Кіріспе
M3 Lee, ресми түрде Medium Tank, M3 – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қолданылған американдық орта танк. Мұнара екі түрде жасалды: біреуі АҚШ-тың қажеттіліктері үшін, екіншісі британдықтардың талаптарына сәйкес, радиостанцияны командирдің жанына орналастыру үшін өзгертілді. Британ Достастығының әскерінде танк екі атаумен танылды: АҚШ үлгісіндегі мұнаралары бар танктер Конфедерация армиясының генералы Роберт Лидің құрметіне «Ли» деп, ал британ үлгісіндегі мұнаралары барлары Одақ армиясының генералы Улисс С. Гранттың құрметіне «Грант» деп аталды. Жобалау жұмысы 1940 жылдың шілдесінде басталды, ал алғашқы M3 танктері 1941 жылдың соңында пайдалануға берілді. АҚШ армиясына 75 мм зеңбірекпен қаруланған орта танк қажет болды, сонымен қатар Ұлыбританияның 3650 орта танкке деген шұғыл сұранысымен бірге, «Ли» танктерінің өндірісі 1940 жылдың соңында басталды. Бұл жоба – танкты мүмкіндігінше жылдам шығарып, оны келесі M4 «Шерман» танктерімен алмастырғанға дейін қызмет етуге арналған компромистік шешім болды. M3 сенімді, айтарлықтай атыс күшіне ие, жақсы бронясы және жоғары жылдамдығы бар еді, бірақ оның жалпы дизайны мен пішінінде бірнеше кемшіліктері болды: биік силуэті, негізгі зеңбірек орнатылған архаикалық конструкциясы танк корпусын жасыруға мүмкіндік бермейтін, сондай-ақ құрастырылуында тікелей жалғастырылған бронялық плиталардың қолданылуы. Неміс армиясының офицері, соғыстан кейін «Panzer Commander» атты мемуарын жазған Ханс фон Лак, 1942 жылдың мамырында «Ли» танктерінің Panzer IV-тен артық екенін және неміс 5 см танкіге қарсы зеңбіректердің қашықтығынан тыс жерде жұмыс істей алатынын айтқан. Алайда, 1943 жылдың ортасында Panzer III және Panzer IV танктерінің жаңартылған нұсқалары пайда болғаннан кейін, танк көптеген майдан шебінен алынып, жеткілікті мөлшерде қолжетімді болған кезде M4 «Шерман» танктерімен алмастырылды. Басқа аймақтарда алмастырылғанына қарамастан, британдықтар 1945 жылға дейін Оңтүстік-Шығыс Азияда жапондықтарға қарсы шайқаста M3 танктерін пайдалануды жалғастырды. 1941-1943 жылдар аралығында Кеңес әскеріне шамамен мың M3 танктері Lend-Lease бағдарламасы арқылы жеткізілді.
the light tank
The M3 Lee, officially Medium Tank, M3, was an American medium tank used during World War II. The turret was produced in two forms, one for US needs and one modified to British requirements to place the radio next to the commander. In British Commonwealth service, the tank was called by two names: tanks employing US pattern turrets were called "Lee", named after Confederate general Robert E. Lee, while those with British pattern turrets were known as "Grant", named after Union general Ulysses S. Grant. Design commenced in July 1940, and the first M3s were operational in late 1941. The US Army needed a medium tank armed with a 75 mm gun and coupled with the United Kingdom's immediate demand for 3,650 medium tanks, the Lee began production by late 1940. The design was a compromise meant to produce a tank as soon as possible and serve only until replaced by the following M4 Sherman tank. The M3 was reliable, had considerable firepower, good armor, and high mobility but had serious drawbacks in its general design and shape, including a high silhouette, an archaic sponson mounting of the main gun preventing the tank from taking a hull down position, and riveted construction. It was considered by Hans von Luck (a German army officer who wrote the post war memoir Panzer Commander), to be superior in May 1942 to the Panzer IV and able to operate out of range of German 5 cm anti tank guns. However, by mid 1943, with the introduction of upgunned Panzer IIIs and Panzer IVs, the tank had been withdrawn from combat in most theaters and replaced by the more capable M4 Sherman tank as soon as it became available in larger numbers. Despite its being replaced elsewhere, the British continued to use M3s in combat against the Japanese in southeast Asia until 1945. Nearly a thousand M3s were supplied to the Soviet military under Lend Lease between 1941 and 1943.
