Кіріспе

Тіс дәрігерлігінің түзету саласы. Ортодонтия – бұл тістер мен жақтардың дұрыс емес орналасуын, сондай-ақ тістеудің бұрыс үлгілерін диагностикалау, алдын алу, басқару және түзетумен айналысатын стоматология мамандығы. Ол сонымен қатар беттің өсуін өзгертуді де қарастыруы мүмкін, бұл дентофациалдық ортопедия деп аталады. Тістер мен жақтардың қалыптан тыс орналасуы өте кең таралған. Америкалық ортодонтия қауымдастығының мәліметінше, дамыған елдердің халқының шамамен 50% ортодонтиялық емнің нәтижесінен пайда көретіндей ауыр тістеу бұзықтарына шалдыққан, бірақ осы қауымдастықтың мәлімдемесіне сәйкес, медициналық тұрғыдан қажетті ортодонтияға қатысты бұл көрсеткіш 10%-дан төмен. Дегенмен, ортодонтиялық емнің денсаулыққа тигізетін пайдасы туралы нақты ғылыми дәлелдер жеткіліксіз, алайда емдеуді аяқтаған пациенттер ортодонтиялық ем алудағыларға қарағанда өмір сапасының жоғары екенін хабарлайды. Мұндай тістеу бұзықтарының кең таралған себебі – бала кезінде жеміс-жидек пен көкөністердің аз мөлшерде және жалпы жұмсақ тағамдардан тұратын диета, нәтижесінде тістердің шығуына жеткіліксіз орын қалдыратын кішкентай жақтар пайда болады. Емдеу бірнеше айдан бірнеше жылға дейін созылуы мүмкін және тістердің орналасуын және жақтардың сәйкестігін біртіндеп түзету үшін тіс тіреулер мен басқа да құралдарды пайдалануды қамтиды. Егер тістеудің бұзықтары ауыр болса, емдеу жоспарына жақ сүйегіне хирургиялық араласу енгізілуі мүмкін. Емдеу көбінесе адам ересек жасқа жеткенге дейін басталады, себебі ересек адамдардың сүйектерін ересек жасқа дейін оңай түзетуге болады.

