Кіріспе
Солтүстік Американың жергілікті тілдер тобы
Атабаскан (,/æ//θ//ə/'/b//æ//s//k//ən/ ATHəBASKən; сондай-ақ Атабаскан, Атапаскан немесе Атапаскан деп те жазылады, және Дене деп те белгілі) – Солтүстік Американың батыс бөлігінде орналасқан, үш аймақтық тіл тобына бөлінетін жергілікті тілдердің ірі отбасы: Солтүстік, Тыныш мұхиты жағалауы және Оңтүстік (немесе Апачиан). Кари мен Поттер (2010:10) 53 атабаскан тілінің жалпы аумағын белгілейді. Чипевиан Солтүстік Америкадағы кез келген жергілікті тілдің ең үлкен аумағында қолданылады, ал Навахо Мексиканың солтүстігіндегі кез келген жергілікті тілде сөйлейтін адамдардың саны бойынша ең көпті құрайды. Атабаскан сөзі – Канададағы Атабаска көліне берілген кри тіліндегі атаудың ( "[қамыс бірінен кейін бірі орналасқан жер]") ағылшын тіліне аудармасы. Кри – алгонкиан тілдерінің бірі, сондықтан ол өзі атабаскан тілі емес. Бұл атауды Альберт Галлатин 1836 (1826 жылы жазылған) жылы Солтүстік Америка тілдерін жіктеу кезінде берген. Ол бұл атауды тілдер отбасы мен оған байланысты этностық топтарға қолдануды өз шешімі деп мойындады: "Мен оларды көлдің бастапқы атынан алынған "Атабаска" деген кездейсоқ атаумен белгіледім". Төрт жазу нұсқасы – Атабаскан, Атабаскан, Атапаскан және Атапаскан – шамамен бірдей қолданылады. Жекелеген қауымдастықтар бір жазу нұсқасын екіншісінен артық көруі мүмкін (Krauss 1987). Мысалы, Танана бас конференциясы мен Аляска жергілікті тілдер орталығы Атабаскан жазуын артық көреді. Ethnologue тілдер отбасын және жеке тілдерді атауда Атапаскан нұсқасын қолданады. Атабаскан термині лингвистика мен антропологияда кеңінен таралған болса да, ғалымдар арасында Дене және Дене тілдері терминдерін қолдануға бейімділік артып келеді, осылайша көптеген тілдердің иелері оны анықтайды. Олар осы терминдерді бүкіл тілдер отбасына қолданады. Мысалы, 2012 жылы қатысушылардың ұсынысы бойынша жыл сайынғы Атабаскан тілдер конференциясы Дене тілдер конференциясы деп өз атын өзгертті.
Chipewyan is spoken over the largest area of any North American native language, while Navajo is spoken by the largest number of people of any native language north of Mexico. The word Athabaskan is an anglicized version of a Cree language name for Lake Athabasca ( '[where] there are reeds one after another') in Canada. Cree is one of the Algonquian languages and therefore not itself an Athabaskan language. The name was assigned by Albert Gallatin in his 1836 (written 1826) classification of the languages of North America. He acknowledged that it was his choice to use this name for the language family and the associated ethnic groups: "I have designated them by the arbitrary denomination of Athabascas, which derived from the original name of the lake." The four spellings—Athabaskan, Athabascan, Athapaskan, and Athapascan—are in approximately equal use. Particular communities may prefer one spelling over another (Krauss 1987). For example, the Tanana Chiefs Conference and Alaska Native Language Center prefer the spelling Athabascan. Ethnologue uses Athapaskan in naming the language family and individual languages. Although the term Athabaskan is prevalent in linguistics and anthropology, there is an increasing trend among scholars to use the terms Dené and Dené languages, which is how many of their native speakers identify it. They are applying these terms to the entire language family. For example, following a motion by attendees in 2012, the annual Athabaskan Languages Conference changed its name to the Dené Languages Conference.
