Биологиялық қаруға тыйым салатын 1975 жылғы келісім. Бұл келісім биологиялық және токсиндік қаруларды жасау, өндіру, сақтау сияқтыларын тоқтатуға бағытталған. 185 мемлекет қатысушы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1975 жылғы биологиялық қаруды толықтай тыйым салатын келісім.
1975 treaty that comprehensively bans biological weapons
Биологиялық қару туралы конвенция (БҚК) немесе Биологиялық және токсиндік қару туралы конвенция (БТКК) – биологиялық және токсиндік қаруды тиімді түрде тыйым салатын қарусыздандыру шарты, олардың жасалуына, өндірісіне, иеленуіне, тасымалдауына, қоймалануына және қолданылуына тыйым салады. Келісімнің толық атауы – бактериологиялық (биологиялық) және токсиндік қаруды жасауға, өндіруге және жинақтауға тыйым салу және оларды жою туралы конвенция. 2023 жылдың ақпанына дейін 185 мемлекет келісімге қатысушы болды. БҚК биологиялық қаруға қарсы күшті жаһандық норманы қалыптастырды деп есептеледі. Бұл норма келісімнің кіріспе бөлімінде көрсетілген, онда биологиялық қаруды қолдану "адамзаттың санасына қайшы" екені айтылған. Сондай-ақ, бүгінгі күні ешбір мемлекет биологиялық қаруға ие екенін немесе оны іздеп жатқанын, немесе оны соғыста пайдаланудың заңды екенін мәлімдемейді, бұл да осы норманы көрсетеді. Биотехнологияның қарқынды дамуын ескере отырып, биоқорғаныс саласындағы сарапшы Дэниел Герштейн БҚК-ні "21-ші ғасырдағы қару-жарақтарды бақылаудағы ең маңызды келісім" деп сипаттады. Дегенмен, конвенцияның тиімділігі жеткіліксіз институционалдық қолдау және сәйкестікті бақылауға арналған ресми тексеру механизмінің болмауына байланысты шектеулі.
The Biological Weapons Convention (BWC), or Biological and Toxin Weapons Convention (BTWC), is a disarmament treaty that effectively bans biological and toxin weapons by prohibiting their development, production, acquisition, transfer, stockpiling and use. The treaty's full name is the Convention on the Prohibition of the Development, Production and Stockpiling of Bacteriological (Biological) and Toxin Weapons and on their Destruction. As of February 2023, 185 states have become party to the treaty. The BWC is considered to have established a strong global norm against biological weapons. This norm is reflected in the treaty's preamble, which states that the use of biological weapons would be "repugnant to the conscience of mankind". It is also demonstrated by the fact that not a single state today declares to possess or seek biological weapons, or asserts that their use in war is legitimate. In light of the rapid advances in biotechnology, biodefense expert Daniel Gerstein has described the BWC as "the most important arms control treaty of the twenty first century". However, the convention's effectiveness has been limited due to insufficient institutional support and the absence of any formal verification regime to monitor compliance.
