1808 жылы толық эпикалық өлеңі «Мармион»мен бірден табысқа жетті. Екеуі де Шотландияның алыс өткеніне негізделген, ол қазірдің өзінде Оссианда айтылған; Романтизм мен Шотландия ұзақ және жемісті серіктестікке ие болды. Байрон 1812 жылы «Чайльда Гарольдтың зыяраты» кітабының бірінші бөлігімен бірдей табысқа ие болды, содан кейін төрт «түрік ертегісі» болды, барлығы ұзақ өлеңдер түрінде, 1813 жылы «Гиаур» кітабынан бастап, оның Ұлы сапарынан, ол Осман Еуропасына жеткен және готика романының тақырыптарын өлең түрінде шығысқа қарай бағыттаған. Бұл «Байрондық батырдың» әртүрлі нұсқаларын көрсетті, ал оның өз өмірі одан әрі нұсқаға ықпал етті. Скотт бұл арада тарихи романы ойлап тапты, ол 1814 жылы 1745 жылы Джейкобиттердің көтерілісі кезінде пайда болған «Уэверли»ден басталды, бұл өте табысты жетістік болды, содан кейін келесі 17 жылда 20 астам «Уэверли» романдары пайда болды, ол әдебиетте жаңа болған дәрежеде зерттеу жүргізген крест жорықтарына оралды. Германиядан айырмашылығы, ағылшын әдебиетіндегі романтизмнің ұлтшылдықпен байланысы аз болды, ал романтиктерге көбінесе француз революциясының идеалдарына деген жанашырлығы үшін күдікпен қаралды, оның құлдырауы мен Наполеонның диктатурасымен алмастырылуы, Еуропаның басқа жерлерінде сияқты, қозғалысқа шок болды. Оның романдары шотландтық болмысы мен тарихын атап өтсе де, Скотт саяси жағынан берік одақтас болды, бірақ якобиттік симпатияларды мойындады. Бірнеше романтиктер шетелде көп уақыт өткізді, ал 1816 жылы Байрон мен Шеллимен бірге Женева көлінде болған атақты демалыс Шеллидің әйелі Мэри Шеллидің «Франкенштейн» романы мен Байронның дәрігері Джон Уильям Полидоридің «Вампир» повесін шығарды. Шотландиялық Роберт Бернс пен Ирландиялық Томас Мурдың әндері әртүрлі жолдармен өз елдерін және романтикалық қызығушылықты халық әдебиетіне көрсетті, бірақ олардың өмірге немесе өз жұмыстарына толық романтикалық көзқарас танытпады. Қазіргі заманғы сыншы чемпиондары болғанмен, мысалы, Гьёрги Лукач, Скотттың романдары бүгінгі таңда композиторлар келесі онжылдықтарда негізделген көптеген опералар түрінде тәжірибеге ие болуы мүмкін, мысалы, Донизеттінің «Люция ди Ламмермур» және Винченцо Беллинидің «I puritani» (1835). Байрон қазір өзінің қысқа лирикасы мен әдеттегі романтикасыз прозалық жазбалары, әсіресе хаттары және аяқталмаған сатирасы «Дон Хуан» үшін жоғары бағаланады. Көптеген романтиктерден айырмашылығы, Байронның кеңінен жарияланған жеке өмірі оның жұмысына сәйкес келеді, ал 1824 жылы 36 жасында Грекияның Тәуелсіздік соғысына көмектескен кезде аурудан қайтыс болғандығы оның аңызын нығайтатын, романтикалық аяқтау болып көрінді. 1821 жылы Китс пен 1822 жылы Шелли екеуі де Италияда қайтыс болды, Блейк (шамамен 70 жасында) 1827 жылы қайтыс болды, ал Кольридж 1820 жылдары жазуды тоқтатты. 1820 жылы Вордсворттың беделі жоғары болды, ол мемлекеттік қызметте болды, бірақ салыстырмалы түрде аз жазды. Ағылшын әдебиетінің талқылауында Романтикалық кезең 1820-жылдардың аяғында аяқталған деп саналады, кейде тіпті ертерек, бірақ келесі онжылдықтардың көптеген авторлары романтикалық құндылықтарға ортақ болды. Романтизмнің өрбу кезеңінде Уолтер Скотттан басқа ең маңызды романыст Жейн Остин болды, оның негізінен консервативті әлемдік көзқарасы романтикалық замандастарымен көп ортақ емес, әдеп пен әлеуметтік ережелерге берік сенімділігін сақтады, бірақ Клаудия Л. Джонсон сияқты сыншылар көптеген шығармалардың бетіндегі дірілді анықтады, мысалы, «Нортенгер аббаттығы» (1817), «Мэнсфилд парк» (1814) және «Персуазия» (1817). Бірақ орта ғасырда Йоркширдегі Бронте отбасының күдіксіз романтикалық романдары пайда болды, ең танымал Шарлоттаның «Джейн Эйр» және Эмилидің «Бойынша биік жартастар», екеуі де 1847 жылы жарық көрді, ол олардың бала кезінде оқыған романтикалық әдебиетке күшті әсер етті. Байрон, Китс және Шелли сахна үшін жазды, бірақ Англияда сәттілікке жете алмады, Шеллидің «Ченчи» жұмысы ең жақсысы болды, бірақ оның өлімінен кейін бір ғасыр өткен соң ғана Англиядағы қоғамдық театрларда қойылды. Байронның пьесалары, сондай-ақ оның өлеңдері мен Скотттың романдарының қойылымдары континентте, әсіресе Францияда одан да танымал болды, олар арқылы көптеген операларға айналдырылды, олардың көптегені бүгінгі күнге дейін орындалуда. Заманауи ақындар сахнада сәттілікке жете алмаса, бұл кезең Шекспирдің қойылымдары үшін аңызға толы болды, оның түпнұсқа мәтіндерін қалпына келтіруге және оған Августтың «жетілдірулерін» алып тастауға көмектесті. Кезеңнің ең ұлы актері Эдмұнд Кин Шекспирдің «Король Лир» трагедиясының соңғы аяқталуын қалпына келтірді; Кольридж «Оның ойынын көру – шайқақтардың жарқылымен Шекспирді оқу сияқты» деді.