Даму
АҚШ соғыстар аралығында танктарды нашар дамытты, сонымен қатар жобалауда аз тәжірибеге ие болды және жобалау жұмыстарын басқару үшін нашар ілімге ие болды. Тек бірнеше танк (1920-1935 жылдар аралығында 35 дана) салынды. 1938 жылы жаңа орта танк жобаланды, ол T5 ретінде сынақтан өтті және M2 Medium ретінде қабылданды. M2 жарық танкісінің көптеген ерекшеліктерінің арасында радиалды қозғалтқыш және тік волюттік серіппелі аспа қолданды. 1941 жылы АҚШ армиясының құрамында шамамен 400 танк болды, көбінесе M2 жеңіл танктері, ал 18 M2 орта танктері «заманауи» саналды. M2 орта танк – көптеген елдердің 1939 жылы шығарған бронетехникалық жауынгерлік машиналарын (AFV) көрсететін үлгі. 1941 жылы АҚШ соғысқа кірген кезде M2 конструкциясы 37 мм-лік зеңбірекпен, тиімсіз екінші реттік зеңбіректермен, өте биік силуетпен және алдыңғы бронясымен ескірген болатын. 1940 жылдың маусым айының соңында Ұлттық оқ-дәрі бағдарламасы АҚШ-тың қарулы күштердің барлық түрлерінде соғыс жағдайында дайындық деңгейінің жетіспеушілігін шешу үшін енгізілді. Бағдарламаға сәйкес 1941 жылдың соңына дейін 1700 орта танк салынбақ болды. Шілде айының ортасында Бригадир генерал Адна Р. Чаффи кіші басқаруындағы Бронетанктік күш құрылды. Өндіріс орындарын құру үшін жұмыс басталды, бұл тамыз айында Chrysler компаниясымен күн сайын 10 дана M2A1 (жаңартылған M2 Medium) шығаратын Детройт танк арсеналын салу туралы келісімшартқа әкелді. Алайда, АҚШ армиясының француз кампаниясындағы неміс Panzer III және Panzer IV орта танктерінің табысына берген бағасы 75 мм-лік зеңбірек қажеттігін көрсетті. M2A1 зеңбіректік мұнарасына 75 мм-лік қаруды орнату мүмкін болмады. Жаңа мұнараны жасау өндірісті кешіктіретін еді, сондықтан 75 мм-лік мұнараны жасау бойынша жұмыс бастау туралы шешім қабылданғанда аралық шешім іздестірілді. Жақсартылған M2 Medium-ның эксперименталды модификациясы, өздігінен жүретін зеңбірек T5E2, алдыңғы корпуста 75 мм-лік гаубицамен сынақтан өтті және аралық конструкцияны осы жұмыстың негізінде жасауға шешім қабылданды. Қазіргі M2 корпусын қайта жобаланған суперструктурамен және M2A1 37 мм-лік мұнарасымен пайдалануға болады. 1000 М2А1 үшін жасалған келісімшарт бұзылды және 1000 М3 үшін келісімшарт жасалды, бірақ М3 әлі әзірленбеген еді. Құрал-жарақ департаменті жобалау жұмыстарына 60 күн бөлді. Сонымен қатар, Watervliet Arsenal 75 мм-лік зеңбірек жобасын бастады; жаңа зеңбірек 75 мм-лік далалық зеңбірек негізінде жасалған. Дизайн ерекше болды, өйткені негізгі қару – үлкен калибрлі, орташа жылдамдықты 75 мм-лік зеңбірек – каскада орнатылған офсеттік спонсонда болды. Спонсонды орнату қажет болды, өйткені сол кезде американдық танк зауыттары 75 мм-лік зеңбіректі ұстауға қабілетті зеңбірек мұнарасын жасау үшін қажетті тәжірибеге ие болмаған. Ұзын корпустың үстінде 37 мм-лік жылдамдықты, жеңіл зеңбірекпен кішкентай мұнара орналасқан. Мұнараның үстіндегі кішкентай күмбезде автомат ұсталатын. Екі негізгі зеңбіректі қолдану француз Char B1 және британдық Черчилль танктерінің Mark I нұсқасында көрінді. Француз танктерінде ол қорғанысқа шабуыл жасау үшін өздігінен жүретін зеңбірек ретінде жасалған және шағын мұнарадағы екінші зеңбірек арқылы танкіге қарсы мүмкіндік қосылған; Черчилль алдыңғы корпуста негізінен түтін снарядтарын ату үшін зеңбірек алып жүретін. M3 осы үлгіден сәл өзгеше болды, екі мақсатты негізгі зеңбірегі болды, ол броняны тиімді тесу үшін жеткілікті жылдамдықпен броняны тесуші снарядты атуы мүмкін, сондай-ақ тиімді болуы үшін жеткілікті үлкен жарылғыш снарядты жеткізе алатын. Қаптамаға орнатылған зеңбіректі қолдану арқылы M3 конструкциясын мұнарадағы бірдей зеңбірегі бар танктерден жылдам жасауға болады. M3 конструкциясының кемшіліктері бар екені белгілі болды, бірақ Ұлыбританияға танктер өте қажет болды. Спонсонның кемшілігі - M3 корпусты төменге қарай түсіріп, бір уақытта 75 мм-лік зеңбіректі пайдалана алмады. M3 биік және кең болды: қуат беру қондырғысы экипаж бөлмесі арқылы мұнара себетінің