Тарих
Биологиялық соғыстың тарихы 1346 жылғы Каффа қоршауына дейін алты ғасырдан астам созылғанмен, биологиялық соғысқа халықаралық шектеулер 1925 жылғы Женева хаттамасымен ғана басталды. Бұл хаттама химиялық және биологиялық қаруды қолдануға тыйым салады, бірақ оларды иеленуге немесе әзірлеуге тыйым салған жоқ. Женева хаттамасын ратификациялаған бірнеше ел оның қолданылуы және жауап ретінде қолданылуына қатысты шарттар қосты. Осы шарттардың салдарынан, бұл келісім іс жүзінде тек "бірінші болып қолдануға болмайды" деген келісімге айналды. Атап айтқанда, ол көптеген мемлекеттердің шабуылдық биологиялық қару бағдарламаларын бастауына және кеңейтуіне кедергі келтірмеді, соның ішінде АҚШ (1943 жылдан 1969 жылға дейін белсенді) және Кеңес Одағы (1920 жылдардан кемінде 1992 жылға дейін белсенді). Американың биологиялық соғыс жүйесі 1969 жылы президент Никсон химиялық және биологиялық қорғаныс саясаты мен бағдарламалары жөніндегі мәлімдеме жасағанда тоқтатылды. Бұл мәлімдеме АҚШ-тың барлық шабуылдық биологиялық қару бағдарламаларын толығымен тоқтатуды білдірді. Никсон бағдарламаны тоқтатқан кезде оның жылдық бюджеті 300 миллион долларды құрады. Биологиялық қарулар конвенциясы (БҚК) Женева хаттамасын толықтыру мақсатымен 1969 жылдан 1972 жылға дейін Женевадағы қарусыздандыру жөніндегі комитеттің конференциясында, ядролық қаруды таратпау туралы шарт бойынша келіссөздер аяқталғаннан кейін келісілді. 1968 жылғы британдық ұсыныс, химиялық және биологиялық қаруды бөлек қарастыру және алдымен биологиялық қару туралы конвенцияны келіссөздерге салу маңызды болды. Келіссөздерге одан әрі серпіліс бергені АҚШ 1969 жылы өз шабуылдық биологиялық қару бағдарламасын бір жақты түрде тоқтатып, британдық ұсынысты қолдаған кезде болды. Келіссөздердің соңғы кезеңі 1971 жылғы 5 тамызда АҚШ және КСРО БҚК мәтінінің бірдей, бірақ бөлек нұсқаларын ұсынғанда жетістікке жетті. 15 ғана баптан тұратын БҚК салыстырмалы түрде қысқа. Уақыт өте келе, конвенция оның қатысушы мемлекеттерінің сегіз кезекті қарастыру конференцияларында қол жеткізген қосымша саяси міндеттемелі келісімдермен және түсіністіктермен түсіндіріліп, толықтырылды.
While the history of biological warfare goes back more than six centuries to the Siege of Caffa in 1346 CE, international restrictions on biological warfare began only with the 1925 Geneva Protocol, which prohibits the use but not the possession or development of chemical and biological weapons. Upon ratification of the Geneva Protocol, several countries made reservations regarding its applicability and use in retaliation. Due to these reservations, it was in practice a "no first use" agreement only. In particular, it did not prevent multiple states from starting and scaling offensive biological weapons programs, including the United States (active from 1943 to 1969) and the Soviet Union (active from the 1920s until at least 1992). The American biowarfare system was terminated in 1969 by President Nixon when he issued his Statement on Chemical and Biological Defense Policies and Programs. The statement ended, unconditionally, all U. S. offensive biological weapons programs. When Nixon ended the program the budget was $300 million annually. The BWC sought to supplement the Geneva Protocol and was negotiated in the Conference of the Committee on Disarmament in Geneva from 1969 to 1972, following the conclusion of the negotiation of the Treaty on the Non Proliferation of Nuclear Weapons. Of significance was a 1968 British proposal to separate consideration of chemical and biological weapons and to first negotiate a convention on biological weapons. The negotiations gained further momentum when the United States decided to unilaterally end its offensive biological weapons program in 1969 and support the British proposal. The final negotiation stage was reached when the United States and the Soviet Union submitted identical but separate drafts of the BWC text on 5 August 1971.]] With only 15 articles, the BWC is relatively short. Over time, the treaty has been interpreted and supplemented by additional politically binding agreements and understandings reached by its States Parties at eight subsequent Review Conferences.
