Кіріспе

Солтүстік Американың ежелгі ауыл шаруашылығы туралы мәліметтер Мезоамерикадағы ауыл шаруашылығы Мезоамерика тарихының архаикалық кезеңімен (б.з.д. 8000–2000) басталады. Архаикалық кезеңнің басында, Плейстоцен дәуірінің соңындағы ерте аңшылар (б.з.д. 50,000–10,000) көшпелі өмір салтын ұстанды, күнкөрісі үшін аң аулау мен жинауға сүйенді. Дегенмен, Плейстоценнің соңы мен архаикалық кезеңнің басында үстемдік құрған көшпелі өмір салты, аймақтағы аңшы-жинаушылардың шағын топтары жабайы өсімдіктерді өсіре бастағанда, бірте-бірте тұрақтандырылған өмір салтына айналды. Бұл өсімдіктерді өсіру мезоамерикалықтарға қауіпсіздік сезімін сыйлады, оларға маусымдық лагерьлердің жанында "аштыққа қарсы тағамдардың" қорын жинауға мүмкіндік берді; бұл қор аң аулау нашар болғанда, құрғақшылық кезінде және ресурстар жетіспегенде пайдаланылатын. Өсімдіктерді өсіруді әдейі мақсатпен немесе жай ғана кездейсоқ түрде бастаған болуы мүмкін. Бірінші жағдайда, жабайы өсімдік лагерьге немесе жиі баратын жерге жақын жерге ауыстырылған болуы мүмкін, осылайша оған қол жеткізу және жинау оңайлатылған. Екінші жағдайда, кейбір өсімдіктердің тұқымдары желіп, толыққанды қорытылмағандықтан, адамдар қоныстанған жерлерде өсіп-өнуі мүмкін. Архаикалық кезеңнің дамуымен, өсімдік азықтарын өсіру Мезоамерика халқы үшін маңыздырақ бола берді. Өсірілген өсімдіктердің сенімділігі аңшы-жинаушылардың шағын топтарына тұрақты елді мекендер құруға және олардың мөлшерін арттыруға мүмкіндік берді. Бұл үлкен елді мекендерге көбірек тағам қажет болды, нәтижесінде өсірілген дақылдарға тәуелділік күшейді. Соңында, мезоамерикалықтар өсімдіктерді өсіру және өңдеуге негізделген, сондай-ақ шағын жануарларды аулауға толыққанды отырықшы өмір салтын қалыптастырды. Ауыл шаруашылығына негізделген бұл тұрақты өмір салты тұрақты елді мекендердің ауылдарға айналуына және еңбек бөлінісі мен әлеуметтік жіктелуге мүмкіндік берді. Ежелгі Мезоамерикадағы ең маңызды өсімдік, сөзсіз, жүгері болды. Қабақ пен бұршақ та ежелгі мезоамерикалық ауыл шаруашылығының маңызды азықтары болды және жүгерімен бірге олар жиі "Үш қарындас" деп аталады.

Шаруашылық техникасы

Орта Америкадағы шаруалардың ең үлкен қиындықтарының бірі – пайдалануға жарамды жердің жетіспеуі және топырақтың нашар жағдайы. Топырақтың нашар сапасымен немесе топырақтағы қоректік заттардың жетіспеуімен күресудің екі негізгі жолы – егістіктерді белгілі бір уақытқа бос қалдыру (милпа циклінде) және кесіп-жару әдістерін қолдану. Бұл жүйе орман бақшасының жер телімін қоршаған төмен тас қабырғасынан (пет – дөңгелек, кот – бос тас қабырға) атын алған. Ең ерте кездегі жүгерінің қабығы Оахакадағы Гила Накиц үңгірінен табылды және оның жасы б.з.б. 4300 жылға дейін жетеді. Жүгері теосинттің отандықтандыру арқылы алынған түрі болып табылады, ол жүгерінің ата-бабасы саналады. Жүгері ұзақ уақыт сақталады, оны ұнға айналдыруға болады және болашақта пайдалану үшін оңай артық өнім береді. Жүгері Мезоамерика халқының өмір сүруі үшін өте маңызды болды. Оның мәдени маңызы Мезоамерика мифологиясында, өнер туындыларында және рәсімдерінде көрініс табады. Мезоамерикалықтар ертедегі Месопотамиядағы басқа да ерте шаруашылық қоғамдарына ұқсас суару техникаларын қолданды. Алайда, құнарлы жарты айдың шөлейт далаларынан айырмашылығы, Мезоамерика аймағында жер бедері қиын болғандықтан, суару терассалық шаруашылықтан және кесіп-жару әдістерінен гөрі тиімсіз болды. Кесіп-жару әдістері – егістік жерін күтіп-баптауда еңбек шығыны минимальды болатын кең ауқымды шаруашылықтың бір түрі. Кең ауқымды шаруашылық аз еңбек күшін жұмсағанымен, айналасындағы аумаққа үлкен әсер етті. Керісінше, интенсивті ауыл шаруашылығы – көп еңбек күшін қажет ететін және бірдей жер көлемінен жоғары өнім алуға мүмкіндік беретін шаруашылық, осылайша отырықшы өмір салтына жақсы бейімделген.