астынан алдыңғы тік тіректерді басқаратын беріліс қорына дейін жүреді. Рульді дифференциалдық тежегішпен басқару, бұрылу шеңбері 37 фут (11 м). Тік бұрышты пружиналы аспалы (VVSS) қондырғылар әрқайсысының негізгі корпусының үстіне тікелей орнатылған кері оралатын роликке ие болды. Мұнараның қуаттылығын электр-гидравликалық жүйе арқылы электр қозғалтқышы түрінде гидравликалық қозғалтқыштың қысымын қамтамасыз ету арқылы өткізеді. Бұл 15 секунд ішінде мұнараны толық айналдырды. Зеңбіректі ұстап тұруға арналған қазықпен басқаруға болады. Сол қозғалтқыш зеңбіректі тұрақтандыру жүйесіне қысым берді. 75 мм-лік зеңбірек зеңбіректің операторы және зарядтаушысымен басқарылды; зеңбіректі бағыттау үшін спонсонның үстіндегі M1 перископы – кіріктірілген телескоппен – қолданылды. Перископ зеңбірекпен бірге айналды. Көрсеткіш нөлден бастап белгіленген, жылдам қозғалатын нысанаға бағыттауға көмектесетін тік белгілермен жабдықталған. Зеңбірек операторы зеңбіректі бағыттау үшін тік және көлденең қозғалысқа арналған тісті дөңгелектерді қолданды (+20° және -9°). 75 мм-лік M2 зеңбірегінің қысқа ұңғысы кейде зеңбіректі тепе-теңдікке келтіру үшін ұңғының соңына салмақ қосылды, содан кейін ұзақ 75 мм-лік M3 нұсқасы қолданылды. 37 мм-лік зеңбірек зеңбіректің қаптамасына орнатылған M2 перископы арқылы бағытталды. Ол коаксиалды зеңбіректі де бағыттады. Екі диапазон берілді: 37 мм-лік зеңбірек үшін 0– және машиналық зеңбірек үшін 0–. 37 мм-лік зеңбіректе де салмақ болды – зеңбіректің астындағы ұзын таяқша – бірақ оны экипаж жақсы күтпеді. Сондай-ақ екі .30 06 (7.62 мм) Browning M1919A4 машиналық зеңбірегі корпуста орнатылған, көлденең бағытта тұрақсыз, бірақ биіктігін реттеуге болатын, оларды жүргізуші басқарды. Олар координация мәселелеріне байланысты алынып тасталды, бірақ олар алғашқы Sherman танктерінде көрінетін еді. Соғысқа қатыспаса да, АҚШ өндіруге, сатуға және бронетехникалық машиналарын қоса алғанда, қару-жарақтарды Ұлыбританияға жіберуге дайын болды. Ұлыбритания өздерінің Matilda II және Crusader танктерін американдық зауыттарда жасауды сұрады, бірақ бұл сұраныс қабылданбады. Дюнкеркіден британ армиясы эвакуацияланғаннан кейін көптеген жабдықтары Францияда қалды, сондықтан британдықтардың жабдыққа деген қажеттілігі өте зор болды. Дизайнға толық қанағаттанбаса да, олар M3 танктерін көптеп тапсырыс берді. Британдық сарапшылар 1940 жылы прототипін қарап, кемшіліктер деп санайтын ерекшеліктерді анықтады – биік профиль, корпуста орнатылған негізгі зеңбірек, радионың корпуста орналасуы (мұнарада емес), қабырғалы броня (оның қабырғалары танкке тиген кезде тікелей соққыдан кейін ішкі жағында қауіпті түрде секіріп кететін), тегіс жол және жеткіліксіз герметикалық жабылу. Британдықтар сатып алатын танктерге өзгерістер енгізуді қалады. Мұнараның арт жағында Wireless Set No. 19 орналасуы үшін арқалық тіреуіш жасалуы керек еді. Мұнара АҚШ дизайнына қарағанда қалың бронямен жабдықталуы керек еді, ал машиналық зеңбірек күмбезі қарапайым люкпен алмастырылуы керек еді. Жаңа M3 мұнарасының кеңістігі түтін бомбасының іске қосылғышын орнатуға мүмкіндік берді, бірақ радионың қосылуы 37 мм-лік 128 патронына арналған орынды азайтады. Осы өзгерістер қабылданғаннан кейін британдықтар 2000 Grant танктерін тапсырыс берді, соның ішінде 1685 данасы салынды. 500 танктан әрқайсысы үшін төрт американдық компаниямен келісімшарт жасалды: Baldwin Locomotive Company, Pullman Standard Car Company, Pressed Steel Car Company және Lima Locomotive Company. Тапсырыстың жалпы құны шамамен 240 миллион АҚШ доллары (әрқайсысына 120 000 доллар), зауытты қайта жарақтандыруға қаражат қоса алғанда.
