Мьянма тілі: тарихы, ерекшеліктері мен диалектілері

Кіріспе

Мьянманың ресми тілі – бір дыбысты, әсер ету биіктігіне және буынға қарай уақытталған тіл, көбінесе бір буынды және жалғастырмалы, сөздер субъект-объект-филің ретімен құрылады. Ол сино-тибет тілдер отбасының лоло-бирман тобына жатады. Бірма әліпбиі түптеп келгенде брахми жазуынан, я болмаса Кадамба, я болмаса Паллава әліпбиінен пайда болған.

Жіктеу

Бірман тілі – Сино-тибет тілдерінің Оңтүстік Бірман тобына жатады, және бұл топта бірман тілі – синиттік емес тілдердің арасында ең көп қолданылатын тіл. Бірман тілі – классикалық қытай, пю, ескі тибет және тангут тілдерінен кейін жазу жүйесін жасаған Сино-тибет тілдерінің бесінші тілі.

Иравади өзені аңғары

Бірман тілінде сөйлейтіндер арасында, әсіресе Иравади аңғарында тұратын адамдар арасында ерекше біркелкілік байқалады, олардың барлығы Стандартты Бірман тілінің нұсқаларын қолданады. Бірма тілінің стандартты диалектісі (Мандалай-Янгон диалектілік континуум) Иравади өзені аңғарынан шыққан. Жоғарғы Бирмадан (мысалы, Мандалай диалектісі), anya tha (အညာသား) деп аталатын, және Төменгі Бирмадан (мысалы, Янгон диалектісі), auk tha (အောက်သား) деп аталатын сөйлеушілер арасындағы аймақтық айырмашылықтар көбінесе сөздік таңдауда, бірақ айтылуда емес, кездеседі. Іравади өзені аңғарының барлық жерінде шағын лексикалық және айтылу ерекшеліктері бар. Мысалы, ဆွမ်း сөзі "монахқа арналған тамақ сыйлығы" деген мағынаны білдіреді, ал Төменгі Бирмада сөйлейтіндер оның орнына басқаша айтылады, бұл Жоғарғы Бирмада қолданылатын айтылу түрі. Стандартты диалект Янгон диалектісі арқылы бейнеленеді, себебі қазіргі қаланың бұқаралық ақпарат құралдарының және экономикалық күшінің ықпалы зор. Бұрын Мандалай диалектісі стандартты бірма тілін білдіретін. Мандалай диалектісінің ең айқын ерекшелігі – ол бірінші тұлғадағыကျွန်တော်, kya. nau есімдігін ерлер мен әйелдердің екеуі де қолданады, ал Янгонда бұл есімдікті тек ерлер қолданады, ал әйелдер ကျွန်မ, kya. ma. есімдігін қолданады. Сонымен қатар, туыстық терминологияға қатысты, Жоғарғы Бирмада сөйлейтіндер отбасының аналық және әкелік тараптарын ажыратады, ал Төменгі Бирмада сөйлейтіндер ажыратпайды. Мон тілі де Төменгі және Жоғарғы Бирмада сөйленетін бірма тілінің түрлері арасындағы нәзік грамматикалық айырмашылықтарға әсер еткен. Төменгі Бирмадағы түрлерінде, ပေး ('беру') етістігі басқа Оңтүстік-Шығыс Азия тілдеріндегідей, бірақ басқа Тибет-Бирма тілдеріндегідей емес, рұқсат беруші себептік маркер ретінде қолданылады. Бұл қолдану Жоғарғы Бирмадағы түрлерінде өте сирек кездеседі және стандартты емес деп саналады.

Тарих

Бірман тілінің алғашқы түрлеріне көне бірман және орта бірман тілдері жатады. Көне бірман тілі 11-16 ғасырларға (Паганнан Ава династиясына дейін); орта бірман тілі 16-18 ғасырларға (Тунгудан ерте Конбаунг династиясына дейін); ал қазіргі бірман тілі 18 ғасырдың ортасынан бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді. Сөздердің тізбегі, грамматикалық құрылымы және сөздік қоры қазіргі бірман тілінде айтарлықтай тұрақты сақталған, лексикалық мазмұнынан (мысалы, көмекші сөздер) басқа.

