Кіріспе

Батыс жарты шардың мифологиялық маңызды жануары

Мезоамерикан мәдениеттеріндегі ягуарлардың бейнеленуінің ұзақ тарихы бар, оның иконографиялық мысалдары кем дегенде Мезоамерикандық хронологияның ортаңғы қалыптасу кезеңіне дейін жетеді. Ягуар (Panthera onca) – Жаңа дүниедегі Колумбтан бұрынғы Мезоамерикандық қоғамдардың мәдениеттері мен сенімдерінде ерекше орын алған жануар, ол Ескі дүниедегі арыстанға (Panthera leo) және жолбарысқа (Panthera tigris) ұқсас. Шапшаң, епті және джунглідегі ең ірі жемтікті жеңуге жеткілікті күшті ягуар Орталық және Оңтүстік Америкадағы ең үлкен мысық және ең тиімді, агрессивті жыртқыштардың бірі. Дақты терісімен және джунгліге жақсы бейімделген, ағаштарда да, суда да аң аулайтын, сондықтан суға төзімді сияқтылардың бірі, ягуар оның ареалында тұратын жергілікті американдықтар үшін қастерлі болған және бүгінде де солай болып табылады. Барлық ірі Мезоамерикандық өркениеттерде ягуар құдайы маңызды орын алды, ал кейбіреулері үшін, мысалы, Ольмектер үшін, ягуар діни практиканың маңызды бөлігі болды. Тропикалық джунгліде немесе оның жанында тұратын адамдар ягуарды жақсы білді және ол олардың өміріне енді. Ягуардың зор мөлшері, жыртқыш ретіндегі беделі және джунгліде тірі қалу қабілеті оны құрметтеуге лайық жануар етті. Ольмектер мен Майялар осы жануардың мінез-құлқын байқап, ягуарды құрметті және жауынгерлік символ ретінде қабылдап, оны өз мифологиясына енгізді. Ягуар бүгінде де, бұрынғысы сияқты, осы мысықпен бірге өмір сүретіндер үшін маңызды символ болып табылады.

Ягуарлар мен майялар

Ягуардың майя халқының қасиетті және зайырлы салаларына енуі археологиялық жазбаларда дәлелденген. Юкатан түбегінен Гватемаланың Тынық мұхиты жағалауына дейін аумағы созылған майялар, өз өмірлерін (көбінесе аристократияның өмірін) және сенім жүйесін кітаптар түрінде, сондай-ақ ғибадатханалардың, стелалардың және қыш ыдыстардағы бейнелеулері арқылы қалдырған сауатты қоғам болды. Бұл артефактілерде майялар құдайларын жиі бейнелейтін, және бұл құдайлардың ягуар сипаттарына ие болуы кездейсоқ емес. Бұрын айтылғандай, ягуардың әртүрлі әлемдер арасында өте алу қабілеті бар делінеді. Майялар үшін күндіз бен түн екі бөлек әлемді білдірді: тірілер мен жер күндізбен, ал рухтар әлемі мен ата-бабалар түнмен байланысты. Ягуар түнде өте жақсы сезінетіндіктен, оның жер асты әлемінің бір бөлігі деп есептелді; сондықтан "ягуар сипаттары немесе киімдері бар майя құдайлары – жер асты құдайлары" (Бенсон 1998:64). Мұндай құдайлардың бірі – жер астына түскен майя батыр егіздерінің бірі, Хабланке, оның денесінің барлығы ягуар терісімен жабылған. Тағы бірі – "жер асты әлемінің басты иесі" Л. Құдай, ол көбінесе ягуар құлағымен немесе ягуар киімімен және ягуар тағында бейнеленеді (Бенсон 1998:64-65). Жер асты әлемі ата-бабалармен ғана байланысты емес, сонымен қатар өсімдіктердің қайдан пайда болғаны туралы түсінік берді. Сонымен қатар, майялардың тұщы су көзі Юкатанды құрайтын кеуекті әктас ішіндегі жер асты көлдерінен келді, олар "сеноттар" деп аталды. Су және өсімдіктермен байланысы ягуардың құнарлылық құдайы ретіндегі бейнесін одан әрі нығайтты. Майялар ягуарды өсімдіктермен және құнарлылықпен байланыстырды, оны "Су лилиясы ягуары" деп атады, оның басынан су лилиялары өсіп шығатын. Әрине, ягуардың әдемі түсі оны өте қалаулы етті, бірақ барлығына ягуар терісін киюге рұхсат етілмеді, себебі ол майялардың билеуші класының белгісіне айналды. Майя патшалары ягуар терісін киіп қана қоймай, оны өздерінің билік есімдерінің бір бөлігі ретінде қабылдады, оның мәні – олардың күші мен билігінің символы болды. Ягуарды есіміне енгізген билеуші отбасылардың бірі – төртінші ғасырда Майяның Тикаль қаласын билеген Ягуар-Пау. Ягуар-Пау I Теотиуаканнан келген орталық мексикалықтармен қуылды, және Ягуар-Пау отбасы билікке тек бесінші ғасырдың соңында ғана оралды (Coe 1999:90). Ягуар есімін қабылдаған басқа майя билеушілеріне Scroll Jaguar, Bird Jaguar және Moon Jaguar жатады (Coe 1999:247-48). Билеуші таптан басқа, ягуар сонымен қатар жауынгерлермен және аңшылармен де байланысты болды. Аңшылық және соғыста өте жақсы жетістіктерге жеткендер көбінесе өздерін ягуар терісімен, тістерімен немесе тырнақтарымен әшекейлеп, "мысық рухына ие" деп есептелді (Saunders 1998:26). Археологтар Гватемаладан классикалық дәуірдің соңына (600-900 жж.) жатқызылатын майя ыдысын тапты. Бұл аспап кем дегенде екі жағынан таң қалдырады. Біріншіден, ол Еуропалық музыкалық аспаптар келгенге дейін Америкада белгілі болған жалғыз ішекті аспап. Екіншіден, оны ойнағанда, дыбысы ягуардың ырылдауына ұқсас. Бұл дыбыстың үлгісі Принстон өнер мұражайының веб-сайтында қол жетімді.