Шотландия

1707 жылы Англиямен одақтасқаннан кейін Шотландия ағылшын тілін және кең мәдени нормаларды қабылдаса да, оның әдебиеті ерекше ұлттық ерекшелікпен дамып, халықаралық беделге ие болды. Аллан Рамзи (1686–1758) ескі шотланд әдебиетіне қызығушылықты қайта оятудың негізін қалады, сонымен қатар пасторалдық поэзияның бағытын қалыптастырып, Хабби строфасын поэтикалық форма ретінде дамытуға көмектесті. Джеймс Макферсон (1736–1796) халықаралық деңгейде танымал болған алғашқы шотланд ақыны болды. Ол ежелгі бард Оссиан жазған өлеңдерді таптым деп мәлімдеп, халықаралық тұрақтылыққа ие болған аудармаларын жариялады, олар классикалық эпостардың кельт нұсқасы деп жарияланды. 1762 жылы жазылған «Фингал» көптеген еуропалық тілдерге жылдам аударылды, ал табиғат сұлулығын бағалауы және ежелгі аңыздарды бейнелеуі еуропалық, әсіресе неміс әдебиетіндегі романтизм қозғалысын қалыптастыруға ықпал еткені үшін бағаланды, бұл Иоганн Готфрид фон Гердер мен Иоганн Вольфганг фон Гетеге тиесілі. Ол Францияда, соның ішінде Наполеон сияқты тұлғалардың арқасында да танымал болды. Бірақ ақырында, бұл өлеңдердің шотланд гаэлінен тікелей аударма емес, оның оқырмандарының эстетикалық талғамына сәйкес келтірілген көркемдеулер екендігі анық болды. Роберт Бернс (1759–96) және Уолтер Скотт (1771–1832) Оссиан циклының күшті ықпалына түсті. Бернс, Эйршир ақыны және лирик, Шотландияның ұлттық ақыны және романтизм қозғалысына зор үлес қосушы ретінде кеңінен танылады. Оның «Auld Lang Syne» (ескі достар туралы) өлеңі (және әні) Хогманай (жылдың соңғы күні) кешінде жиі орындалады, ал «Scots Wha Hae» ұзақ жылдар бойы елдің ресми емес әнұраны болып саналды. Скотт ақын ретінде мансабын бастады, сондай-ақ шотланд балладаларын жинап, жариялады. Оның 1814 жылы жарық көрген «Уэверли» атты алғашқы прозалық туындысы көбінесе алғашқы тарихи роман деп есептеледі. Ол Роб Рой (1817), Мидлотианның жүрегі (1818) және Иванхо (1820) сияқты басқа тарихи романдармен бірге өте сәтті мансапқа жол ашты. Скотт, он тоғызыншы ғасырда Шотландияның мәдени ерекшелігін анықтау және танымал етуде ең көп үлес қосқан тұлға болды. Романтизммен байланысты басқа да маңызды әдеби тұлғалар – ақындар және романда жазушылар Джеймс Хогг (1770–1835), Аллан Каннингем (1784–1842) және Джон Галт (1779–1839). Шотландия сол дәуірдегі ең маңызды әдеби журналдардың екеуіне де орталық болды: 1802 жылы құрылған «The Edinburgh Review» және 1817 жылы құрылған «Blackwood's Magazine», олар романтизм дәуірінде британ әдебиеті мен драмасының дамуына зор әсер етті. Ян Дункан мен Алекс Бенчимол Скотттың романдары мен осы журналдар сияқты басылымдардың 19-ғасырдың басында Эдинбургтің Британияның мәдени астанасы ретінде қалыптасуына және «Британ аралдарының ұлтшылдығының» кеңінен дамуына себеп болған өте динамикалық шотланд романтизмінің бір бөлігі болғанын болжайды. Шотландияның «ұлттық драмасы» 1800-жылдардың басында пайда болды, шотланд тақырыбындағы пьесалар шотланд сахнасында басымдыққа ие болды. Шотландия шіркеуі театрларды шектеді және якобиттер жиналыстарынан қорқытты. XVIII ғасырдың соңында көптеген пьесалар шағын әуесқойлар үшін жазылып, орындалды, бірақ жарияланбады, сондықтан көпшілігі жоғалып кетті. Ғасырдың соңына қарай, көбінесе баллада дәстүрі мен готикалық романтизмге ұқсас, орындалуға емес, оқуға арналған «жасырын драмалар» пайда болды, олар Скотт, Хогг, Галт және Джоанна Бейли (1762–1851) туындыларын қамтыды.