Негізгі мақалалардың қысқаша мазмұны
I бап: Ешқашан, ешбір жағдайда биологиялық қаруды әзірлеуге, өндіруге, жинақтауға, сатып алуға немесе сақтауға болмайды. II бап: Конвенцияға қосылу алдында биологиялық қаруды және оған байланысты ресурстарды жою немесе бейбіт мақсаттарға бағытту. III бап: Біреуге биологиялық қаруды беруге, оны алуға көмектесуге, ынталандыруға немесе оған итермелеуге тыйым салынады. IV бап: БіХК ережелерін ішкі құқықта іске асыру үшін қажетті ұлттық шараларды қабылдау. V бап: БіХК мақсатына немесе оның қолданылуына қатысты туындауы мүмкін кез келген мәселелерді шешу үшін екіжақты және көпжақты консультациялар жүргізуге және ынтымақтастық етуге міндеттену. VI бап: Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесіне БіХК ережелерін бұзу туралы күдіктерді тергеуді сұрау құқығы және Қауіпсіздік Кеңесі бастаған тергеуге ынтымақтастық ету міндеті. VII бап: БіХК ережелерін бұзу нәтижесінде қауіпке ұшыраған мемлекеттерге көмек көрсету. X бап: Бейбіт мақсаттар үшін жабдықтар, материалдар және ақпарат алмасуды жеңілдетуге және оған қатысуға құқық. Қалған баптар 1925 жылғы Женева хаттамасымен (VIII бап), химиялық қаруды тыйым салу бойынша келіссөздермен (IX бап), түзетулермен (XI бап), қарастыру конференцияларымен (XII бап), мерзімімен (XIII бап, 1), конвенциядан шығумен (XIII бап, 2), конвенцияға қосылу тәртібімен, сақтаушы үкіметтермен және күшіне ену шарттарымен (XIV бап, 1–5) және тілдермен (XV бап) байланысты.
Article I: Never under any circumstances to develop, produce, stockpile, acquire, or retain biological weapons. Article II: To destroy or divert to peaceful purposes biological weapons and associated resources prior to joining. Article III: Not to transfer, or in any way assist, encourage, or induce anyone else to acquire or retain biological weapons. Article IV: To take any national measures necessary to implement the provisions of the BWC domestically. Article V: Undertaking to consult bilaterally and multilaterally and cooperate in solving any problems which may arise in relation to the objective, or in the application, of the BWC. Article VI: Right to request the United Nations Security Council to investigate alleged breaches of the BWC and undertaking to cooperate in carrying out any investigation initiated by the Security Council. Article VII: To assist States which have been exposed to danger as a result of a violation of the BWC. Article X: Undertaking to facilitate, and have the right to participate in, the fullest possible exchange of equipment, materials and information for peaceful purposes. The remaining articles concern the BWC's compatibility with the 1925 Geneva Protocol (Article VIII), negotiations to prohibit chemical weapons (Article IX), amendments (Article XI), Review Conferences (Article XII), duration (Article XIII, 1), withdrawal (Article XIII, 2), joining the convention, depositary governments, and conditions for entry into force (Article XIV, 1–5), and languages (Article XV).
V бап: Консультациялар және ынтымақтастық
V бап Тараптар мемлекеттеріне Биологиялық қарулар конвенциясының мақсатына немесе оның іске асырылуына қатысты дауларда бір-бірімен кеңесуге және ынтымақтасуға міндеттейді. Екіншісі 2022 жылы Ресей Федерациясының сұрауымен өтті.
Article V requires States Parties to consult one another and cooperate in disputes concerning the purpose or implementation of the BWC. and the second in 2022 at the request of the Russian Federation.
VI бап: BWC-ті бұзу туралы шағым
VI бап мемлекеттерге басқа мемлекеттің шарттағы міндеттемелерін бұзғанына күдік болған жағдайда Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесіне шағымдануға мүмкіндік береді. 2022 жылы Ресей Федерациясы VI бап бойынша бір ресми шағым түсірді.
Article VI allows States Parties to lodge a complaint with the United Nations Security Council if they suspect a breach of treaty obligations by another state. One formal complaint pursuant to Article VI has been lodged by the Russian Federation in 2022.
VII бап: BWC-ті бұзғаннан кейін көмек
VII бапқа сәйкес, егер БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі оларды Биологиялық қарулар конвенциясын (BWC) бұзу нәтижесінде қауіпке ұшыраған деп шешсе, Мемлекеттер-тараптар осындай сұраныс түскен мемлекеттерге көмек көрсетуге міндетті. Ешбір мемлекет VII бапты пайдаланбағанына қарамастан, соңғы жылдары бұл бапқа қызығушылық артып келеді, себебі террористік ұйымдардың биологиялық қаруға ие болуға деген қызығушылығы күшейді, сондай-ақ түрлі табиғи эпидемиялардың пайда болуына байланысты.