The design was unusual because the main weapon – a larger caliber, medium velocity 75 mm gun – was in an offset sponson mounted in the hull with limited traverse. The sponson mount was necessary because, at the time, American tank plants did not have the design experience necessary to make a gun turret capable of holding a 75 mm weapon. A small turret with a lighter, high velocity 37 mm gun sat on top of the tall hull. A small cupola on top of the turret held a machine gun. The use of two main guns was seen on the French Char B1 and the Mark I version of the British Churchill tank. In the French tank, it had been designed as a self propelled gun to attack fortifications and an anti tank capability had been added through a second gun in a small turret; the Churchill carried a gun in the front hull to fire chiefly smoke shells. The M3 differed slightly from this pattern, having a dual purpose main gun that could fire an armor piercing projectile at a velocity high enough for effectively piercing armor, as well as deliver a high explosive shell that was large enough to be effective. Using a hull mounted gun, the M3 design could be produced faster than a tank with the same gun in a turret. It was understood that the M3 design was flawed, but Britain urgently needed tanks. A drawback of the sponson mount was that the M3 could not take a hull down position and use its 75 mm gun at the same time. The M3 was tall and roomy: the power transmission ran through the crew compartment under the turret basket to the gearbox driving the front sprockets. Steering was by differential braking, with a turning circle of 37 feet (11 m). The vertical volute spring suspension (VVSS) units possessed a return roller mounted directly atop the main housing of each of the six suspension units (three per side), designed as self contained and readily replaced modular units bolted to the hull sides. The turret was power traversed by an electro hydraulic system in the form of an electric motor providing the pressure for the hydraulic motor. This fully rotated the turret in 15 seconds. Control was from a spade grip on the gun. The same motor provided pressure for the gun stabilizing system. The 75 mm gun was operated by a gunner and a loader; sighting the gun used an M1 periscope – with an integral telescope – on the top of the sponson. The periscope rotated with the gun. The sight was marked from zero to , with vertical markings to aid deflection shooting at a moving target. The gunner laid the gun on target through geared handwheels for traverse (15° to left and to right) and elevation ( +20° to 9°). The shorter barreled 75 mm M2 cannon sometimes had a counterweight added at the end of the barrel to balance the gun for operation with the gyrostabilizer until the longer 75 mm M3 variant was brought into use. The 37 mm gun was aimed through the M2 periscope, mounted in the mantlet to the side of the gun. It also sighted the coaxial machine gun. Two range scales were provided: 0– for the 37 mm and 0– for the machine gun. The 37 mm gun also featured a counterweight – a long rod under the barrel – though it was ill maintained by crews who knew little about its use. There were also two .30 06 (7.62 mm caliber) Browning M1919A4 machine guns mounted in the hull, fixed in traverse but adjustable in elevation, which were controlled by the driver. These were, due to coordination issues, removed, though they would be seen on early Sherman tanks. Though not at war, the U. S. was willing to produce, sell and ship munitions including armored vehicles to Britain. The British had requested that their Matilda II infantry tank and Crusader cruiser tank designs be made by American factories, but this request was refused. With much of their equipment left in France after the British Army was evacuated from Dunkirk, the equipment needs of the British were acute. Though not entirely satisfied with the design, they ordered the M3 in large numbers. British experts had viewed the mock up in 1940 and identified features that they considered flaws – the high profile, the hull mounted main gun, the radio position in the hull rather than in the turret, the riveted armor plating (whose rivets tended to pop off inside the interior in a deadly ricochet