Тарих

Адамзат тарихының басынан-ақ адамдар тістерінің тым тығыз, дұрыс емес орналасуы және ішке қарай шығып тұруы мәселесімен күресіп келеді. Грек және этрус материалдарынан алынған дәлелдер осы кемшілікті емдеуге жасалған әрекеттердің б.з.д. 1000 жылға дейін барып жететінін көрсетеді, бұл сол кездегі қарапайым, бірақ әсерлі ортодонтиялық құралдардың жасалғанын көрсетеді. 18- және 19-ғасырларда әртүрлі тіс дәрігерлері тістерді "реттеуге" арналған түрлі құрылғыларды сипаттады, олар кейде оларды тәжірибеде қолданды. Ортодонтия – қазіргі заманғы ғылым ретінде 1800 жылдардың ортасында пайда болды. Бұл салаға үлкен үлес қоскан тұлғалардың бірі – Норман Уильям Кингсли (1855–1930). Энгл малокклюзияларды жіктеудің алғашқы жүйесін жасады, ол бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді. Америкада және Австралияда Реймонд Бег (екеуі де Энглдің шәкірттері болған) 1940-1950 жылдары ортодонтияға тіс жоғалтуды енгізді, бұл оларға бет әдемілігін жақсартуға және окклюзиялық қатынастардың тұрақтылығын қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Соғыстан кейінгі кезеңде ортодонттар тістер мен жақ сүйектерінің өсуі мен емдеу нәтижесінде болатын өзгерістерді өлшеу үшін цефалометриялық рентгенографияны қолдана бастады. Рентгендік суреттер II және III кластағы көптеген малокклюзиялардың тістердің дұрыс орналаспауынан емес, жақ сүйектерінің дұрыс қалыптаспауынан туындайтынын көрсетті. Ортодонтиялық ем жақ сүйектерінің дамуын түзетуге қабілетті екені анықталды, бұл Еуропада функционалды жақ сүйектерінің ортопедиясының және АҚШ-та ауыздан тыс күш қолдану шараларының пайда болуына әкелді. Қазіргі уақытта функционалдық құрылғылар мен ауыздан тыс құрылғылар өсу үлгілері мен пішіндерін түзету мақсатында бүкіл әлемде қолданылады. Нәтижесінде, 20-ғасырдың ортасына қарай жақ сүйектерінің дұрыс қалыптасуын қамтамасыз ету емдеудің басты мақсатына айналды. 1970 жылдардың ортасына дейін тісті тістеу үшін металл сымдармен тістерді орау қажет болды. Осы қағидаларға сүйене отырып, ол "Тіке сым" немесе "Алдын ала реттелген жүйе" деп аталатын емдеу жүйесін ашты. 1976 жылы ұсынылған Ларри Эндрюстің алдын ала реттелген жүйесі, көбінесе "Тіке сым" құрылғысы ретінде танымал, содан бері тұрақты ортодонтиялық емдеуді революциялады. Бұл конструкцияның артықшылығы – тірек пен доға сымының үйлесімділігі, бұл ортодонт немесе клиникалық дәрігерден сымды минималды түрде иілуді талап етеді. Оның аты осы ерекшелігімен байланысты: тесіктің бұрышы мен тіректің қалыңдығы әр тістің қайда орналасатынын анықтайды, қосымша манипуляциялардың қажеті болмайды. "Тіке сым" құрылғысы ойлап табылғанға дейін ортодонттар бағдарламаланбаған стандартты тістеу жүйесін немесе Беггтің штифт және түтік жүйесін қолданды. Бұл екі жүйе де әр тіске бірдей тіректерді қолданды және тістерді қажетті орында орналастыру үшін доға сымын үш жазықтықта иілуді талап етті, бұл иілулер тістердің соңғы орналасуын анықтады. Бұл құрылғы сол кезеңдегі басқа құрылғылардан ерекшеленеді, өйткені ол тістерді алдын ала белгіленген өлшемдерге сәйкес доға пішінін қайта жасай алу үшін тиімді түрде бекітуге мүмкіндік беретін қатты каркасқа ие болды. Молярлар тірекшелермен жабдықталды, ал доға бойында күшті лабиальдық доға сымы орналастырылды. Сым жіппен аяқталып, оны алға жылжыту үшін реттелетін гайка қолданылды, бұл доғаның көлемін ұлғайтуға мүмкіндік берді. Әр тіс байлау арқылы осы кең доға сымына бекітілді. Алайда, оны іске асыру практикада қиындықтар тудырды.

Таспаның доғасы

Ұңғы және түтік құрылғысын басқару қиын екенін түсінген Англ, пайдалануға оңайырақ жақсы нұсқаны – ленталық арканы жасады. Оның көптеген бөліктері өндірушімен дайындалғандықтан, бұрынғыға қарағанда басқару әлдеқайда оңай болды. Ленталық арканы орнату үшін, брекеттің окклюзиялық аймағы ашылды. Брекеттер тек сегіз алдыңғы тіске және төменгі жақ сүрегіне қосылды, себебі арканы көлденең молярлық түтікшелерге және жақын орналасқан премолярлардың тік брекеттеріне енгізу мүмкін емес еді. Бұл түсініксіздік стоматологтар үшін үлкен қиындық тудырды; олар екі тісті тістердегі артық Spee қисығын түзетуге шамалары келмеді. Жағдайдың күрделілігіне қарамастан, тәжірибелі мамандар үшін шешім табу қажет болды. Өзге құрылғылардан ерекшеленетін ленталық арканың бірден танымал болуына себебі – оның аркалық сымының керемет серпімділік қасиеттері болды, бұл бұрыс тістерді дәл реттеуге мүмкіндік берді. Дегенмен, бұл құрылғының маңызды кемшілігі – тамырлардың орналасуын тиімді басқара алмауы болды, себебі тамырларды жаңа орнына бекіту үшін қажетті бұрылу қозғалыстарын жасауға жеткілікті беріктігі болмады. Көптеген сынақтардан кейін, 22 × 28 мил өлшемдерінің барлық үш жазықтықта таж бен тамырдың орналасуын жақсы бақылау үшін оңтайлы екені анықталды. 1928 жылы пайда болғаннан кейін, бұл құрылғы көп жолақты бекітілген емдеудің негізгі құралдарының біріне айналды, бірақ ленталық аркалар осыдан кейін де шамамен он жыл бойы қолданылып келді.