Ежелгі бірма тілінде

Бірма тілінің ең ерте куәландырылған түрі Ежелгі Бірма деп аталады, ол 11-12 ғасырлардағы Паган қаласының тас жазуларына жатады. Бірма әліпбиіне қатысты ең ерте мәлімет 1035 жылға дейін жетеді, ал 18 ғасырда көне тас жазудан жасалған көшірме 984 жылға жатқанын көрсетеді. Паган патшалығы дәуірінде Ежелгі Пю тілінің тілдік беделіне байланысты, Ежелгі Бірма тілі Пю тілі арқылы Палиден маңызды сөздік қорын қабылдады. Бұл тікелей емес қарыздарды осы қарыз сөздердегі орфографиялық ерекшеліктер арқылы анықтауға болады, мысалы, бастапқы Пали орфографиясы бойынша күтілетіндей, "құдайға табыну" деген бірма сөзі ပူဇာ (pūjā) емес, ပူဇော် (pūjo) деп жазылады.

Ортаңғы бірман тілінде

Орта бірма тіліне көшу 16 ғасырда жүзеге асты. Орта бірма тіліне көшу фонологиялық өзгерістерді (мысалы, ескі бірма тілінде бөлек болған дыбыс жұптарының бірігуі) және оған сәйкес орфографиялық өзгерістерді қамтыды. 1500-жылдардан бастап, бірма патшалықтары халықтың сауаттылық деңгейінде елеулі өсімді байқады, бұл заңдық және тарихи құжаттарды жазу мен құрастыруға діншіл емес адамдардың белсенді қатысуымен көрінді, бұл дәстүрлі түрде будда монахтарының құзырында болған сала, сондай-ақ жанрлар мен туындылар бойынша бірма әдебиетінің кеңіне таралуына ықпал етті. Осы кезеңде бірма әліпбиі, бұрынғы дәуірлерде қолданылған тікбұрышты әріптерге қарасты, әдетте пальма жапырақтарындағы қолжазбаларда қолданылатын дөңгелек, жалғастырылған әріптерді пайдалана бастады. Бүгінгі күні бірма тілінде қолданылатын орфографиялық нормалардың көп бөлігі Орта бірма тіліне қайнар көз болып табылады.