Франция

Француз әдебиетінде романтизм көркем өнерге қарағанда кейінірек дамыды. 18-ғасырдағы романтизмге қадам салып, сезімталдыққа табыну Ансиен Режиммен байланысты болды, ал Француз революциясы оны бірінші болып бастан өткергендерге қарағанда шетелдік жазушыларға көбірек ықпал етті. Бірінші маңызды тұлға – Франсуа Рене де Шатобриан, ол революция бойында роялист болып қалды және Наполеон тұсында Англия мен Америкадағы жер аударылыстан кейін Францияға оралды, оның режимімен қарым-қатынасы қиын болды. Оның барлық жазбалары прозада, соның ішінде әсерлі "Рене" (1802) повесі, ол шеттетілген кейіпкерімен Байронды алдын ала сездірді, бірақ көбінесе заманауи тарих пен саясат, саяхаттары, дін мен орта ғасырлық рухты қорғау ("Христиандық рухы", 1802) және 1830-1840 жылдары жазылған "Қабірден тыс естеліктер" автобиографиясы кірді. Бурбон монархиясы қайта орнатылғаннан кейін француз романтизмі Париж театрының жанды ортасында дамыды, онда Шекспир, Шиллер (Франциядағы романтизмнің маңызды авторы) қойылымдары, сондай-ақ Скотт пен Байронның француз авторларымен бірге қойылған пьесалары көрсетілді. Олардың кейбіреулері 1820-ші жылдардың соңында жазуды бастады. Романтизмді қолдайтындар мен қарсыластардың топтары пайда болды, ал қойылымдар көбінесе екі тараптың да шулы дауыстарымен, тіпті 1822 жылы бір театр көрерменінің "Шекспир – Веллингтонның штаб-басшысы" деп айқайлауымен бірге өтті. Александр Дюма драматург ретінде мансабын бастады, "III Генрих және оның сарайы" (1829) пьесасынан бастап, көбінесе Скотттың үлгісіндегі тарихи романдарға ауысты, ең танымал "Үш мушкетер" және "Монте-Кристо графы" (екеуі де 1844 жылы жарық көрді). Виктор Гюго 1820-ші жылдары ақын ретінде жарияланды, ал кейін "Эрнани" тарихи драмасымен сахнада сәттілікке жетті, ол 1830 жылы алғашқы қойылымында қырсықтарға толы болды. Дюма сияқты, Гюго романдарымен танымал, ол 1831 жылы жарық көрген "Нотр-Дам соборының қисыны" романын жазды, ол француз романтизмінің үлгісіне айналды. Оның сахнаға қойылмаған "Кромвель" пьесасының алғы сөзі француз романтизмінің маңызды манифестін ұсынады, онда "ешқандай ережелер немесе үлгілер жоқ" делінген. Проспер Мериме мансабы да осыған ұқсас болды; ол қазір 1845 жылы жарық көрген "Кармен" повесінің авторы ретінде танымал. Альфред де Виньи драматург ретінде танымал, оның 1835 жылы жазылған ағылшын ақыны Чаттертонның өміріне арналған пьесасы ең жақсы туындысы болуы мүмкін. Жорж Санд париждік әдеби ортаның маңызды тұлғасы болды, ол романдары мен сын-пікірлерімен, сондай-ақ Шопенмен және басқалармен болған қарым-қатынасымен танымал болды. Ол да театрдан шабыттанды және жеке меншігінде сахналанған туындылар жазды. 1830-1850 жылдардағы француз романтиктерінің қатарында Альфред де Мюссе, Жерар де Нерваль, Альфонс де Ламартин және түрлі туындыларын 1872 жылы қайтыс болғанға дейін жазған жарқын Теофиль Готье бар. Стендаль қазіргі уақытта осы кезеңнің ең жоғары бағаланған француз романы, бірақ ол романтизммен күрделі қарым-қатынаста тұр және кейіпкерлеріне психологиялық түсінігімен және реализмімен ерекшеленеді, бұл романтикалық көркем әдебиетте сирек кездесетін қасиеттер. 1812 жылы Мәскеуден француздардың шегінуінен аман қалған ол үшін батырлық және қаһармандық туралы қиялдар тартымды болған жоқ, және Гойя сияқты ол реализмнің алға басушысы ретінде қарастырылады. Оның ең маңызды туындылары – "Қызыл және қара" (1830) және "Парманың картузы" (1839).

