Кіріспе

Теотиуакан өркениетінің ықтимал құдайы

Теотиуаканның Ұлы Құдайы (немесе Теотиуаканның Өрмекші Әйел) – Колумбияға дейінгі Теотиуакан өркениетінің (шамамен б.з.б. 100 – б.з. 700 ж.ж.) қазіргі Мексикадағы болжамды құдайы.

Ашу және түсіндіру

1942 жылға дейінгі жылдары Теотиуакан қаласындағы Тепантитла кешенінде бірнеше қабырға суреттері табылды. Тепантитла кешені, жоғары мәртебелі азаматтарға арналған тұрғын үй болған, ал оның қабырғалары (сондай-ақ Теотиуаканның көп бөлігі) жарқын түстермен боялған фрескалармен әсемделген. Қабырға суреттеріндегі ең ірі бейнелер күрделі және әсем құдайлардың немесе мифологиялық жаратылыстардың суреттерін көрсетеді. 1942 жылы археолог Альфонсо Касо осы орталық тұлғаларды Теотиуаканның Тлалокқа, яғни Мезоамерикалық жаңбыр және соғыс құдайына баламасы деп анықтады. Бұл пікір шамамен 30 жыл бойы басым болды. 1974 жылы Питер Фурст қабырға суреттерінде әйел құдай бейнеленгенін ұсынды, бұл пікірді зерттеуші Эстер Пасторри де қолдады. Олардың қабырға суреттерін талдауы бірнеше факторға негізделді, оның ішінде ілеспе тұлғалардың жынысы, бас киіміндегі жасыл құс және фигураның үстіндегі мойынтұмарлар. Пасторри бұл бейнелер ацтектердің Хочикиуэтцаль құдайының алдындағы өсімдіктер мен құнарлылық құдайының суреті екенін тұжырымдады. 1983 жылы Карл Таубе осы құдайды «Теотиуаканның мойынтұмарлы әйелі» деп атады. Содан бері бұл құдайды «Ұлы Құдай» деп бейтарап түрде сипаттау кеңінен таралды. Ұлы Құдай Теотиуаканның Тепантитладан басқа жерлерінде де табылды – оның ішінде Тетитала кешенінде (суретке қараңыз), Ягуарлар сарайында және Ауыл шаруашылығы ғибадатханасында, сондай-ақ ыдыстар мен тіпті пирит айнасының артқы жағында. Бұрын Ай пирамидасының негізінде орналасқан 3 метрлік биіктіктегі тас мүсін (суретке қараңыз), құс бас киімі немесе тісті мұрынның болмауына қарамастан, Ұлы Құдайды бейнелейді деп саналады. Эстер Пасторри болжамдағандай, Ұлы Құдай, алыс және екіұшты аналық бейне ретінде, Теотиуакан қаласының ішкі бөліністерін басып өтетін біріктіруші құрылымды қамтамасыз ете алды.