when the tank was hit even by non penetrating rounds), the smooth track design, insufficient armor and lack of splash proofing of the joints. The British desired modifications for the tank they were purchasing. A bustle rack was to be made at the back of the turret to house the Wireless Set No. 19. The turret was to be given thicker armor than in the original U. S. design, and the machine gun cupola was to be replaced with a simple hatch. Extended space within the turret of the new M3 also allowed the use of a smoke bomb launcher, although the addition of the radio would take the space for storage of fifty 37 mm rounds, reducing the ammunition capacity for that gun to 128 rounds. Several of these new "Grant" tanks would also be equipped with sand shields for action in North Africa, though they often fell off. With these modifications accepted, the British ordered 2,000 Grants, with 1,685 ultimately built. Contracts were arranged with four US companies for 500 tanks each: Baldwin Locomotive Company, Pullman Standard Car Company, Pressed Steel Car Company and Lima Locomotive Company. The total cost of the orders was approximately US$240 million ($120,000 per piece), including funds for factory re tooling. That was the total of all UK government funds held in the US; it took the US Lend Lease act to solve the financial shortfall and fund future equipment orders (for comparison, Lend Lease cost of a M3 was $64,814). between the different M3 medium tank and M3 light tank. The British Army was in the process of using names for its own tanks instead of designations and named its American tanks after American military figures, M3 tanks with the cast turret and radio setup received the name "General Grant", while the original M3s were called "General Lee", or more usually just "Grant" and "Lee". The chassis and running gear of the M3 design was adapted by the Canadians for their Ram tank. The hull of the M3 was also used for self propelled artillery as with the original design of the M7 Priest, of which nearly 3,500 were built, and recovery vehicles.
Өндіріс
Детройт арсеналына қосымша, 1940 жылдың қазан айында American Locomotive және Baldwin Locomotive өндіріс схемасына тартылды. Екеуі де қосымша зауыт салу қажеттілігі болған жоқ, сондықтан олардың алғашқы танктары 1941 жылдың сәуірінде Детройттан сәл бұрын дайын болды. Тіпті сол кезде де, компоненттердің жетіспеуіне байланысты American Locomotive компаниясы жоғары лауазымды шенеуніктер алдында алғашқы танкісін салтанатты түрде көрсеткеннен кейін, беріліс алынып, Болдуинге жіберілді, олар да бірнеше күннен кейін осындай шараны өткізді. Британдықтар 1940 жылдың қазан айында Болдуин, Lima Locomotive және Pullman Standard компанияларымен "Грант" танктеріне келісімшарт жасасты. Оның ішінде 1685 "Грант" танктері болды, оларды Ұлыбритания АҚШ өнеркәсібінен тікелей ақшаға тапсырыс берді және бұл келісімдер "Ленд-Лиза" бағдарламасына кірмеді. M3 "Грант" танктері алғаш рет 1942 жылдың мамырында Солтүстік Африкадағы Корольдік бронетанкті корпусының бөлімдерімен Газала шайқасында қолданылды. Алайда, 1942 жылдың қазан айынан бастап M4 "Шерман" танктері келгеннен кейін, Солтүстік Африкадағы қалған M3 танктері артық болды және көбінесе Үндістанға жіберілді. 657 "Грант" және 75 "Ли" танктері тікелей Солтүстік Африкаға жеткізілді. 97 "Грант" және 119 M3 "Ли", оның ішінде 49 дизельді M3A3 "Ли V" (Ұлыбритания және Ұлттар Достастығы күштері қолданған жалғыз дизельді "Ли" танктері) тікелей Ұлыбританияға жеткізілді және сынақтар мен оқулар үшін пайдаланылды. Кейіннен 335 танк каналдық қорғаныс шамдарына (дизельсіз) түрлендірілді, ал АҚШ осы жобаны қолдау үшін бұрыштысыз M3 корпустарын қайта жаңартты. Австралияға 777 танк тікелей Австралия армиясына ішкі қорғаныс және оқу мақсатында жеткізілді. Бірақ, неміс суасты қайықтары мен одақтас конвойларына жасалған әуе шабуылдарының салдарынан Ресей порттарына осы танктердің тек 957-сі ғана жетті.