Польша

Польшадағы романтизм көбінесе Адам Мицкевичтің 1822 жылы алғашқы өлеңдерін жариялауымен басталып, 1863 жылғы қаңтар көтерілісінің орыстар тарапынан басылуымен аяқталады. Ол Польша тарихына деген қызығушылықпен ерекшеленді. Польша романтизмі шляхта, яғни поляк ақсүйектерінің ежелгі "сарматизм" дәстүрлерін қайта жаңғыртты. Ескі дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар поляк мессиандық қозғалысында және Адам Мицкевичтің ("Пан Тадеуш"), Юлиус Словацкий мен Зигмунт Красинский сияқты ұлы поляк ақындарының шығармаларында жаңа өмірге енді және жағымды жарықтанды. Польша романтизмі мен Польша тарихы арасындағы осы тығыз байланыс поляк романтизмінің әдебиетінің ерекше белгісіне айналды, оны басқа елдердің әдебиетінен бөліп тұрды. Олар Польша сияқты ұлттық мемлекеттілікті жоғалтқан емес. Еуропалық романтизмнің жалпы рухы мен басты идеяларының ықпалымен, поляк романтизмінің әдебиеті, көптеген ғалымдардың атап көрсетуінше, Польшадан тыс жерлерде дамыды және поляк ұлтшылдығы мәселесіне ерекше назар аударды. Польша интеллигенциясы, үкіметінің жетекші өкілдерімен бірге, 1830-шы жылдардың басында Польшаны тастап, "Ұлы эмиграция" деп аталатын кезеңде Франция, Германия, Ұлыбритания, Түркия және АҚШ-қа көшіп кетті. Олардың өнерінде эмоционализм мен иррационалдық, қиял мен фантазия, тұлғаға табыну, фольклор мен ауылдық өмір, сондай-ақ еркіндік идеяларын тарату орын алды. Екінші кезеңде көптеген поляк романтиктері шетелде жұмыс істеді, көбінесе олардың саяси радикализм идеяларына байланысты Польшадан оккупациялық билік тарапынан қуылды. Олардың шығармаларында еркіндік үшін саяси күрестің идеялары басым болды. Мистицизм элементтері күшейді. "poeta wieszcz" (пайғамбар) идеясы қалыптасты. Вестч (бард) тәуелсіздік үшін күрескен ұлттың рухани жетекшісі болды. Ең танымал ақын – Адам Мицкевич. Зигмунт Красинский де елдестеріне саяси және діни үміт сыйлау үшін жазды. Оның алдыңғылары Ресейге қарсы Польшаның күресінде кез келген құнмен жеңіске жетуді талап еткенінен өзгеше, Красинский Польшаның тәуелсіздік үшін күрестегі рухани рөлін баса көрсетті, әскери емес, интеллектуалдық басымдықты жақтады. Оның шығармалары Польшадағы мессиандық қозғалысты ең жақсы бейнелейді: екі ерте драмасында – "Nie boska komedia" (1835; "Құдай емес комедия") және "Irydion" (1836; "Иридион"), сондай-ақ кейінгі "Psalmy przyszłości" (1845; "Болашақ псалмдары") Польшаның Еуропаның Мәсіхі екенін мәлімдеді: оны Құдай әлемнің ауыртпалығын көтеруге, азап шегуге және соңында қайта тірілуге арнайы таңдады.