Article VII obliges States Parties to provide assistance to states that so request it if the UN Security Council decides they have been exposed to danger as a result of a violation of the BWC. Despite no state ever having invoked Article VII, the article has drawn more attention in recent years, in part due to increasing evidence of terrorist organizations being interested in acquiring biological weapons and also following various naturally occurring epidemics.
X бап: Бейбіт ынтымақтастық
Х бап Мемлекеттер-тараптардың бейбіт мақсаттарда қолданылатын биологиялық материалдарды, технологияларды және ақпаратты алмасу құқығын қорғайды.
Article X protects States Parties' right to exchange biological materials, technology, and information to be used for peaceful purposes.
БТК-ға мүшелік және қосылу
2023 жылдың ақпан айына дейін Биоқарулар конвенциясына (БҚК) 185 мемлекет-тарап қосылды, Оңтүстік Судан соңғы болып конвенцияға қатысушы болды. Төрт мемлекет конвенцияға қол қойған, бірақ оны ратификацияламаған: Мысыр, Гаити, Сомали және Сирия. Тағы сегіз мемлекет конвенцияға қол қоймаған және оған қосылмаған: Чад, Комор аралдары, Джибути, Эритрея, Израиль, Кирибати, Микронезия және Тувалу. Ал Ядролық қаруды таратпау шартына 191 тарап қосылды. Мемлекеттер өздерінің ұлттық конституциялық рәсімдеріне сәйкес, көбінесе парламенттің бекітуін қажет ететін, ратификациялау, қосылу немесе іріктеу арқылы БҚК-ға қосыла алады. Ратификациялау 1975 жылы күшіне енгенге дейін конвенцияға қол қойған мемлекеттерге қатысты. 1986 жылы өткен екінші қарау конференциясында БҚК-ға қатысушы мемлекеттер конвенцияны жыл сайынғы сенімділік шараларын (СШ) алмасу арқылы күшейтуге келісті. Бұл саяси міндеттемелерді күшейтуші есептердің мақсаты – екіұштылықтардың, күмән мен күдіктердің алдын алу немесе оларды азайту, сондай-ақ бейбіт биологиялық қызмет саласындағы халықаралық ынтымақтастықты жақсарту болып табылады.
The BWC has 185 States Parties as of February 2023, with South Sudan the most recent to become a party. Four states have signed but not ratified the treaty: Egypt, Haiti, Somalia, and Syria. Eight additional states have neither signed nor acceded to the treaty: Chad, Comoros, Djibouti, Eritrea, Israel, Kiribati, Micronesia, and Tuvalu. and the Treaty on the Non Proliferation of Nuclear Weapons with 191 parties. States can join the BWC through either ratification, accession or succession, in accordance with their national constitutional processes, which often require parliamentary approval. Ratification applies to states which had previously signed the treaty before it entered into force in 1975.]] At the Second Review Conference in 1986, BWC States Parties agreed to strengthen the treaty by exchanging annual confidence building measures (CBMs). These politically binding reports aim to prevent or reduce the occurrence of ambiguities, doubts and suspicions, and at improving international cooperation on peaceful biological activities.