Солтүстік Африкадағы науқан
М3 британдық әскерлерге Солтүстік Африка шөліндегі науқанда қажетті өрт күшін әкелді. Алғашқы Гранттар тікелей Мысырға жеткізілді және радио сияқты кейбір құрылғылары жоқ еді, олар жергілікті жерде түзетілді. "Механизациялаудың тәжірибелік мекемесі (Жақын Шығыс)" аясында басқа да өзгерістер сыналып, бекітіліп, танкілерге шығарылған кезде жасалды. Оларға құм қалқандарын орнату (кейінгі АҚШ жеткізілімдері зауытта орнатылған қалқандармен келді), зеңбірек манжеттеріне шаңдан қорғаныш қаптамаларын орнату және корпустағы пулеметтерді алып тастау кірді. Оқ-дәрілерді сақтау көлемі 80 х 75 мм (бұрынғы 50-ден) және 80 х 37 мм-ге дейін өзгертілді, сондай-ақ оқ-дәрі контейнерлеріне қосымша қорғаныс қосылды. Гранттар 1942 жылдың қаңтар айының соңында Солтүстік Африкаға келді және британдық экипаждар оларды пайдалануды үйрене бастады. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы француздық 75 мм зеңбірегінен жасалғандықтан, британдықтарда 75 мм М2 зеңбірегі үшін қолданылатын оқ-дәрі қоры қалған, бірақ олар уақыт өтуімен нашарлады. 75 мм зеңбіректің бронебойғыш снаряды қатты болаттан жасалған және 1000 м қашықтықта 50 мм броньды тесіп өте алатын. Бұл британдық танктердің 2 фунттық зеңбіректерінен жақсырақ болды, бірақ одан да жақсы нәтижелер қажет еді. Бақытына орай, көптеген неміс 75 мм снарядтары қолға түсті және олар американдық оқ-дәрімен үйлестірілді. Бұл өзгеріс өнімділікті арттырды және жақсартылған американдық бронебойғыш снарядтың (М61) дизайны жасалды. Гранттар 57 мм 6 фунттық зеңбірегі бар Crusader Mark III танктері қолжетімді болғанға дейін уақытша шешім деп есептелген, бірақ Crusader танктеріндегі мәселелер өзгерістерге әкелді. Грант негізгі танкқа айналды және Crusader Mk I және II сияқты крейсерлік танктер британдық бөлімшелердегі M3 жеңіл танктерін алмастырды. Британдық Листер мен Гранттар сол жылдың 27 мамырында Газала шайқасында Роммельдің әскерлеріне қарсы күресті. Шайқасқа дайындық кезінде 8-армия 167 М3 танкін алды. 8-ші Корольдік Ирландия гусарлары, 3-ші және 5-ші Корольдік танк полкінің батальондары Грант танктерімен шайқасқа кірісті. Үлкен шабуылға тап болған 8-ші гусарлардың Гранттарының тек үші ғана қалды, ал 3-ші RTR 16 Гранттан айырылды. Олардың пайда болуы немістерге күтпеген жайт болды, олар М3-тің 75 мм зеңбірегіне дайын емес еді. Олар M3 неміс танктерінің 5 см Pak 38 және Panzer III-тің 5 см KwK 39 зеңбіректерінің тиімді қашықтығынан тыс жерде оларды ұстай алатынын жақын арада анықтады. M3 итальяндық әскерлер қолданатын Fiat M13/40 және M14/41 танктерінен әлдеқайда артық болды, олардың 47 мм зеңбірегі тек жақын қашықтықта ғана тиімді болды, ал Semoventi da 75/18 өзі жүретін зеңбіректері HEAT снарядтарын қолдана отырып, оны жоя алатын