Кіріспе
Иса Мәсіхті айқышқа шегеленген күні бейнелейтін суреттер сериясы Крест жолы немесе Қайғы-қасірет жолы, сондай-ақ Via Crucis деп аталады, бұл Иса Мәсіхті айқышқа шегеленген күні бейнелейтін суреттер сериясы және оған қоса айтылатын дұғалар. Бұл станциялар Иерусалимдегі Via Dolorosa-ның үлгісінен пайда болды, ол Исаның Голгофа тауына дейінгі жолын бейнелейтін дәстүрлі шеру жолы. Станциялардың мақсаты – христиан жамағатының Мәсіхтің азаптарын ойша шарлап рухани сапар жасауына көмектесу. Бұл ең танымал діни амалдардың біріне айналды және станцияларды Рим-католик, Англикан және Методист тағылымдарымен қатар көптеген батыс христиан шіркеулерінде кездестіруге болады. Әдетте, 14 суреттен тұратын серия нөмірленген тәртіппен жол бойына орналастырылады, онда ғибадат етушілер жеке немесе шеруде әр станцияда тоқтап, сол станцияға байланысты дұғалар айтып, ой жүгіртеді. Бұл діни амалдар көбінесе Ұлы ораза кезінде, әсіресе Ұлы жұма күні орындалады және Исаның азаптары кезіндегі қайғы-қасіреттері мен қорлаулары үшін өтемақы беру сезімін білдіреді. Тұрып, тізе бүгіп, дұға жасау сияқты физикалық амалдарды қамтитын Крест жолы христиандық тәубе мен денені титімдету тақырыптарымен байланысты. Станциялардың стилі, пішіні және орналасуы әртүрлі болуы мүмкін. Көбінесе станциялар – шіркеудің ішкі кеңістігінде орналасқан рельефтері немесе суреттері бар шағын тақташалар. Заманауи минималистік станциялар ортасында сан жазылған қарапайым айқыштардан тұруы мүмкін. Кейде жамағат суретсіз Крест жолын оқиды, мысалы, Рим папасы Ұлы жұма күні Римдегі Колизейдің айналасында Крест жолын бастаған кезде.
The Stations of the Cross or the Way of the Cross, also known as the Way of Sorrows or the Via Crucis, are a series of images depicting Jesus Christ on the day of his crucifixion and accompanying prayers. The stations grew out of imitations of the Via Dolorosa in Jerusalem, which is a traditional processional route symbolising the path Jesus walked to Mount Calvary. The objective of the stations is to help the Christian faithful to make a spiritual pilgrimage through contemplation of the Passion of Christ. It has become one of the most popular devotions and the stations can be found in many Western Christian churches, including those in the Roman Catholic, Anglican, and Methodist traditions. Commonly, a series of 14 images will be arranged in numbered order along a path, along which worshippers—individually or in a procession—move in order, stopping at each station to say prayers and engage in reflections associated with that station. These devotions are most common during Lent, especially on Good Friday, and reflect a spirit of reparation for the sufferings and insults that Jesus endured during his passion. As a physical devotion involving standing, kneeling and genuflections, the Stations of the Cross are tied with the Christian themes of repentance and mortification of the flesh. The style, form, and placement of the stations vary widely. The typical stations are small plaques with reliefs or paintings placed around a church nave. Modern minimalist stations can be simple crosses with a numeral in the centre. Occasionally the faithful might say the stations of the cross without there being any image, such as when the pope leads the stations of the cross around the Colosseum in Rome on Good Friday.