Тексеру хаттамасын келіссөздер жүргізу сәтсіз аяқталды
Химиялық немесе ядролық қару режимдерінен айырмашылығы, БТК-де мемлекеттердің келісімге сәйкестігін тексеру жүйесі де, конвенцияның тиімді іске асырылуын қолдау үшін жеке халықаралық ұйым да жоқ. 1992 және 1993 жылдары өткен төрт кездесуде VEREX 21 тексеру шарасын қарастырды, оның ішінде нысандарды тексеру, тиісті жарияланымдарды мониторингтеу және басқа да нысандағы және нысансыз шаралар бар еді. 1993 жылы қол қоюға ашылған Химиялық қару конвенциясы бойынша сәтті келіссөздер тағы бір серпіліс болды. Арнайы топ 1995 жылдан 2001 жылға дейін 24 сессия өткізді, оның барысында халықаралық ұйым құруды және тексеру жүйесін енгізуді көздейтін БТК хаттамасының жобасын келісті. Алайда, 2001 жылдың шілдесіндегі арнайы топтың 24-ші сессиясында Джордж Буш әкімшілігі топ төрағасы таратып берген жобаны да, оның негізіндегі тұтас тәсілді де қабылдамады, нәтижесінде келіссөздер процесі тоқтап қалды. Мэтью Меселсон және Эми Смитсон сияқты көптеген сарапшылар АҚШ-тың шешімін, ядролық қаруды таратпауға қарсы халықаралық күш-жігерді әлсіретеді және Ирак және басқа да АҚШ қарсыластары тарапынан туындайтын биологиялық қару қаупі туралы АҚШ үкіметінің мәлімдемелеріне қайшы келеді деп сынады. Кейінгі жылдары тексеру хаттамасы бойынша келіссөздерді қайта бастау туралы шақырулар бірнеше рет айтылды. Мысалы, 2019 жылғы сарапшылар кездесуінде "бірнеше қатысушы мемлекеттер кемсітпейтін, заңды міндеттемелерді күшейтін және тексеру шараларын қарастыратын көпжақты келіссөздерді қайта бастаудың маңыздылығын атап өтті". Алайда, "кейбір қатысушы мемлекеттер БТК-ға хаттама бойынша келіссөздер жүргізуді қолдамағандықтан", келіссөздерге оралу "шындыққа жанаспайды және іс жүзінде мүмкін емес" сияқты көрінеді. 2022 жылдың желтоқсанында қатысушы мемлекеттер Конвенцияны күшейту жөніндегі жұмыс тобын құруға шешім қабылдады, оның мақсаты басқа мәселелермен қатар, тексеру және сәйкестік шараларын қарастыру болып табылады.
Unlike the chemical or nuclear weapons regimes, the BWC lacks both a system to verify states' compliance with the treaty and a separate international organization to support the convention's effective implementation. During four meetings in 1992 and 1993, VEREX considered 21 verification measures, including inspections of facilities, monitoring relevant publications, and other on site and off site measures. Another stimulus came from the successful negotiation of the Chemical Weapons Convention, which opened for signature in 1993. The Ad Hoc Group convened 24 sessions between 1995 and 2001, during which it negotiated a draft protocol to the BWC which would establish an international organization and introduce a verification system. However, at the 24th session of the Ad Hoc Group in July 2001 the George W. Bush administration rejected both the draft protocol circulated by the Group's Chairman and the entire approach on which the draft was based, resulting in the collapse of the negotiation process. Many analysts, including Matthew Meselson and Amy Smithson, criticized the U. S. decision as undermining international efforts against non proliferation and as contradicting U. S. government rhetoric regarding the alleged biological weapons threat posed by Iraq and other U. S. adversaries. In subsequent years, calls for restarting negotiations on a verification protocol have been repeatedly voiced. For instance, during the 2019 Meeting of Experts "several States Parties stressed the urgency of resuming multilateral negotiations aimed at concluding a non discriminatory, legally binding instrument dealing with ( ) verification measures". However, since "some States Parties did not support the negotiation of a protocol to the BWC" it seems "neither realistic nor practicable to return to negotiations". In December 2022, States Parties decided to establish a Working Group on strengthening the Convention, which aims to address among other issues, measures on verification and compliance.
Қаулыны орындамау
Бірыңғай биологиялық қару-жарақ конвенциясына қатысушы мемлекеттердің бірқатары биологиялық қару-жарақтарды жасау немесе өндіру арқылы конвенцияның міндеттемелерін бұзды деген айыптамаға ұшырады. Биологиялық қару бағдарламаларының өте құпиялылығына байланысты, BWC келіссөздері 1970 жылдардың басында аяқталып, келісімге қол қойылған шамасында Кеңес Одағы "азаматтық" Biopreparat институтының бақылауымен жасырын биологиялық қару бағдарламасын едәуір кеңейтті. Кеңес бағдарламасында бірнеше жүз нысанда 65 000-ға дейін адам жұмыс істеді. Кеңес билігі індеттің себебін лас еттің тұтынуымен байланыстырды және көп жылдар бойы оқиғаның биологиялық қару зерттеулерімен байланысын жоққа шығарды. Алайда, тергеулер нәтижесінде індетке жақын жердегі әскери микробиологиялық мекемедегі апат себеп болды, нәтижесінде көкқызыл ауруын тудыратын аэрозоль шықты деген қорытындыға келді. Бұл тұжырымды қолдай отырып, Ресей президенті Борис Ельцин кейінірек "біздің әскери әзірлемелеріміз оның себебі болды" деп мойындады. 1980 жылдардың соңында КБҚ-ға Кеңес Одағының сәйкестігі туралы Батыс алаңдаушылығы күшейді, бұл Владимир Пасечник және Кен Алибек сияқты бірнеше дезертирлер ұсынған ақпараттармен расталды. Келісімнің мақсаты – Кеңес Одағының биологиялық қару бағдарламасының толық мәліметтерін анықтау және осыған қатысты барлық іс-әрекеттер тоқтатылғанын растау болды.