Ягуарлар мен Теотиуакан

Теотиуакан қала-мемлекетінде ягуар сүйектері бағалы немесе маңызды заттардың сақтау орындарында, оның ішінде обсидиан мен жасыл тас заттардың арасында, Күн пирамидасы мен Ай пирамидасы екеуінде де табылды. Бұл сақтау орындары пирамидалар салынып жатқан кезде, оларды тойлау рәсімінің бір бөлігі ретінде пирамидалардың ішіне қойылған. Жануар сүйектерін зерттеу көрсеткендей, кейбір ягуарлар жерленгенге дейін жабайы өмір сүрген, ал көптегені осы тойлық сақтау орындарына қойылмас бұрын ұзақ уақыт тұтқындықта өмір сүрген.

Ягуарлар мен ольмектер

Олмек өркениетінің ерекше өнер стилі алғаш рет он тоғызыншы ғасырдың басында анықталды. Қазір Олмектердің орталық аймағы деп танылатын Оңтүстік шығанақтың жағалауындағы түрлі мүсіндер, мүсіншелер мен келттер, осы халықтың ормандағы туыстарын жақсы білгенін және оларды мифологиясына енгізгенін көрсетеді. Олмектердің археологиялық ескерткіштерінде яғуарлар көбінесе нақты бейнеленбейді, олардың орнына мысық және адам сипаттарының үйлесімі қолданылады. Бұл мысық антропоморфтық бейнелері, яғуардың белгілі бір ерекшеліктері бар адам бейнесінен бастап, «өзгеріс позасы» деп аталатын, қолдары тізелеріне тигізіп, отырған бейнелерге дейін, тіпті толығымен мысыққа ұқсас бейнелерге дейін жетеді. Археологиялық жазбалардағы ең танымал, ерекше және жұмбақ Олмек бейнелерінің бірі – «жануар-яғуар». Бұл мотив мүсіншелерде ғана емес, жадеден жасалған «қиямет балталарында» және келттерде де кездеседі, түрлі көшпелі жаде мүсіндеріне түсірілген, сондай-ақ Ла-Вентадағы «ескерткіштерде» бейнеленген. Жануар-яғуардың балалары көбінесе тыныш отырған ересек еркек адамдардың қолында болады. Жануар-яғуар бейнесі етті еріндері бар төмен қараған ауыз, бадам тәрізді көздер және еркек яғуардың басындағы тік бойымен жүретін ойық сияқты ерекше ерекшеліктерімен сипатталады. Олмектер үшін жануар-яғуар нені білдіргені белгісіз, және ол әртүрлі уақытта әртүрлі нәрсені білдірген болуы мүмкін.

Қазіргі Мексикадағы текуан билері

Текуани (оның текуани, текуане, текуане деген нұсқалары) науатль тілінде "жагуарды" білдіреді. Мексиканың оңтүстік-орталық аймағында "danza de los tecuanes" кем дегенде 96 қауымда орындалады. Осы аймақта жагуар билері өте танымал. Жагуар билерінің көптеген түрлері бар. Ең танымал түрлері – "текуан билері", "тлакололер билері" және "тламинке билері".

Ягуарлар мен нагуалдар

Ягуар көптеген мезоамерикалық мәдениеттердегі белгілі бір діни қайраткерлер үшін маңызды, олар ягуарды көбінесе рухани серік немесе нагваль ретінде қарастырады, ол діни тұлғаларды жаман рухтардан қорғайды және олар жер мен рухтар әлемі арасында өтетін кезде. Дін өкілдері жаман күштермен күресу үшін немесе олардан қорғаныс іздегендер үшін, кейбір дін өкілдерінің рухтар әлеміне өтуі қажет. Ягуар көбінесе өзінің күшіне байланысты нагваль болып табылады, себебі дін өкілдері "рухтарды бағындыруы керек, жыртқыш өзінің жемтігін бағындырғандай" (Saunders 1998:30). Ягуардың ағаштар мен суда еркін жүзуіне, түнде де, күндіз де аң аулауына және үңгірлерде, яғни қайтыс болған ата-бабалармен байланысты орындарда ұйықтауына байланысты әртүрлі әлемдер арасында өту қабілеті бар делінеді. Дін өкілінің түрленуі туралы түсінік Мезоамерика мен Оңтүстік Америкада жақсы зерттелген, және ол әсіресе әртүрлі ольмек ягуар түрлену бейнелерінде көрінеді (Диль, 106 б.).