Аляска атхабаска тілдері
ТілХалықТіл сөйлейтін адамдарТіл сөйлейтін адамдардың үлесіАхтана 500 80 16.0%Дена'ина 900 <50 <10%Дег Xinag 275 40 14.6%Еяк 50 0 0.0%Гвичи'ин 1,100 300 27.3%Хан 50 12 24.0%Холикачук 200 12 6.0%Коюкон 2,300 300 13.0%Танана 380 30 7.9%Танакросс 220 65 29.6%Жоғарғы Кускоквим 160 40 25.0%Жоғарғы Танана x x x Дереккөз: Осы кестедегі ақпарат Аляска жергілікті халықтарының тіл орталығынан алынды.
Сыртқы жіктеу
Эяк және Атабаскан тілдері бірігіп, Атабаскан–Эяк (AE) тілдік туыстық тобын құрайды – бұл туралы тұрақты дыбыстық сәйкестіктер, кең ортақ лексика және етістік пен есім морфологиясындағы тілдік жағынан бірегей гомологиялар арқылы нақты дәлелденген. Тлингит тілі Атабаскан–Эяк тобымен алыс туыс, олар На Дене отбасын құрайды, сонымен қатар Атабаскан–Эяк–Тлингит (AET) деп те аталады. Джефф Лирдің 2010 жылғы жетістіктері, На Дене (немесе Атабаскан–Эяк–Тлингит) тілдерінің дауыстық құрамын қайта жаңартуы, осы соңғы топтаманы Аляска тілшілері жақсы дәлелденген отбасы деп санайды. Тлингит және Эяк тілдерінің дыбыс жүйелері Атабаскан тілдерінен едәуір өзгеше болғандықтан, оларды әдетте қайта құрылған Прото-Атабаскан тілімен салыстырады. Бұл Тлингит және Эяк тілдеріне Атабаскан отбасының көптеген туыс тілдеріне қарағанда көбірек ұқсайды. Этнолог әлі де На Дене отбасының анықтамасында Атабаскан отбасын Хайданың туысы ретінде көрсетеді, бірақ Атабаскан тілдерін белсенді түрде зерттейтін тілшілер бұл пікірмен келіспейді. Мысалы, Алясканың жергілікті тілдер орталығы Хайда туралы жаңа, жақсартылған деректер Хайданы қосу гипотезасын толық жоққа шығарды деген тұжырымға келді. Хайда тілінің Атабаскан тілдерімен ешқандай байланысы жоқ екені анықталды. 2008 жылдың ақпан айында Аляскада өткен симпозиумда Енисей және На Дене отбасылары туралы баяндамалар жарияланды. Батыс Вашингтон университетінің профессоры Эдвард Ваджда он жылдық зерттеулердің қорытындысын жасады, бұл зерттеулер тілдік морфология мен прототілдердің қайта құрылымдарына негізделген, бұл тілдердің туыс болуы мүмкін екенін көрсетті.
Ішкі жіктеу
Атабаска тілдерінің ішкі құрылымы күрделі, ал оның нақты түрі әлі де мамандар арасында қызу дау тудырып отыр. Традициялық үш топқа – Солтүстік, Тынық мұхитының жағалауы және Оңтүстік – бөлу негізінен тілдік салыстырулар емес, Атабаска халықтарының географиялық орналасуы мен таралуына негізделген. Осы кемшілікке қарамастан, қазіргі салыстырмалы Атабаска әдебиеті көрсетіп тұрғандай, көптеген зерттеушілер төменде ұсынылған тілдік топтамалардың ешқайсысы кеңінен қабылданбағандықтан, үш топтық географиялық жіктеуді пайдалануда. Бұл жағдай тілдерді толық қамту және талдау жетілдірілген сайын өзгеруі мүмкін.
Прото-атабаскан
Прото-атабаскан – атабаскан тілдерінің реконструкцияланған ортақ атасы.