Теотиуаканнан кейін

Ұлы Құдай Теотиуаканға ғана тән және Теотиуакандықтар қоныстанған жерлерден басқа қаланың сыртында кездеспейді. Мексика алқабындағы Тольтек мәдениетінде Ұлы Құдайдың іздері өте сирек, бірақ жер анасының бейнесі Тольтек замандасы Ксочикалькодан алынған 1-ші стелада табылды. Ацтектердің Хальчиухтликуе құдайы Теотиуаканның Ұлы Құдайының мұрагері саналса да, археолог Джанет Кэтрин Берло кем дегенде оның соғысшыл жағын Ацтектердің қорғаушы және соғыс құдайы Хуитцилопочтли қабылдағанын ұсынады. Ұлы Құдайдан осы қасиетті тартып алу мифінде бейнеленген, Хуитцилопочтли туғаннан кейін көп ұзамай әпкесі Койольксаухкиді өлтіреді. Берло Гвадалупаның Әзіресіне табынуда да Ұлы Құдайдың іздерін көреді. Мысалы, Тепантилла мен Тетилла қабырғалық суреттерінде Ұлы Құдай, көбінесе құс немесе кветзал деп танылатын жасыл құстың бейнесі бар маска киеді, ал оның астында үш немесе бес тісі бар үш шеңбермен әшекейленген тіктөртбұрышты мұрындық орналасқан. Сыртқы тістер ортадан сыртқа қарай иілген, ал ортаңғы тіс төмен қарап тұр. Ол Теотиуакан әйелдері жиі тағатын моншақтан жасалған әшекейлер мен сырғалармен әрқашан бейнеленеді. Оның беті әрқашан тура қарап тұрады, маскаланған немесе жартылай жабық, ал қабырғадағы қолы су, тұқым және жаде кенішін сыйлау үшін созылған. Басқа да ерекшеліктері – қызыл және сары түстер; Құдай екі қабырғалық суретте де сарғыш түспен бейнеленген. Тепантилла кешеніндегі суретте Ұлы Құдайдың басынан өсімдіктер өсіп шығып тұр, бұл мүмкін галлюциногендік таңғы даңғыл жүзімдері немесе әлем ағашы болуы мүмкін. Өсімдіктердің арасында жәндіктер мен көбелектер пайда болады, бұтақтардан су тамшылап, Ұлы Құдайдың қолынан ағып шығады. Оның төменгі жағынан да су ағып жатыр. Судың осы көптеген бейнелері Касоны бұл жаңбыр құдайы Тлалоктың бейнесі деп жариялауға итермеледі. Бұл суреттің астында, екі өрілген жылан мен талуд-таблеромен бөлінген, ондаған кішкентай адам фигуралары бейнеленген, көбінесе тек белбеу киіп, көбінесе сөз орамалын көрсетеді (төмендегі суретке қараңыз). Олардың бірнешесі суреттің төменгі жағындағы таудан ағып жатқан өзендердің арасында жүзіп бара жатыр. Касо бұл көріністі Тлалоктың арғы өмір әлемі деп түсіндірді, бірақ бұл түсіндірмеге Мария Тереза Уриарте де қарсылық білдірді, ол одан кең таралған түсіндірмені ұсынды: «Бұл қабырғалық сурет Теотиуаканды уақыт пен күнтізбенің басталуымен байланысты өркениетті қаланың прототипі ретінде бейнелейді».

Домен

Ұлы Құдайша жер асты, қараңғылық, жер, су, соғыс және тіпті жаратылыстың өзінің құдайы болған деп есептеледі. Мезоамериканың ежелгі өркениеттері үшін яғуар, сүрегі, әсіресе мойынжеңбі – қараңғылықтың жаратылыстары саналды, олар көбінесе үңгірлерде және түнде кездеседі. Ұлы Құдайшаның осы жануарлармен жиі бейнеленгені оның жер астымен байланысы туралы ойды нығайтады. Көптеген қабырға суреттерінде Ұлы Құдайшаның айналасында шапшаң мойынжеңбілер, киімдерінде немесе қолынан ілінген күйде бейнеленген. Ол көбінесе соғысқа қатысын көрсететін, мойынжеңбі торымен әшекейленген қалқандарымен суреттелген. Ұлы Құдайша көбінесе жұмақтай жерде сыйлықтар беру арқылы көрсетіледі. Мысалы, Тепантилладан алынған қабырға суретінде оның қолынан тамған су бейнеленген, ал оның портретінің астында адамдар жүзіп, доп ойнап, билейді (оң жақтағы суретке қараңыз). Бұл сырттай мейірімділік кейінірек ацтектердің Сихуакоатль сияқты құдайларынан өзгеше, олар көбінесе соғысқа қатысқан. Археолог Эстер Пастторидің сөзіне göre, бұл айырмашылық тек құдайларға ғана емес, сонымен қатар теотиуакан және ацтек мәдениеттерінің өзіне дейін жетеді: «Мен мұны нақты дәлелдей алмасам да, ацтектердің мақсаты әскери даңқ пен ғаламның құлауын болдырмау болса, теотиуакандықтардың мақсаты жер бетінде жұмақ құру болған сияқты». Дегенмен, Ұлы Құдайшаның зұлым жағы жоқ деген сөз емес: Технантитладан табылган қабырға суретінің фрагментінде ол тырнақтары бар қолдармен оралған үлкен ауызбен бейнеленген.