Тікелей сым тіректерінің ережелері

Барлық тістер үшін бірдей тіректерге сүйенудің орнына, Л. Ф. Эндрюс 1980 жылдары әр тіске арналған әртүрлі тіректер жасаудың жолын тапты, бұл жабыстырудың жеңілдігінің арқасында мүмкін болды. Бұл түзету тіс анатомиясының айырмашылықтарын өтеу үшін арка сымдарын бірнеше рет иіп салу қажеттілігін болдырмады. Нәтижесінде, бұл «тіке сымды құрылғы» жүйесі деп аталатын – тиімділігін едәуір арттырған жиекті құрылғыға әкелді. Қазіргі заманғы жиекті құрылғы бастапқы нұсқадан сәл өзгеше құрылымға ие. Тістер арасындағы айырмашылықтарды ескеру үшін фациолингвальды иілулерге сүйенудің орнына, әрбір тіректің негізі оған арналған тіске қарай өзгеріп отырады. Дегенмен, тістердің жеке ерекшеліктеріне байланысты, бұл толықтай өтемақылық иілулердің қажеттілігін жоймайды. Көптеген тістердің тамырларын дәл орналастыру үшін тістің бойлық осіне қатысты тіректерді бұрыштау қажет. Дәстүрлі түрде, мұндай мезиодистальді тамыр орналасуы үшін арка сымында екінші реттік немесе ұштық иілулер жасау қажет болатын. Бірақ, тіректі немесе тірек ойығын бұрыштау мұндай иілулердің қажеттілігін жояды. Жеке тістердің беткі беттерінің еңістігіндегі айырмашылықтарды ескере отырып, әр тікбұрышты арка сымының сегменттеріне бұрылыс, яғни үшінші реттік немесе айналымдық күш енгізу бастапқыда жиекті құрылғымен қажет болды. Бұл иілулер барлық науқастар мен сымдар үшін қажет болатын, тек қана дұрыс орналастырылған тістердің қасақана қозғалысын болдырмау үшін немесе тамырларды бетке немесе тілге қарай жылжыту үшін емес. Тіректерді немесе ойықтарды бұрыштау арка сымдарындағы екінші реттік немесе ұштық иілулердің қажеттілігін азайтады. Қазіргі заманғы жиекті құрылғылар беттік еңістіктерді түзетуге арналған тіректермен жабдықталған, осылайша үшінші реттік иілулерді жоюға немесе азайтуға мүмкіндік береді. Бұл тіректерде бұрыштық және айналымдық күштердің алдын ала есептелген мәндері бар, сондықтан әр тікбұрышты арка сымын дұрыс орналастырылған тістерді жарақатсыз, қажетті пішінге келтіруге болады. Егер тіректердің бұрыштығы мен айналымдық күші болмаса, әр науқастың арка сымында екінші реттік немесе ұштық иілулерді жасау қажет болар еді.