Тарих
Крест жолы Рим Яһудеясындағы Иерусалимге қажыналық сапардан және Via Dolorosa жолын қайта жасау ниетінен туындады. Киелі орындарды үлгі алу жаңалық емес еді. Мысалы, Италияның Болонья қаласындағы Санто-Стефано діни кешені Киелі қабір шіркеуінің және басқа да қасиетті орындардың, оның ішінде Зәйтүн тауы мен Жосафат аңғарының көшірмесі болды. 1187 жылы Иерусалимді қоршаудан кейін, Мысыр мен Сирияның бірінші сұлтаны Саладиннің әскері Иерусалимді басып алды. Қырық жыл өткен соң, францискан діни орденінің мүшелеріне Киелі жерге қайта оралуға рұқсат берілді. Олардың негізін қалаушысы, Ассиздік Франциск, Мәсіхтің құдайға сыйынған азаптарын ерекше құрметпен сақтады және стигма алған алғашқы адам болды делінеді. 1217 жылы Франциск христиандық қасиетті орындарды қорғау және оларға құлшынысты кеңейту үшін Киелі жердің сақшылығын құрды. Францисканның күш-жігері 1342 жылы Папа Климент VI оларды қасиетті орындардың сақшылары деп ресми түрде жариялағанда мойындалды. "Станциялар" сөзінің ең ерте қолданылуы Иерусалимдегі Виа Сакра бойындағы әдеттегі тоқтау орындарына қатысты, 15 ғасырдың ортасында Киелі жерге сапар шеккен және Голгофаға Мәсіхтің ізімен ерген ағылшын қажысы Уильям Вейдің баяндамасында кездеседі. 1521 жылы "Гейстлих Штрасс" (неміс тілінде: "рухани жол") атты кітап, Киелі жердегі станциялардың суреттерімен жарық көрді. Көптеген ауылдық мысалдар өздерінің тартымдылығымен көзге түсті, әдетте көркейтілген орманды төбелерде орналасқан. Оларға Сакро Монте ди Домодосола (1657) және Сакро Монте ди Белмонте (1712) кіреді, сонымен қатар Пьемонт және Ломбардияның Сакри Монти ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген, басқа да әртүрлі діни тақырыптардағы мысалдармен бірге. Бұл жерлердегі мүсіндер өте күрделі және көбінесе нақты өлшемге жақын. Бұл жерлердің қалдықтары көбінесе "кальварий төбелері" деп аталады. 1686 жылы олардың өтінішіне жауап ретінде Папа Иннокентий XI францискандарға өз шіркеулерінде станциялар орнатуға рұқсат берді. 1731 жылы Папа Клемент XII барлық шіркеулерге станциялар орнату құқығын берді, бірақ жергілікті епископтың келісімімен францискан әкесі оларды орнатуы керек болды. Сонымен қатар станциялардың саны он төртке бекітілді. 1857 жылы Англияның епископтарына францискан діни қызметкерінің араласуынсыз өздері станциялар орнатуға рұқсат берілді, ал 1862 жылы бұл құқық шіркеудің барлық епископтарына таратылды.
Қазіргі қолданысы
Рим-католик шіркеуінде дұғаны адалдар жеке өздері орындай алады, бір станциядан екіншісіне өтіп, дұғаларды оқып, немесе рәсімді өткізуші адам кресттен крестке жылжып, адалдар жауап береді. Станциялардың өзінде кемінде он төрт ағаш крест болуы керек – тек суреттер жеткіліксіз – және оларды станцияларды орнатуға құқығы бар адам баталауы тиіс. Рим папасы Иоанн Павел II Ұлы жұма күні Рим Колизейінде жыл сайын Крест жолының дұғасын өткізді. Бастапқыда папа өзі кресті станциядан станцияға алып жүрген, бірақ қартайып, денсаулығы нашарлаған соңғы жылдары Иоанн Павел Палатин төбесіндегі сахнадан рәсімді басқарды, ал кресті басқалар алып жүрді. 2005 жылы қайтыс болғанға дейін бірнеше күн бұрын Рим папасы Иоанн Павел II өзінің жеке капелласынан Крест жолын бақылады. Әр жыл сайын станцияларға арналған медитация мәтіндерін жазуға әртүрлі адам шақырылады. Бұрынғы Папалық станциялардың авторларының арасында католик емес адамдар да болды. 2000 жылғы Ұлы мерейтойға арналған мәтіндерді папа өзі жазды және дәстүрлі станцияларды пайдаланды. Крест жолының тойлануы әсіресе Оразаның жұма күндері, әсіресе Ұлы жұма күні жиі өткізіледі. Қоғамдық тойланулар көбінесе әндер мен дұғалармен бірге өтеді. Stabat Mater музыкалық сүйемелдеу ретінде ең көп қолданылады. Әр станцияның соңында кейде "Adoramus Te" әні орындалады. Аллилуйя да Ораза уақытынан басқада әнделеді. Құрылымдық тұрғыдан алғанда, Мел Гибсонның 2004 жылғы "Масақ" (The Passion of the Christ) фильмі Крест жолының жолын ұстанады.