болды. M3-тің артық қашықтығына қоса, олар пехота мен басқа да жұмсақ нысаналарды жою үшін жарылғыш снарядтармен жабдықталды, бұл бұрынғы британдық танктерде болмаған мүмкіндік еді. M3 енгізілген кезде Роммель былай деді: "1942 жылдың мамырына дейін біздің танктеріміз жалпы алғанда британдық танктерден сапасы жағынан жоғары болды. Бірақ қазір бұл бұрынғыдай емес, кем дегенде бұрынғыдай емес". M3-тің артықшылықтарына және Газала шайқасында күтпеген пайда болуына қарамастан, ол британдықтар үшін шайқаста жеңіске жете алмады. Атап айтқанда, танкіге қарсы қосалқы ролінде қолданылған 88 мм жоғары жылдамдықты ұшаққа қарсы зеңбірек, британдық танктер артиллерия қолдауысыз шабуыл жасаса, өте қауіпті болды. Британияның бронетехникалық құралдар директоры М4 Шерман келгенге дейін "Грант пен Листер Таяу Шығыстағы жауынгерлік күштердің негізгі тірегі болып танылды; олардың жоғары сенімділігі, қуатты қару-жарағы және жақсы бронясы оларды әскерлерге ұнады" деді. 1942 жылдың соңында Эль-Аламейннің екінші шайқасында британдықтардың қолдауында екі типті 600 М3 болды. Олардың кейбіреулері Ұлыбританияда оқу үшін болды. Грант пен Лис Солтүстік Африкада британдық бөлімшелермен науқанның соңына дейін қызмет етті. Операция "Шамыл" (Француз Солтүстік Африкасына шабуыл) кезінде АҚШ-та M3 Ли қолданып Солтүстік Африкада да соғысты. АҚШ-тың 1-ші бронетанкті дивизиясына жаңа M4 Шерман берілді, бірақ британдық армияға бір полктің құны берілді, осылайша оларды Эль-Аламейннің екінші шайқасында (1942 жылдың қазан-қарашасы) пайдалануға болады. Нәтижесінде, дивизияның бір полкі Солтүстік Африкаға келген кезде M3 Лиді әлі де қолданып жүрді. M3 Солтүстік Африка кампаниясы кезінде механикалық сенімділігі, жақсы бронь қорғанысы және ауыр атыс күші үшін жоғары бағаланды. М3 үш жағынан да неміс танктерімен және сүйретілетін танкіге қарсы пулеметтермен күресуге қабілетті болды. Алайда, биік силуэті және корпусқа орнатылған 75 мм зеңбірек тактикалық кемшіліктер болды, өйткені олар танкты қорғалған позициядан атудан алды. Сонымен қатар, алғашқы нұсқалардағы корпусқа бекітілген броняның қайырымдылығы дұрыс емес болды, себебі жау снарядының әсерінен қайырымдылықтар сындырылып, танк ішіндегі снарядтарға айналды. Кейінгі үлгілер бұл мәселені жою үшін дәнекерленген бронямен жасалды. Бұл сабақтар М4 дизайны мен өндірісіне қолданылды. M4 қолжетімді болған кезде M3 жетекші рөлдерде М4 Шерманмен ауыстырылды. Алайда, M3 негізінде жасалған бірнеше арнайы көлік құралдары кейіннен Еуропада қолданылды, мысалы, M31 брондалған құтқару машинасы және Canal Defence Light. 1943 жылдың басында британдық 8-армияның M3 танктері, енді Шерманмен ауыстырылған, шығыс майданындағы соғысқа жөнелтілді, австралиялық армиядағы кейбір Matilda танктерін алмастыру үшін.