Әдістер

Дұрыс орналаспаған тістерді емдеу (малокклюзия) бір жылдан екі жылға дейін созылуы мүмкін, ал ортодонттар тіс тістеуін әр төрттен он апта сайын түзетуді жүзеге асырады. Университетте білім алған стоматолог мамандары тіс және бет-жақ аномалияларын алдын алу, диагностикалау және емдеу ілімінде білікті. Ортодонттар қисық тістерді түзету, тіс тістеуін қалыпқа келтіру және жақтарды дұрыс орналастыру үшін емдеудің кең ауқымын ұсынады. Малокклюзияны түзетудің көптеген жолдары бар. Өсу кезеңіндегі науқастарда сүйек тінінің айырмашылықтарын түзетуге көбірек мүмкіндіктер бар, олар функционалдық құрылғыларды, ортодонтиялық бас киімдерін немесе кері тартылатын бет маскасын қолдану арқылы өсуді ынталандыру немесе шектеу арқылы жүзеге асырылады. Көптеген ортодонтиялық емдеулер тістердің тұрақты тіс қатарының бастапқы кезеңінде, сүйек тінінің өсуі тоқталмас бұрын басталады. Егер сүйек тінінің өсуі тоқталған болса, жақ сүйегіне хирургиялық араласу мүмкін. Кейде ортодонтиялық емдеуге көмектесу үшін тістерді алып тастау қажет (барлық жағдайлардың шамамен жартысында тістерді алып тастау жүзеге асырылады, көбінесе премолярлар). Ортодонтиялық емдеуде бекітілген немесе алынып тасталатын құрылғыларды қолдануға болады. Ортодонтиялық емдеудің көп бөлігі тістерге жабыстырылатын тіректер сияқты бекітілген құрылғыларды қолдану арқылы жүзеге асырылады. Бекітілген құрылғылар тістерді механикалық түрде жақсырақ басқаруға мүмкіндік береді, ал бекітілген құрылғыларды қолдану арқылы емдеудің оңтайлы нәтижелеріне қол жеткізіледі. Мысалы, тістер ауыз қуысының тіс доғасына сәйкес келмесе, оларды айналдыру үшін, бірнеше тістерді әртүрлі орындарға жылжыту үшін, тістердің бұрышын өзгерту үшін немесе тіс тамырының орнын өзгерту үшін бекітілген құрылғыларды қолдануға болады. Ауыз гигиенасы нашар болған науқастарға бұл емді қолдану ұсынылмайды, себебі бұл қазылма, тіс шіруі немесе басқа да асқынуларға әкелуі мүмкін. Егер науқас ынтасыз болса (емдеу бірнеше айға созылады және ауыз гигиенасын сақтауды талап етеді) немесе малокклюзия жеңіл болса. Тіс қозғалысының биологиясы және гендік терапия мен молекулалық биология технологиясының жетістіктері ортодонтиялық емдеудің болашағын қалай қалыптастыруы мүмкін.

Емдеу ұзақтығы

Тіс түзету құрылғысын (брейкеттерді) орнатуға қажетті уақыт әр адамға қарай өзгереді, себебі ол проблеманың ауырлығына, тіс қанатындағы бос орынға, тістердің қаншалықты жылжуы қажеттігіне, тістердің, қызыл иек пен сүйектің денсаулығына, сондай-ақ пациенттің ұсынылған нұсқауларды қаншалықты дәл орындауына байланысты. Дегенмен, брейкеттер орнатылғаннан кейін, олар әдетте бірден үш жылға дейін тісте болады. Брейкеттер алынғаннан кейін, көптеген пациенттер алғашқы алты ай бойы тұрақты түрде тіс сақтағыштарын (ретейнерлерді) тағуға және содан кейін көп жыл бойы ұйықтағанда ғана тағуға қажеттілік туындайды.