Қазіргі бірма тілдері

Қазіргі бірма тілі 18 ғасырдың ортасында қалыптасты. Осы кезде Бирмада ерлердің сауаттылығы шамамен 50% құрады, бұл заңдық мәтіндердің, патшалық жылнамалардың және діни кітаптардың кеңінен таралуына жағдай жасады. Бірма тілінің біртекті болуының басты себебі – бирма ауылдарындағы буддалық монастырлардың (кяунг деп аталады) кең таралғандығы еді. Бұл кяунгтар колониялық кезеңдегі монахтар білім беру жүйесінің негізін құрады, ол тілдің жоғарғы Иравади аңғарында, бірма тілінде сөйлейтін халықтың дәстүрлі мекенінде біртектілігін дамытты. 1891 жылғы Үндістан халық санағы, Конбаунг патшалығының толық аннексиясынан бес жыл өткен соң, бұрынғы патшалықта 25 және одан жоғары жастағы жоғарғы бирмалықтардың ерлер арасындағы сауаттылық деңгейінің ерекше жоғары, 62,5% екенін көрсетті. Бүкіл Британдық Бирмада ерлердің сауаттылық деңгейі 49%, әйелдердің 5,5% болды (британдық Үндістанда ерлердің сауаттылық деңгейі 8,44% құрады). Бірма тілінің Төменгі Бирмаға таралуы қазіргі бірма тілінің пайда болуымен бірге жүрді. 1700 жылдардың ортасына дейін австроазия тілдерінің бірі – мон тілі Төменгі Бирманың басты тілі болып табылды және оны аймақты мекендеген мон халқы қолданды. Төменгі Бирманың мон тілінен бірма тіліне ауысуы 1757 жылы бірма тілінде сөйлейтін Конбаунг әулетінің мон тілінде сөйлейтін Хантхавадди патшалығын жеңуімен үдеді. 1830 жылға қарай Төменгі Бирма халқының шамамен 90% өзін бірма тілінде сөйлейтін бамарлар деп санады; Иравади дельтасынан солтүстікке қарайғы өзен бойындағы бұрынғы мон тілінде сөйлейтін аумақтардың үлкен бөлігі, Бассейн (қазіргі Патейн) және Рангун (қазіргі Янгон) аралығындағы Тарравадди, Тунгу, Проме (қазіргі Пяй) және Хензада (қазіргі Хинтада) қалаларында бірма тілінде сөйлейтін халыққа айналды. Тілдің өзгеруіне халықтың көшіп-қонуы, аралас некелер және аймақтағы моң-бирма екі тілді халық арасында өзін-өзі анықтаудағы ерікті өзгерістер ықпал етті. Бірма тіліндегі стандартты әріптік белгілер 18 ғасырда ғана пайда болды. 19 ғасырдан бастап тіл мамандары бірма тілінің әріп жазу ережесін реформалау үшін сөздіктер мен орысша-қазақша сөздіктер жасады, себебі біріккен дыбыстарды жазудағы қиындықтар туындады. Британдық билік кезеңінде бірма тілінің әріп жазу ережесін сөздіктер мен орысша-қазақша сөздіктер арқылы стандарттау жұмыстары жалғасты. Британияның 19 ғасыр бойы Бирманы біртіндеп аннексиялауы, сонымен қатар Жоғарғы Бирмадағы экономикалық және саяси тұрақсыздық (мысалы, бирма тәжінен салық жүктемесінің артуы, британдық күріш өндірісін ынталандыру және т.б.) бірма тілінде сөйлейтін халықтың Жоғарғы Бирмадан Төменгі Бирмаға көшіп келуін үдетті. Британдық билік Бирма тілінің стратегиялық және экономикалық маңыздылығын азайтты; бірма тілі колониялық білім беру жүйесінде, әсіресе жоғары білім беруде ағылшын тіліне бағындырылды. 1930 жылдары бірма тілі тілдік қайта жандануды бастан кешірді, 1920 жылы Рангун университетінің құрылуы және Пе Маунг Тиннің университетте бірма тілі мамандығын ашуы, Оксфорд университетіндегі англосаксон тілдерін зерттеу үлгісіне негізделді. Сол жылдың желтоқсан айында студенттердің наразылық акциялары ағылшын тілінің мектептегі емтихандарға енгізілуіне байланысты басталды, бұл британдық Бирмада білім берудің ортасына бірма тілінің енгізілуіне деген сұранысты күшейтті. Бірма тілінде оқытылатын «ұлттық мектептердің» қысқа ғана, бірақ символдық параллель жүйесі іске қосылды. Бірма тілінің қоғамдық өмірдегі және институттардағы рөлі мен маңыздылығын бірма ұлтшылдары қолдады, бұл 1948 жылы Бирманың тәуелсіздігіне дейін ағылшындардан үлкен автономия мен тәуелсіздікке деген талаптарымен байланысты болды. 1948 жылғы Бирма Конституциясы жаңа тәуелсіз мемлекеттің ресми тілі ретінде бірма тілін белгіледі. Бірма аударма қоғамы және Рангун университетінің аударма және баспа бөлімі 1947 және 1948 жылдары құрылды, олардың бірлескен мақсаты – барлық салаларда ағылшын тілін алмастыру үшін бірма тілін жаңарту болды. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы кезеңдегі отаршылдыққа қарсы сезімдер ағылшын тілінен ұлттық білім беру құралы ретінде бірма тіліне ауысуға әкелді, бұл процесті бірмалықтардың социализмге жолымен жүруі үдетті. 1963 жылдың тамызында социалистік революциялық үкімет бірма тілінің әріп жазу ережесін, сөздіктерін, композициясын және терминологиясын стандарттау үшін әдебиет және аударма комиссиясын (Мьянма тілі комиссиясының тікелей алғысы) құрды. Комиссия 1978 жылы «Мьянма Салонпаунг Тхатпон Кян» (မြန်မာ စာလုံးပေါင်း သတ်ပုံ ကျမ်း) деп аталатын соңғы әріп жазу ережесін жасады.