Мәсіхтің қайта тірілген жері
Кейбір заманауи литургистердің пікірінше, дәстүрлі Крест жолы бос қабірді және Исаның қайта тірілуін бейнелейтін соңғы сахнасыз толық емес, себебі Исаның өлімнен қайта тірілуі – Оның жер бетіндегі құтқарушылық миссиясының ажырамас бөлігі болды. Исаның денесі қабірге қойылуымен аяқталатын Крест жолының дәстүрлі түрінің жақтастары, Крест жолы Исаның құналарын өтеу үшін болған өлімі туралы терең ойға дамыту мақсатында екенін, ал Оның өмірінің, өлімінің және қайта тірілуінің толық картинасы емес екенін айтады. Тағы бір даулы мәселе, кем дегенде кейбір жоғары дәрежелі литургистер мен дәстүрді сақтаушылар арасында, – "Жаңа Крест жолының" тек Филиппинде және шетелдегі филиппиндердің арасында ғана оқылуы. Қайта тірілу Крест жолы (латын тілінде Via Lucis, Нұр жолы деп те аталады) кейбір шіркеулерде Пасха маусымында Иса Мәсіхтің қайта тірілуі мен көтерілуі туралы ойға дамыту үшін қолданылады.
Музыка
Франц Лист 1879 жылы хор, солистер және фортепиано немесе орган немесе гармония үшін Via Crucis шығармасын жазды. 1931 жылы француз органисті Марсель Дюпре Пауль Клоделдің он төрт өлеңіне негізделген музыкалық медитацияларды импровизациялап, нотаға түсірді, әр станцияға біреуден. Питер Максвелл Дэвистің 1969 жылғы Vesalii Icones шығармасы, еркек бишіге, соло виолончельге және аспаптық ансамбльге арналған, Крест жолы мен бельгиялық дәрігер Андреас ван Везельдің (Весалиус) De humani corporis fabrica (1543) анатомиялық трактатынан алынған суреттер сериясын біріктіреді. Дэвистің реттілігіндегі соңғы "станция" қайта тірілуді білдіреді, бірақ Антихристтің қайта тірілуін, композитордың моральдық ойы – жалғанды шындықтан ажырату қажеттілігі. Дэвид Боуи өзінің 1976 жылғы "Station to Station" әнін "Крест жолы станцияларымен тығыз байланысты" деп есептеді. Польша композиторы Пауэль Лукашевский 2000 жылы Via Crucis шығармасын жазды, ал оны 8 наурызда 2002 жылы Подляска операсы мен оркестрі алғаш рет орындады. Стефано Вагнинидің 2002 жылғы модульдік ораториосы Via Crucis, орган, компьютер, хор, скрипкалық оркестр және мыс квартеті үшін жазылған композиция. Италиялық композитор Фабио Менгоцци 2022 жылы Via crucis атты электрондық альбомын шығарды. Католик шіркеулерінде Ұлы ораза мезгілінде Крест жолы дұғалары оқылғанда, әр станциядан кейін 13 ғасырда францискан Жакопоне да Тоди жазған Stabat Mater өлеңінің бір шумағы оқылады. Джеймс Мэтью Уилсонның "Крест жолы" поэтикалық тізбегі да Тодидің өлеңімен бірдей өлшемде жазылған.