Шығыс ЕуропаКеңес қызметі
1941 жылдан бастап АҚШ-тан КСРО-ға 1386 М3 орта танкі жеткізілді, олардың 417-сі тасымалдау кезінде жоғалды (неміс су асты кемелері, теңіз және әуе шабуылдарынан батып кеткен көлік кемелерімен бірге). Бұл танкілер 1942-1943 жылдар аралығында американдық Ленд-Лизинг бағдарламасы арқылы жеткізілді. Британ Достастығы бөлімшелері сияқты, Кеңес Қызыл Армиясының әскери қызметкерлері М3 танкісін "Грант" деп атауға бейім болды, тіпті Ресейге жеткізілген барлық М3 танкілері "Ли" модификациясы болса да. Оның ресми советтік атауы М3 средний (М3с), немесе "M3 Medium" болды, ол "Ли" танкін АҚШ-та жасалған M3 Стюарт жеңіл танкісінен ажырату үшін берілді. Бұл жеңіл танкі де Ленд-Лизинг арқылы КСРО-ға жеткізілді және ресми түрде М3 лёгкий (М3л), немесе "M3 Light" деп аталды. Танкінің бензинмен жұмыс істейтін қозғалтқышы, өртке оңай қабылуы және 1942 жылдан бастап совет әскерлері кездесетін неміс бронетехникасының көпшілігіне қарсы осалдығы салдарынан, бұл танкі Қызыл Армияда Шығыс майданға енгізілгеннен бастап аса танымал болған жоқ. Ай сайын шамамен 1500 дана Т-34 танкісі жасалып жатқандықтан, 1943 жылдың ортасынан кейін совет әскерлерінің М3 орта танкісін пайдалануы азайды. Совет әскерлері Ли/Грант танкілерін екінші және аз белсенді фронттарда қолданды, мысалы, 1944 жылдың қазан айында Норвегиядағы неміс күштеріне қарсы Қызыл Армияның Петсамо-Киркенес шабуылы кезінде Арктика аймағында. Мұнда ескірген американдық танкілер негізінен немістер қолданған француз танкілерімен, мысалы, SOMUA S35 танкісімен кездесті, ол белгілі бір деңгейде Ли/Грант танкісімен салыстыруға болатын.
Тынық мұхит соғысы
Тынық мұхиты соғысында одақтас әскерлер мен жапондықтар үшін бронетехникалық соғыс, теңіз, әуе күштерімен және жаяу әскерлерімен салыстырғанда салыстырмалы түрде аз рөл атқарды. Тынық мұхиты және Оңтүстік-Батыс Тынық мұхиты театрларында АҚШ армиясы арнайы бронетанкті дивизияларының ешқайсысын және 70 жеке танк батальонының үштен бірін ғана жөнелтті. 1943 жылы Тынық мұхитының орталық аймағында шамалы M3 Ли танктері қолданылды. АҚШ теңіз корпусы M3 Ли танктерін қолданбады, олар 1944 жылдың ортасында M3 Стюарттан тікелей M4 Шерман танктеріне көшті. Кейбір M3 Грант танктері Оңтүстік-Шығыс Азиядағы британдық Үнді армиясының құрамында шабуылдық міндеттерді орындады. Австралия армиясы да Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Грант танктерін пайдаланды, негізінен елді қорғау және оқу мақсатында.
Тынық мұхит театры
АҚШ армиясы M3 Ли танктерін жапон әскерлеріне қарсы тек 1943 жылғы Гилберт және Маршалл аралдары науқанында ғана қолданды. Тараваға жасалған кеңінен танымал шабуылдан кейін, АҚШ-тың 27-ші жаяу әскер дивизиясы АҚШ армиясының 193-ші танк батальонына қарасты, судың тереңдігінде жүруге арналған жиынтықтармен жабдықталған M3A5 Ли танктерінің взводымен қолдау көрсетіп, Макин аралына десант түсірді.
Қорытынды
Жалпы алғанда, М3 1942 жылдан 1943 жылға дейін майданда тиімді болды. Дегенмен, АҚШ-тың бронетанктік бөлімшелері оның конструкциясын еңсерудің тактикалық жолдарына ие болмады. Оның бронясы мен атыс күші, әсіресе Тынық мұхитында, кездесетін көптеген қауіптерден кем емес, тіпті артық болды. Африка майданындағы неміс танктерінде ұзақ қашықтыққа, жоғары жылдамдықпен оқ атуға арналған пушкалар онша көп қолданылмады. Бірақ, танктардың даму қарқыны артып, М3 тез арада ескіріп қалды. 1942 жылдың ортасында неміс Tiger I танкісінің, Panzer IV танкісінің ұзын 75 мм-лік пушкамен жаңартылуының және 1943 жылы Panther танкісінің алғаш рет пайда болуының, сондай-ақ M4 Sherman танкілерінің көптеп қолжетімді болуының нәтижесінде М3 Еуропа майданынан алынып, қызметтен шығарылды.