Кіріспе

Колумбияға дейінгі майя өркениетіндегі салтанатты би

Колумбияға дейінгі майя өркениетінде салтанатты бидің маңызы зор болды. Дегенмен, би – уақытша өнер түрі болғандықтан, археологтар үшін оның рөлін анықтап, бағалау қиынға түседі. Қабырға суреттері мен вазалардағы бірнеше бейнеден басқа, материалдық мәліметтердің аз ғана бөлігі сақталған. Тікелей дәлелдердің жетіспеуі археологиялық тұрғысынан әртүрлі түсіндірулерге әкеледі. Би ежелгі майяның әлеуметтік, діни және саяси өмірінің маңызды бөлігі болды. Патшалар, ақсүйектер және қара халықтың барлығы би билеген. Би қасиетті кеңістік құру, осы дүние мен арғы дүние арасындағы қашықтықты қысқарту және өлгендерді Шибалбаның (Xibalba қараңыз) қамқыншасынан босату сияқты көптеген мақсаттарға қызмет етті.

Шолу

Колумбияға дейінгі майя мәдениетінің билері бүгінде әртүрлі өзгертілген түрлерде сақталып қалған. Дегенмен, ежелгі әлемде би олардың дамыған мәдениетінде әлдеқайда терең мағынаға ие болған. Осы билер туралы мәліметтер түрлі қабырға суреттері, кодекстер және әсіресе, олардың байқауларын алғаш жазған испандықтар арқылы жеткен. Билерде табиғаттың күштері мен майя мәдениеті арасындағы байланыс маңызды рөл атқарған. Сонымен қатар, рәсімдік билерде жануарлардың мінез-құлқы жиі бейнеленген. Қабырға суреттерінде көрсетілгендей, кейбір билерге арналған киімдер майя бишілерінің табиғатпен және олардың құдайларымен байланысын көрсетеді, олар көбінесе жануарлардың кейпінде болған. Бұл Бонаманк фрескаларында ерекше көзге түседі. Майя билері арқылы табиғат элементтеріне де табыну орын алған. Тзутухил майя мәдениетінде жанартаулардың күшін рух бақылайды деп сенген. Тау сілкініп, шу шығарғанда, Тзутухил дін қызметкерлері жас қыздар мен әйелдерді таңдап, оларды жанып жатқан тауға құрбан ету үшін үлкен би рәсіміне қатыстыратын. Майя билерінің рәсімдерінде құрбандық жиі кездесетін. Мысалы, Тун телече биінде құрбандық болғандардың жүректері алынып, олар жер асты әлемінің иелеріне сыйлық ретінде ұсынылатын. Ал кейбір қоғамдық билер тіпті эротикалық сипатқа ие болған. Барлық билерде де құдайлардың маңыздылығы және адам мен құдай арасындағы қарым-қатынас ортақ еді. Билерде басқа да рәсімдердің көптеген элементтері қозғалыстар мен әрекеттерге енгізілген. Соғысшылардың батырлығын көрсету үшін қан төгілу пайдаланылған. Олар тұтқындарын да билерге қатыстырған, тұтқындар көбінесе қан төгілгеннен кейін көпшілік алдында өлімге кесілген. Билерге доп ойындары да қатысқан. Кейбір доп ойыншылары бишілердің поздарында болған, кейде оларды талдаушылар шатастырып алатын. Доп ойындары, билер және соғыс өмір салтында байланысты болған, өйткені олардың барлығы ұқсас бейнелерді бөліседі. Алғашқыда билердің суреттерін табу қиын болды. Адамдардың билеп жатқан суреттерінің бір орында тұрғаны немесе бір аяғын көтеріп, жерге тиісін ғана көрсеткені анықталды. Суреттің орналасқан жері оның мағынасын түсінуге көмектеседі. Суреттің айналасындағы және ішіндегі символдар да суретті түсіндіруге көмектеседі. Билердің кейбір бейнелері храмдардың төңірегіндегі әңгімелер сияқты форматта келген, мысалы, Bird Jaguar IV билікке келгеннен кейінгі 40 күн, ол көптеген панельдерді және бірнеше храмдарды қамтиды.