Ресей

Ертедегі орыс романтизмі Константин Батушков («Лете жағалауындағы көрініс», 1809), Василий Жуковский («Бард», 1811; «Светлана», 1813) және Николай Карамзин («Кедей Лиза», 1792; «Юлия», 1796; «Марта Мэресс», 1802; «Сезімтал және суық», 1803) сияқты жазушылармен байланысты. Дегенмен, Ресейдегі романтизмнің басты өкілі – Александр Пушкин («Кавказ тұтқыны», 1820–1821; «Ұры ағайындылары», 1822; «Руслан мен Людмила», 1820; «Евгений Онегин», 1825–1832). Пушкиннің шығармалары 19 ғасырдағы көптеген жазушыларға әсер етті және оны Ресейдің ең ұлы ақыны деп тануға әкелді. Басқа орыс романтик ақындарының қатарында Михаил Лермонтов («Біздің заманымыздың батыры», 1839), Федор Тютчев («Silentium!», 1830), Евгений Баратинский («Еда», 1826), Антон Дельвиг және Вильгельм Кюхельбеккер бар. Лорд Байронның күшті ықпалымен Лермонтов романтизмнің қоғам мен өзіне қатысты метафизикалық наразылығын зерттеуге ұмтылды, ал Тютчевтің өлеңдері көбінесе табиғат көріністерін немесе махаббат сезімдерін бейнеледі. Тютчев жиі түн мен күн, солтүстік пен оңтүстік, арман мен шындық, ғалам мен хаос, сондай-ақ өмірге толы қыс пен көктемнің тыныш әлемі сияқты ұғымдармен жұмыс істеді. Баратинскийдің стилі классикалық сипатта болды және бұрынғы ғасырдың үлгілеріне ден қойды.

Испания

Испания әдебиетіндегі романтизм көптеген ақындар мен драматургтермен дамыған танымал әдебиетті қалыптастырды. Бұл қозғалыстың ең маңызды испан ақыны – Хосе де Эспронцеда. Одан кейін Густаво Адольфо Беккер, Мариано Хосе де Ларра және драматургтер Анхель де Сааведра мен «Дон Хуан Тенорио» авторы Хосе Зоррилла сияқты басқа да ақындар пайда болды. Олардан бұрын Хосе Кадальсо мен Мануэль Хосе Кинтананы романтизмнің алғы кезендерінің өкілдері ретінде атап өтуге болады. Антонио Гарсия Гутьеррес пьесалары негізінде Джузеппе Верди «Иль Троваторе» және «Симон Бокканегра» операларын жазды. Испан романтизмі аймақтық әдебиеттерге де әсер етті. Мысалы, Каталония мен Галисияда жергілікті тілдерде жазушылардың ұлттық өркендеуі болды, олардың ішінде каталондық Жасин Вердагер және галисиандық Розалия де Кастро ерекше көзге түсті. Олар тиісінше Renaixença және Rexurdimento ұлттық қайта жаңғыру қозғалыстарының негізгі тұлғалары болды. Кейбір ғалымдар испан романтизмін протоэкзистенциализм деп санайды, себебі ол Еуропаның басқа елдеріндегі қозғалысқа қарағанда көбірек қайғы мен күйзеліске толы. Мысалы, Фостер және тағы басқалар 19 ғасырдағы Эспронцеда, Ларра және басқа испан жазушыларының туындыларында «метафизикалық дағдарыстың» көрінісін байқады. Бұл зерттеушілер 19 ғасыр испан жазушыларының экзистенциализм қозғалысымен байланысына ерекше мән береді. Ричард Колдуэллтің пікірінше, қазір испан романтизмімен байланысты жазушылар, шындығында, 1920 жылдары пайда болған әдеби қозғалыстың бастамашылары болған. Бұл тұжырымға қатысты пікірлер әртүрлі, себебі кейбір авторлар Испанияның романтизмі Еуропадағы ең ерте кезеңдердің бірі екенін айтады, ал кейбіреулері Испанияда әдеби романтизмнің болмағанын мәлімдейді. Бұл дау испан романтизмінің еуропалық аналогтарынан өзгешелігін көрсетеді.