Бас киімдер

Ортодонтиялық бас киім, кейде "ауысқа орналасқан құрылғы" деп аталады, бұл емделушіге тістердің дұрыс жайласпаған жағдайында, әдетте қолданылатын, тіс тірілтеуін түзету үшін науқастың басына бекітілетін құрылғыны қажет ететін емдеу тәсілі. Бас киім көбінесе тіректермен немесе басқа ортодонтиялық құралдармен бірге қолданылады. Тіректер тістердің орнын түзесе, ортодонтиялық бас киім – аты айтып тұрғандай, науқастың басына киіліп немесе бекітіледі – көбінесе жақтың орналасуын өзгертуге көмектеседі, бірақ кейбір жағдайларда тістерді, әсіресе кесік тістерді жылжытуға да мүмкіндік береді. Қандай мақсат болса да, ортодонтиялық бас киім ілмектер, беттік доға, спиральдар, эластикалық ленталар, металл тістік ленталар және басқа да қосымша құрылғылар арқылы тіректерге кернеу түсіру арқылы жұмыс істейді. Бұл балалар мен жасөспірімдер үшін тиімдірек, өйткені олардың жақтары әлі де дамып жатыр және оларды өзгерту оңай. (Егер ересек адам бас киім тақса, әдетте бұл басқа тістер алынғаннан кейін орналасқан тістердің орнын түзетуге көмектеседі.) Осылайша, бас киім жақ орналасуы немесе тістеу сияқты көптеген проблемаларды емдеу үшін қолданылады, мысалы, тіс шығуы және тіс кіруі.

Жазық кеңістігі

Тірі тіндерге бекітілген аппаратты қолдану арқылы аспанның кеңейтілуіне ең жақсы нәтиже қол жеткізіледі. Алып тасталатын аппараттар тістерді сыртқа қарай жылғалай алады, бірақ жоғарғы жақ тігістерінің кеңеюіне олардың әсері аз. Алып тасталатын кеңейткіштің әсері тістерді сыртқа жылғалаған сияқты көрінуі мүмкін, бірақ оны аспанның нақты кеңеюімен шатастыруға болмайды. Дұрыс аспан кеңейту тістерге артық орын жасауға, сондай-ақ ауыз және мұрын арқылы ауа ағынын жақсартуға мүмкіндік береді.

Жақсылық хирургиясы

Ауыр тіс тіркейісінің бұзылуларын түзету үшін жақ сүйегіне хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін. Операция барысында сүйек сындырылып, емделу үшін титан (немесе биосорбцияланатын) пластиналар мен бұрандалармен бекітіледі. Операциядан кейін тістерді қалыпты орнына келтіру үшін ортодонтиялық ем жалғастырылады.

Емдеу кезінде

Ортодонтиялық емдеу кезіндегі ауырсынуды азайту үшін төмен деңгейлі лазерлік терапия (LLLT), дірілдейтін құрылғылар, шайнауға көмектесетін құралдар, ми толқындары музыкасы немесе когнитивтік-мінездік терапия қолданылуы мүмкін. Дегенмен, қолдау деректерінің сапасы төмен, нәтижелері нақты емес.

Емдеуден кейінгі кезең

Ортодонтиялық ем аяқталғаннан кейін тістердің бұрынғы күйіне қайта оралуы, яғни рецидив болу мүмкіндігі бар. Емнен кейін 10 жыл ішінде пациенттердің 50%-дан астамы тістерінің орналасуында қандай да бір өзгеріс байқайды. Рецидивтің алдын алу үшін, емдеу аяқталғаннан кейін көптеген пациенттерге ретейнер тағайындалады және оны киюдің пайдасы зор. Ретейнерлер бекітілген немесе алынып тағылатын болып келеді.

Алып тасталатын ұстағыштар

Алып тасталатын ұстағыштар мөлдір пластиктен жасалады және науқастың аузына жеке сәйкес келтіріледі. Олар тістерге жақсы бекіп, барлық тістерді өз орнында ұстап тұрады. Мөлдір ұстағыштардың Zendura Retainer, Essix Retainer және Vivera Retainer сияқты көптеген түрлері бар. Хоули ұстағышы – пластик пен металлдан жасалған, науқастың аузына қалыптастырылған, алып тасталатын тіс түзету құралы. Алып тасталатын ұстағыштарды науқастың тістерін тұрақтандыру қажеттілігіне қарай әртүрлі мерзімге кию керек.