A number of BWC States Parties have been accused of breaching the convention's obligations by developing or producing biological weapons. Because of the intense secrecy around biological weapons programs, Around the time when the BWC negotiations were finalized, and the treaty was signed in the early 1970s, the Soviet Union significantly expanded its covert biological weapons program under the oversight of the "civilian" institution Biopreparat within the Soviet Ministry of Health. The Soviet program employed up to 65,000 people in several hundred facilities The Soviet authorities blamed the outbreak on the consumption of contaminated meat and for years denied any connection between the incident and biological weapons research. However, investigations concluded that the outbreak was caused by an accident at a nearby military microbiology facility, resulting in the escape of an aerosol of anthrax pathogen. Supporting this finding, Russian President Boris Yeltsin later admitted that "our military developments were the cause". Western concerns about Soviet compliance with the BWC increased during the late 1980s and were supported by information provided by several defectors, including Vladimir Pasechnik and Ken Alibek. The agreement's objective was to uncover details about the Soviet's biological weapons program and to verify that all related activities had truly been terminated.
Ирак
1985 жылдан бастап Саддам Хусейн басшылығымен Ирак антракс, ботулизм токсині, афлатоксин және басқа да зиянды заттарды қару ретінде пайдаланып, оларды бомбалар, зымыран оқ-дәрілері, аэрозольді тарату құралдары және шашырату жүйелері арқылы жеткізуге арналған құралдар жасады.
Starting around 1985 under Saddam Hussein's leadership, Iraq weaponized anthrax, botulinum toxin, aflatoxin, and other agents, and created delivery vehicles, including bombs, missile warheads, aerosol generators, and spray systems.
Биологиялық қаруды тексерудегі технологиялық қиындықтар
Биологиялық қаруды тексеру өте қиын болуының бірнеше себебі бар. Біріншіден, химиялық және ядролық қарудан өзгеше, тіпті биологиялық агенттердің аз ғана бастапқы мөлшерімен де әскери маңызы бар көлемдегі заттарды жылдам өндіруге болады. Екіншіден, биотехнологиялық жабдықтар, тіпті қауіпті патогендер мен токсиндерді толығымен тыйым салу мүмкін емес, себебі олардың вакциналар мен медициналық терапияларды әзірлеу сияқты заңды бейбіт немесе қорғаныс мақсаттары да бар. 2018 жылы өткен, қаржыландыру жетіспеушілігіне байланысты қысқартылған Мемлекеттер тарапының мәжілісінде BWC-ге қатысушы мемлекеттер түзету шараларының қаржылық пакетіне келісті, оның ішінде Жұмыс капиталы қоры құру да қарастырылды. Бұл қор ерікті үлестер есебінен қаржыландырылады және мақұлданған бағдарламалар мен іс-шаралардың жалғасуын қамтамасыз ету үшін қысқа мерзімді қаржыландыруды ұсынады.
There are several reasons why biological weapons are especially difficult to verify. First, in contrast to chemical and nuclear weapons, even small initial quantities of biological agents can be used to quickly produce militarily significant amounts. Second, biotechnological equipment and even dangerous pathogens and toxins cannot be prohibited altogether since they also have legitimate peaceful or defensive purposes, including the development of vaccines and medical therapies. BWC States Parties agreed at the Meeting of States Parties in 2018, which was cut short due to funding shortfalls, on a package of remedial financial measures including the establishment of a Working Capital Fund. This fund is financed by voluntary contributions and provides short term financing in order to ensure the continuity of approved programs and activities.