Португалия

Португалияда романтизм 1825 жылы Альмейда Гаррет жариялаған «Камеон» поэмасымен басталды. Ол Ангра епискобы Д. Александредің тәрбиесінде өсті, ол неоклассицизм қағидаларын ұстанды, бұл оның ерте туындыларында байқалады. Автор өзі («Камеон» алғы сөзінде) Аристотельдің «Поэтикасында» айтылған эпикалық поэзия принциптерін қасақана ұстанбағанын мойындайды, сондай-ақ Горацийдің «Поэтикалық өнер» еңбегінен де бас тартты. Альмейда Гаррет 1820 жылғы Либералды революцияға қатысып, 1823 жылы Англияға, ал Вила-Франкададан кейін Францияға жер аударылды. Ұлыбританияда тұрғанда ол романтизм қозғалысымен байланысқа түсіп, Шекспир, Скотт, Оссиан, Байрон, Гюго, Ламартин және де Сталь сияқты авторларды оқыды, сонымен қатар феодалдық қамалдар мен готикалық шіркеулер мен монастырлардың қираған орындарын аралады, бұл оның жазбаларында көрініс тапты. 1838 жылы ол «Гил Висентедің пьесасы» («Um Auto de Gil Vicente») қойылымын ұсынды, грек-рим және шетелдік ықпалдан азат жаңа ұлттық театр құруға тырысты. Бірақ оның шедеврi – 1843 жылғы «Фрей Луис де Соуза» («Frei Luís de Sousa») болды, ол өзі «романтикалық драма» деп атады және ұлттық тәуелсіздік, сенім, әділет және махаббат тақырыптарын қамтитын ерекше туынды ретінде мойындалды. Ол португал халық поэзиясына да қызығушылық танытты, нәтижесінде 1843 жылы «Романсейру» («Romanceiro») («Традициялық португал балладалары») жарық көрді, онда ежелгі халық балладаларының көптеген мысалдары жинақталған, олар «романс» немесе «риманс» деп аталады, және олар ерлік туралы, қасиеттілердің өмірі, крестовые походы, сарайлық махаббат және т.б. туралы мәлімдейді. Ол «Viagens na Minha Terra», «O Arco de Sant'Ana» және «Helena» романдарын жазды. Александр Геркулано Альмейда Гарретпен бірге португал романтизмінің негізін қалаушылардың бірі. Ол да либералды идеалдары үшін Ұлыбритания мен Францияға жер аударылды. Оның барлық поэзиясы мен прозасы (Альмейда Гарреттен айырмашылығы) толыққанды романтикалық, грек-рим мифологиясы мен тарихын қабылдамайды. Ол ортағасырлық португал поэмалары мен жылнамаларына, сондай-ақ Киелі кітапқа сүйенді. Оның шығармашылығы өте кең және тарихи очерктер, поэзия, роман, кітапшалар және театр сияқты көптеген жанрларды қамтиды, онда ол португал аңыздарының, дәстүрінің және тарихының толық әлемін қайтарады, әсіресе «Эврико, діни қызметкер» («Eurico, o Presbítero») және «Аңыздар мен баяндамалар» («Lendas e Narrativas») шығармаларында. Оның туындыларына Шатобриан, Шиллер, Клопсток, Уолтер Скотт және Ежелгі Келісімнің Забурлары әсер етті. Антонио Фелисиано де Кастильо 1836 жылы «Қаладағы түн» («A Noite no Castelo») және «Бардтың қызғанышы» («Os Ciúmes do Bardo») өлеңдерін, сондай-ақ «Камонес» драмасын жариялап, ультра-романтизмді жақтады. Ол келесі буын ультра-романтиктері үшін сөзсіз авторитетке айналды, оның ықпалы атақты Коимбра мәселесіне дейін күшін жойған жоқ. Ол сондай-ақ Гётенің «Фауст» пьесасын неміс тілін білмей, француз тіліндегі нұсқаларын пайдаланып аударғаны үшін дау тудырды. Португалия романтизмінің басқа да көрнекті өкілдері – атақты романдар жазушылары Камило Кастело Бранко мен Джулио Динис, Соарес де Пассос, Бульхао Пато және Пиньейро Чагас. Итальян әдебиетіндегі романтизм шағын қозғалыс болды, бірақ бірнеше маңызды туындылар жарық көрді; ол 1816 жылы Гермен де Сталь «Итальяндық кітапхана» журналында «Аудармалардың сипаты мен пайдасы туралы» («Sulla maniera e l'utilità delle traduzioni») мақала жариялаған кезде ресми түрде басталды, онда итальяндықтарды неоклассицизмді қабылдамауға және басқа елдердің жаңа авторларын зерттеуге шақырды. Осыған дейін Уго Фосколо романтикалық тақырыптарды көрінетін өлеңдер жариялаған еді. Романтизмнің ең маңызды жазушылары Людовико ди Бреме, Пьетро Борсьери және Джованни Берше болды. Алессандро Манцони мен Джакомо Леопарди сияқты белгілі авторлар Ағартушылықтың, сондай-ақ романтизм мен классицизмнің ықпалына ішкі тілек білдірді. Әңгімелер мен романдарды (мысалы, «Риккарда немесе Нура және Кабрас») қоса алғанда, әртүрлі жанрларда туындылар жазған итальяндық романтик жазушы, Пьемонттан Джузеппе Ботеро (1815–1885) өзінің мансабының көп бөлігін сардиния әдебиетіне арнады.