Техника

Ежелгі майя биі көбінесе адамдардың жоғары күштерге (құдайларға ұқсас) айналуы арқылы көз алдындағы трансқа түсуімен сипатталады. Кейбіреулердің пікірінше, бишіні өзгертілген санаға жеткізу үшін галлюциногенді препараттар немесе дәрілер қолданылған. Осы күйге келген соң, қатысушылар өздерінің уаёбтарына немесе жан серіктеріне айналған. Бұл жан серіктері би кезінде киген маскалар мен костюмдер арқылы бейнеленген. Кейбір сахналар керамикалық ыдыстарға салынған, мысалы, классикалық фестивальдердегі көптеген рәсімдерден көріністер. Бұл ыдыстарда патшалар мен ақсүйектер костюм киген күйінде бейнеленген. Олардың адам беттері, бидің трансформациясы арқылы өзгерген, керемет жаратылыстардың костюмдерінің ішінде көрінеді. Кейбір уаёбтар яғуарлар мен жыртқыш құстар сияқты жануарлар ретінде танылады, ал басқалары тек есімсіз монстрларға ұқсайды. Майя үшін би – бұл көпшілік алдындағы іс-шара болатын. Ол жеке адамдардың немесе топтардың басқа әлеммен байланыс орнатуға мүмкіндік беретін көз алдындағы трансқа түсіруіне себеп болды. Сол әлемге саяхат ете алғандар онда өзендер мен ағаштар бар екенін айтқан. Көптеген билеушілер өздерін басқа әлемге апаратын тереңдік үстінде билеп тұрғандай бейнелеген. Адамдар мен жоғары күштер арасындағы шекара ешқашан анық болған емес. Би арқылы адамдар құдайларға, ал құдайлар адамдарға айналған, тіпті бұл тек бір сәт болса да. Бұл тек азаматтық мақтаныш немесе діни сенімнің көрінісі емес екенін атап өту маңызды. Олар басқа әлеммен тікелей байланыс деп есептелді. Бидің жазбаша түрінде, би поздары оны сипаттау және бейнелеуде маңызды рөл атқарады. Екі басты жыланды ұстау концентрация, сабыр және тыныштық белгісі ретінде сипатталған. Би поздасының жерге тиген күйде өкшені көтеру арқылы орындалатыны анықталды. Бұл 1911 жылы ашылған, бірақ 1981 жылға дейін Вирджиния Миллер бұл позданы анықтағанға дейін сұрақтар тудырмады. Бұл поза ерте классикалық кезеңде кішкентай масштабта қолданылған, ал сегізінші ғасырда үлкен масштабта бейнелене бастады. Суреттерде бір өкше көтерілген, екі өкше де көтерілуі сирек кездеседі, ал қолдар дене сыртқа бағытталған күйде динамикалық поздада болады.

