Кіріспе

Құс түрі. Ақ қанатты қара қаз (Melanitta deglandi) – ірі теңіз қазы. Туыс атауы ежелгі грек тіліндегі "melas" – "қара" және "netta" – "қаз" сөздерінен шыққан. Түр атауы француз орнитологы Коме Дамиен Дегланның құрметіне берілген.

Сипаттама

Ақ қанатты скоттер – Солтүстік Американың үш скоттер түрінің бірі және скоттерлердің ең ірі түрі. Ұрғашылары 76-89 см аралығында, орташа есеппен 81 см, ал еркектері 81-93 см аралығында, орташа есеппен 86 см болады. Ақ қанатты скоттердің қанаттарының ұзындығы 80 см (31,5 дюйм) құрайды. Бұл түрдің ерекшелігі – ірі дене бітімі мен үлкен мүсілі, ол серф-скотердің кең табанды мүсілінен, қақпақпен қапталған қауырсындарымен ерекшеленеді. Түрге атын берген ақ түсті екінші реттік ұшу қауырсындары ұшу кезінде жақсы көрінеді, бірақ суда жүзгенде жасырылуы мүмкін. Еркектері қара түсті, көздерінің айналасы мен көкжауыры ғана ақ. Мүсілі қызғылт-сары және қызыл түсті, ал табанында үлкен қара түймесі бар. Толық (ересек) қауырсынға ие болу үшін үш жыл қажет. Екінші жылғы еркектер ересектерге ұқсас, бірақ көздерінің белгілері азайған және бүйірлері қоңыр түсті болады. Ұрғашылары жалпы қоңыр түсті және басқа скоттерлерден қауырсынды қаптамасы мен дене пішінімен ерекшеленеді. Ұрғашы құстардың бет пішіні өте өзгермелі – жас құстардың көздерінің алды мен артында айқын ақ дақтары болады, ал ересектерде бұл дақтар болмауы мүмкін және қыста толығымен шоколадты қоңыр болып көрінеді. Балапандар ғана емес, жас Ұрғашылар да аналықтарына ұқсас, бірақ беттерінде айқын белгілер және ақ түсті қарны болады. Жас еркектердің үлкен екіншілік қауырсындары ақ жиектері аз немесе мүлдем жоқ жас Ұрғашыларға қарағанда кеңінен ақ түсті болады. Штейнгер скотері мен ақ қанатты скотердің арасында бірнеше айырмашылықтар бар. Ақ қанатты скотердің еркектері қоңыр түсті бүйірлері, мүсілінің көп бөлігі сары түсті және мүсілінің биіктігі аз, барқытты скотерге жақын. Stejneger скотерінің еркегінің мүсілінің табанында өте биік түймесі бар, мүсілі көбінесе сары түсті. Екі түрдің де Ұрғашылары өте ұқсас және бастың пішінімен ерекшеленеді: ақ қанатты скотерлер мүсіл мен бас арасында "екі қадамды" пішінге ие, ал Stejneger скотерінің пішіні қарапайым эйдерге ұқсас, ұзын "Римдік мұрын" пішінді. Аляскадағы құстар кейде M. d. dixoni деген ерекше түр ретінде танылады, олардың мүсілі орташа есеппен қысқа және кеңірек болады, бірақ көптеген ғалымдар бұл айырмашылықтар таксономиялық айырмашылықты растау үшін жеткіліксіз деп санайды.

Тарату

Ақ қанатты үйректер Солтүстік Америкадағы үйректердің арасында ең кең таралған көбею аймағына ие. Исландия, Норвегия және Ирландия.

Өсіру

Ақ қанатты үйректер моногамды және жаздың соңында жұптасады, бұл ұзақ мерзімді жұптық байланыстардың болуын көрсетеді. Олардың ең ерте көбейетін жасы – екі жыл. Кейбір ересек үйректер жыл сайын көбеймейді және жазда үлкен көлдер мен батпақтарда жиналады. Ұясы ішкі қабырғасымен қапталған, теңіз, көлдер немесе өзендерге жақын орманды жерлерде немесе тундрада салынды. 5-11 жұмыртқа салады. Қызғылт жұмыртқалар ені, ұзындығы және салмағы бойынша орташа өлшемде болады. Инкубация кезеңі 25-30 күнге созылуы мүмкін. Аталық үйректер жұмыртқа салу кезінде аналықтарымен бірге болады және жас үйректер ұядан шыққаннан кейін көбейтін жерді тастап кеткенше кішкентай топтарға жиналады. Шамамен 21 күннен кейін көрші аналық үйректер басқа ұялаған аналықтарға қатысты агрессивті мінез-құлық таныта бастауы мүмкін, бұл ұялардың араласуына және шатасуына әкеледі. Аналық үйрек ұрпақ шашуын аяқтаған кезде, осы қақтығыстардың нәтижесінде араласудан туған 40-қа дейін балапанға күтім жасай алады. Аналық үйрек балапандарын үш аптаға дейін бағып, содан кейін тастап кетеді, бірақ жас балапандар әдетте тағы үш апта бірге болады. Балапандардың бірігуі тығыз қоныстанған көбейтін жерлерде жиі кездеседі, онда 100-ге дейін балапан жиналады.

Диета

Ақ қанатты қоңырлар - су түбіндегі жемшілдер, қыстау орындарында 5-20 метрге дейін, ал көбею орындарында 1-3 метрге дейін суға сүңгіп, ашық суда жем іздейді. Олардың ірі денесі үлкен жем табуға және серфингтік қоңырлар мен қара қоңырлардан тереңірек суға сүңгіруге мүмкіндік береді. Тұщы суда бұл түр негізінен шабақтар мен жәндіктермен қоректенеді, ал тұзды суда - моллюскалар мен шабақтармен. Олардың қарын бездері, дене салмағының 8% құрайды, қатты қабықты моллюскаларды ұнтақтауға қабілетті. Ең сүйікті тағамдары - тұщы суда амфипод (Hyalella azteca), ал тұзды суда - тау шұбарлары (Protothaca staminea), Атлантика бритвасы (Siliqua spp.) және арктикалық үшбұрышты моллюск (Mesodesma arctatum).