Оңтүстік Америка

Испан тілінде сөйлейтін Оңтүстік Америка романтизміне 1830 және 1840 жылдары жазған Эстебан Эчеверрия зор әсер етті. Оның туындыларына Аргентина диктаторы Хуан Мануэль де Росасқа деген жеккөрушілігі ықпал етті және Росастың диктатурасының зорлық-зомбылығын бейнелеу үшін қасапхана метафорасын қолданып, қан мен үрей тақырыптарымен толы болды. Бразилия романтизмі үш түрлі кезеңге бөлінеді. Бірінші кезең негізінен ұлттық сананы қалыптастыруға, батырлық қасиеттері бар үндіс бейнесін пайдалануға бағытталған. Мысалы, Хосе де Аленкар "Ирасема" және "О-Гуарани" шығармаларын жазды, ал Гонсалвес Диас "Canção do exílio" ("Шет елдегі ән") поэмасымен танымал. Екінші кезең, кейде ультраромантизм деп аталады, еуропалық тақырыптар мен дәстүрлердің терең ықпалымен сипатталады, ол қол жеткізе алмайтын махаббатқа байланысты күйзеліс, қайғы және үмітсіздікті қамтиды. Гёте мен Лорд Байронның сөздері осы туындыларда жиі кездеседі. Бұл кезеңнің ең белгілі авторлары Альварес де Азеведо, Казимиро де Абреу, Фагундес Варела және Джункеира Фрейре. Үшінші кезең әлеуметтік поэзиямен, әсіресе құлдықтан азат ету қозғалысымен ерекшеленеді, оған Кастро Альвес, Тобиас Баррето және Педро Луис Перейра де Соуза кіреді.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та, кем дегенде 1818 жылға қарай Уильям Каллен Брайанттың «Су құсына» поэмасымен романтикалық поэзия жарық көре бастады. Американың романтикалық готикалық әдебиеті Вашингтон Ирвингтің «Ұйыққан Қуыстың аңызы» (1820) және «Рип Ван Винкль» (1819) шығармаларымен ерте пайда болды, одан кейін 1823 жылдан бастап Джеймс Фенимор Купердің «Шұғалы қолғаптар» (Leatherstocking Tales) шығармалары, ерлікке ұмтылыс пен қарапайымдылыққа баса назар аударып, «асыл жабайылар» мекендеген, бұрыннан мифке айналған, экзотикалық шекараның көркем суреттелген пейзаждарын көрсетті, бұл Руссоның философиялық теориясына ұқсас, мысалы, «Могиканның соңғысынан» Ункас сияқты. Вашингтон Ирвингтің очерктерінде, әсіресе оның саяхат кітаптарында, көрнекті «жергілікті бояу» элементтері бар. Эдгар Аллан Поның қорқынышты әңгімелері мен балладалық поэзиясы Францияда өз отанынан гөрі көбірек әсер етті, бірақ романтикалық американдық роман Натаниел Хоторнның «Қызыл әріп» (1850) романының атмосферасы мен драмасымен толыққандай дамыды. Кейінірек, Генри Дэвид Торо және Ральф Уолдо Эмерсон сияқты трансценденталист жазушылар әлі де оның ықпалы мен қиялының элементтерін көрсетеді, сондай-ақ Уолт Уитменнің романтикалық реализмі де солай. Эмили Дикинсонның поэзиясы – өз заманында көбіне оқылмаған – және Герман Мелвиллдің «Моби Дик» романы американдық романтикалық әдебиеттің үлгісі ретінде қарастырылуы мүмкін. Алайда, 1880 жылдарға қарай, психологиялық және әлеуметтік реализм роман жанрында романтизммен бәсекелесе бастады.