Би жазуы

"Қозғалыс" позасы да бимен тығыз байланысты. Бұл поза – адамның оң аяғы жерге тірелген, ал сол аяғы тірелген аяқтың ұшымен иілген профилі. Бұл позаның мәнін анықтау үшін көптеген контекст қажет. Бұл позаны жүру үшін де қолдануға болады, бірақ музыкалық аспаптар мен би киімдері оларды бір-бірінен ажыратады. Би кезінде дене мүшелерінің арасында аяқтар ғана маңызды емес. Қолдар мен шынтақтар қолданылады, ал қолдың алақандары мен саусақтары әрқашан көрсетілмейді, бірақ көбінесе адамдар қолдарымен бейнеленеді. Қолдардың бір билік позы – адамның қарап тұрған бағытына немесе бетіне қарай созылған қолдар, ал екіншісі – бір қолы басқа, екіншісі белге тиеу. Суретші адамның өкшесін көтергісі келмеген жағдайда, би символын беру үшін қолдарды қолдануға болады. Тек қолдарды би түрі ретінде пайдалану – әдетте биші емес адамның, мысалы, нәресте немесе құдайдың билеуін көрсету үшін қолданылады. Әр нәрсенің өзінде, үлгіні бұзатын жағдайлар болады. Егер би позы белгілі бір контекстсіз қолданылса, онда олардың мағынасы өзгереді. Музыкалық аспаптар немесе би киімдері болмаса, көтерілген өкше мас күйін көрсету үшін қолданылуы мүмкін. Бұл поза жауынгерлер мен шайқастарда да жауды ұстауға немесе найза лақтырылып жатқанын көрсету үшін қолданылады.

Билердегі мағыналар

Жылан биін Паленке билеушілері де тойлаған. Бұл жолы бір қолында шапақ, екіншісінде жылан ұстаған еркек пен жыланның төменгі жағын ұстап тұрған әйел биледі. Бұл бишілер Алғашқы Әке мен Алғашқы Ананың киімдерін киген, олардың іс-қимылдары соңғы жаратылыс пен барлық құдайлардың дүниеге келуіне мүмкіндік берді. Осы бейнелеу шығармашылық туралы әңгімеде бидің ролін көрсетеді деп саналады. Майя музыкасының ең маңызды аспабы – жаңбыр таяғы. Пополь Вух әңгімесі осы идеяның мысалдарымен толы. Батыр Егіздер өлтірілгеннен кейін қайта тіріліп, саяхатшылар болып, Ксибалба халқын биі мен өнерлерімен тез таң қалдырады. Егіздер «Кеңірдек биі», «Мысық және Армадилло биі» сияқты билерді билейді және тіріс жандарды қайта тірілте алады. Осы даңқ Егіздерден өнер көрсетуді талап еткен Өлім билеушілерінің назарына ілікті. Егіздер билегенде, билеушілер олардың күшіне таңғалып, соңында Егіздерден өздерін құрбан етуді сұрайды. Егіздер оны істейді, бірақ бұл жолы оларды қайта тірілтіп, Ксибалбаның адамдарға билігін мәңгілікке шектейді. Бишілер өздерінің рәсімдерін қайда өткізетініне өте назарлы. Кейбір билер жеке орындарда, ал басқалары стадиондарды толтыратын қоғамдық шаралар ретінде өтеді. Бір испан саяхатшысы сегіз жүз қарулы сарбаздың алып стадионда билегенін көргенін айтады. Олардың ешқайсысы ритмнен қалыспаған, күні бойы билеп, оларға тамақ пен сусын жеткізілген. Диего Гарсия де Паласио Копан қаласындағы баспалдақтармен қоршалған алаңды Римдегі Колизеймен салыстырған. Билер көбінесе түрлі әлеуметтік топтардың адамдары сахнада біріккен қоғамдық рәсімдер болды. Бұл сахналар әдетте үлкен орталықтар, қоғамдық кеңістіктер немесе элиталар жиі пайдаланған сарайлар болды. Майяның көптеген салтанатты сәулетінде ритуалдық билерді орындайтын суреттер бар. Бұл ғимараттардың сәулетшілері бөлмелердің не үшін пайдаланылатынын көрсететін бейнелерді салады. Кейбір баспалдақтарда тұтқындардың суреттері бейнеленген, бұл бөлмелердің тұтқындарды сақтау үшін қолданылғанын көрсетеді. Копан қаласының Акрополінің шығыс ауласы би ритуалдары үшін пайдаланылған деп есептеледі. Бұл бөлме колониялық Юкатек сөздігінде «қоғамдық үй» деп сипатталған, онда адамдар қоғамдық мәселелерді талқылап, билеуді үйренген.