Ері-жігіт аралас түсіндіру

Элиза С. Манделлдің 2015 жылы Кембридж баспасында жарияланған «Теотиуаканның «Ұлы Құдайының» жыныстық атрибуциясының жаңа талдауы» атты мақаласы, Ұлы Құдайдың әйел ғана емес, сонымен қатар еркек, аралас жынысты тұлға ретінде қарастырылуына қарсы тұрады. Жыныс – ерлер мен әйелдер арасындағы биологиялық және анатомиялық айырмашылық ретінде түсініледі, ал гендер – әлеуметтік және мәдени тұрғыдан құрылған жекелік. Тарихшылар арасында биологияның гендерді қалыптастырудағы рөлі және «жыныстың биологиялық түсінігі Батыс қоғамынан тыс жерде бар ма?» деген мәселелерде пікір келіспеушіліктері бар. Мезоамерикалық халықтардың аралас гендерлік идентитіктерінің тарихы бар. Құдай Теотиуаканнан болғандықтан, Батыс гендерлік бинарлық үлгілерін Батыс емес тұлғаларға таңу дұрыс емес. Сонымен қатар, Ұлы Құдайдың бейнесінде нақты жыныстық белгілер көрсетілмеген, сондықтан оның жынысын анықтау мүмкін емес. Біздің мәліметтеріміз бойынша, жүгері Құдайы майя элитасын, олардың жынысына қарамастан, жүгері Құдайына құрмет көрсету үшін аралас киім киюге шабыттандырған. Манделлдің мақаласы Тепантитла және Тетитла қабырғалық суреттеріндегі Құдайдың бейнесіндегі әр элементті талдап, бұрынғы гендерлік анықтамаларын қайта қарастырады. Пастори Құдайдың үш негізгі элементін атады: құс бас киімі, сары және қызыл зигзагтар, мұрындық. Манделл осы элементтерді қамтитын ерлер мен әйелдердің көптеген бейнелерін келтіреді, бұл бас киім, зигзагтар және мұрындық арқылы нақты гендерді анықтау мүмкін емес екенін көрсетеді. Манделлдің пікірінше, осы еркек және әйел атрибуттарының қосылуы Құдайдың аралас гендерлі екенін көрсетеді. Жалпы алғанда, көптеген суреттерде су бейнеленгендіктен, олар Құдайдың бейнесі ретінде қарастырылады, ал су әйелдік символ ретінде түсініледі. Манделл бұл сұйықтықта әйелдік қасиеттердің жоқ екенін айтады, сондықтан оны суреттегі тұлғаның жынысын анықтау үшін пайдалануға болмайды. Сол сияқты, Құдайдың құлақ әшекейлері де оның әйелдік екенін анықтау факторы болған. Манделл бұл әшекейлерді әйелдік деп растайтын нақты дәлелдер жоқ екенін, және бұл құлақ әшекейлері ерлер мен әйелдердің құдайларында кездесетінін мәлімдейді. Тепантитла қабырғасындағы суреттерде көрінетін қысқа юбка әйелдіктің белгісі саналған, бірақ Теотиуаканда ерлердің қысқа белдік киюі жиі кездесетін. Тепантитла қабырғалық суретіндегі бейінді суреттер майя өнеріндегі діни қызметкерлерде көрінетіндей, кішкентай сөмкелерді алып жүреді. Манделл екіұштылық пен еркек және әйел атрибуттарының үйлесімін Батыс гендерлік бинарлық моделіне бағынбай, аралас гендерлік орындау ретінде қарастыру керек деп санайды. Анна Хедрик 2007 жылы жарық көрген «Теотиуакан Үштігі» атты кітабында қабырғалық суреттерді Ұлы Құдайдың портреті ретінде анықтауда сақтық танытып, «тау ағашы» терминін қолдануға басымдық береді. Хедрик бас киімнен өсіп шыққан ағашты Мезоамериканың әлемдік ағашы деп сипаттайды.

Ұқсас құдайлар

Кейбір американдық үндістер, мысалы Пуэбло және Навахо тайпалары, ұқсас құдайға табынған. Ол Өрмек Ана деп аталады және Теотиуаканның Өрмек Әйелімен көптеген қасиеттерін бөліседі.