Тіркемелі ұстағыштар

Тұрақты тіректер – инцизорлардың тілге қараған бетіне тіс жабыстырғышымен бекітілген қарапайым сым болып табылады және инцизорларда бұрылудың алдын алу үшін ерекше пайдалы болуы мүмкін. Басқа типтегі тұрақты тіректерге тістерге бекітілген тіректері бар лабиалдық немесе лингвальдық тіректер кіруі мүмкін.

Оқыту

Тіс дәрігерлігінде бірнеше мамандану салалары бар, бірақ ортодонтия стоматология ішінде алғаш танылған мамандану саласы болды. Атап айтқанда, Америка Тіс Дәрігерлері Ассоциациясы ортодонтияны 1950 жылдары мамандану ретінде мойындады. Ортодонтиялық курстар Австралия Тіс Дәрігерлік Кеңесімен аккредиттеледі және Австралия Ортодонттар Қоғамы (ASO) тарапынан қарастырылады. Болашақ үміткерлер қабылдауға өтініш бермес бұрын тиісті оқу орнынан ақпарат алуы керек. Ортодонтия бойынша білім алғаннан кейін, мамандар практика жүргізу үшін Австралия Денсаулық Сақтау Практикасын Реттеу Агенттігінде (AHPRA) тіркелуі тиіс.

Бангладеш

Бангладештің Дакка стоматологиялық колледжі – Бангладеш Медициналық және Стоматологиялық Кеңесі (BM&DC) мойындаған көптеген оқу орындарының бірі. Кез келген аспирантураға түсуге ниеттенген адам, ең алдымен кез келген стоматологиялық колледжден Стоматология хирургиясы бакалавры (BDS) емтиханын бітіруі керек.

Канада

Канадада стоматологиялық мамандық бойынша білім алу, мысалы, стоматология хирургі (DDS) немесе медициналық стоматолог (DMD) дәрежесін алу, ортодонтиялық оқуға қабылдану үшін міндетті болып табылады. Қазіргі уақытта елде ортодонтия мамандығын ұсынатын 10 мектеп бар. Аккредиттелген ортодонтия бағдарламасына түсу өте қиын және ұлттық немесе штаттық лицензиялық емтиханды сәтті тапсырудан басталады. Бағдарлама әдетте екі-үш жылға созылады, ал соңғы курста түлектер Америкалық ортодонтия кеңесінің (ABO) жазбаша емтиханын тапсыруға міндетті.

Ұлыбритания

Біріккен Корольдікте орфодонтиялық мамандық бойынша оқыту тіркеушісі лауазымдарының бірнешеуі бар. Бағдарлама үш жыл бойы толық жұмыс күнімен жүреді, және аяқтағаннан кейін оқушылар магистр немесе доктор дәрежесін алады. Оқыту, танылған стоматологиялық мектептермен байланысты аурухана бөлімдерінде жүзеге асырылуы мүмкін. Арнайы мамандық бойынша оқытуды аяқтағаны туралы сертификат (CCST) алу, ортодонт маманына Жалпы стоматологиялық кеңес (GDC) тізіміне енуге мүмкіндік береді. Ортодонт маманы, біріншілік медициналық көмек көрсету ортасында көмек көрсете алады, бірақ ауруханада ортодонтиялық консультант ретінде жұмыс істеу үшін CCST-дан кейінгі оқудан өткеннен кейін қосымша жоғары деңгейдегі оқыту қажет. Университет ортасында ғылыми консультант ретінде жұмыс істеу үшін, Ph.D. алуға бағытталған зерттеу жұмыстарын аяқтау да қажет.