Еуропалық ықпал

Еуропалық романтизм қозғалысы 19-шы ғасырдың басында Америкаға жетті. Америкалық романтизм де Еуропадағыдай көп қырлы және жеке тұлғалық сипатқа ие болды. Еуропалықтар сияқты, американдық романтиктер де жоғары моральдық ынта-жігерді, жеке тұлғаға бағынуды және өзіндік дамуға ұмтылысты, интуитивті түсініктерді баса назарға алып, табиғаттың жаратылысынан жақсы екендігіне, ал адам қоғамының бұзылғандыққа толы екендігіне сенді. Романтизм американдық саясат, философия және өнерде кең таралды. Бұл қозғалыс Американың революциялық рухына, сондай-ақ ерте қоныс салушылардың қатаң діни дәстүрлерінен құтылуға ниеттенгендерге тартымды болды. Романтиктер рационализм мен діни зиялылықты қабылдамады. Олар кальвинизмге қарсы болды, ол әр адамның тағдыры алдын ала белгіленген деген сенімді қамтиды. Романтизм қозғалысы Құдай мен Әлем арасындағы қарым-қатынасты шектемейтін Жаңа Англия трансцендентализмін тудырды. Жаңа философия жеке тұлғаға Құдаймен жеке қарым-қатынас орнату мүмкіндігін ұсынды. Трансцендентализм мен романтизм американдықтарға ұқсас әсер етті, себебі екеуі де ақылдан гөрі сезімге, дәстүр мен әдет-ғұрыптардың шектеулерінен гөрі жеке сөз бостандығына басымдық берді. Бұл көбінесе табиғатқа құмарлықпен жауап беруді білдірді. Ол қатал кальвинизмді қабылдамауға және американдық мәдениеттің жаңа гүлденуіне үміттендірді. Америкалық романтизм жеке тұлғаны қабылдады және неоклассицизм мен діни дәстүрдің шектеулеріне қарсы шықты. Америкадағы романтизм қозғалысы американдық жазушыларға әсер ете беретін жаңа әдеби жанрды жасады. Бұрынғы уағыздар мен манифесттердің орнына роман, повесть және өлеңдер пайда болды. Романтикалық әдебиет жеке, күшті болды және неоклассикалық әдебиетте бұрын-соңды көрілмегендей эмоцияларды бейнеледі. Американың бостандыққа деген құштарлығы романтикалық жазушылар үшін үлкен ынталандыру көзіне айналды, өйткені олардың көпшілігі мазақ пен дау-дамайдан қорқымай, еркін өрнектеуге және эмоцияларға қуанды. Олар кейіпкерлерінің психологиялық дамуына көбірек назар аударды, ал басты кейіпкерлер әдетте жоғары сезімталдық пен қозғырғыштық танытты. Романтикалық дәуірдің туындылары бұрынғы туындылардан кең аудиторияға арналғандығымен ерекшеленді, бұл сол кезеңде кітаптардың таралуының артуына және бағасының төмендеуіне байланысты болды.