Modern Burmese emerged in the mid 18th century. By this time, male literacy in Burma stood at nearly 50%, which enabled the wide circulation of legal texts, royal chronicles, and religious texts. A major reason for the uniformity of the Burmese language was the near universal presence of Buddhist monasteries (called kyaung) in Burmese villages. These kyaung served as the foundation of the pre colonial monastic education system, which fostered uniformity of the language throughout the Upper Irrawaddy valley, the traditional homeland of Burmese speakers. The 1891 Census of India, conducted five years after the annexation of the entire Konbaung Kingdom, found that the former kingdom had an "unusually high male literacy" rate of 62.5% for Upper Burmans aged 25 and above. For all of British Burma, the literacy rate was 49% for men and 5.5% for women (by contrast, British India more broadly had a male literacy rate of 8.44%). The expansion of the Burmese language into Lower Burma also coincided with the emergence of Modern Burmese. As late as the mid 1700s, Mon, an Austroasiatic language, was the principal language of Lower Burma, employed by the Mon people who inhabited the region. Lower Burma's shift from Mon to Burmese was accelerated by the Burmese speaking Konbaung Dynasty's victory over the Mon speaking Restored Hanthawaddy Kingdom in 1757. By 1830, an estimated 90% of the population in Lower Burma self identified as Burmese speaking Bamars; huge swaths of former Mon speaking territory, from the Irrawaddy Delta to upriver in the north, spanning Bassein (now Pathein) and Rangoon (now Yangon) to Tharrawaddy, Toungoo, Prome (now Pyay), and Henzada (now Hinthada), were now Burmese speaking. The language shift has been ascribed to a combination of population displacement, intermarriage, and voluntary changes in self identification among increasingly Mon–Burmese bilingual populations in the region. Standardized tone marking in written Burmese was not achieved until the 18th century. From the 19th century onward, orthographers created spellers to reform Burmese spelling, because of ambiguities that arose over transcribing sounds that had been merged. British rule saw continued efforts to standardize Burmese spelling through dictionaries and spellers. Britain's gradual annexation of Burma throughout the 19th century, in addition to concomitant economic and political instability in Upper Burma (e. g., increased tax burdens from the Burmese crown, British rice production incentives, etc.) also accelerated the migration of Burmese speakers from Upper Burma into Lower Burma. British rule in Burma eroded the strategic and economic importance of the Burmese language; Burmese was effectively subordinated to the English language in the colonial educational system, especially in higher education. In the 1930s, the Burmese language saw a linguistic revival, precipitated by the establishment of an independent University of Rangoon in 1920 and the inception of a Burmese language major at the university by Pe Maung Tin, modeled on Anglo Saxon language studies at the University of Oxford. Student protests in December of that year, triggered by the introduction of English into matriculation examinations, fueled growing demand for Burmese to become the medium of education in British Burma; a short lived but symbolic parallel system of "national schools" that taught in Burmese, was subsequently launched. The role and prominence of the Burmese language in public life and institutions was championed by Burmese nationalists, intertwined with their demands for greater autonomy and independence from the British in the lead up to the independence of Burma in 1948. The 1948 Constitution of Burma prescribed Burmese as the official language of the newly independent nation. The Burma Translation Society and Rangoon University's Department of Translation and Publication were established in 1947 and 1948, respectively, with the joint goal of modernizing the Burmese language in order to replace English across all disciplines. Anti colonial sentiment throughout the early post independence era led to a reactionary switch from English to Burmese as the national medium of education, a process that was accelerated by the Burmese Way to Socialism. In August 1963, the socialist Union Revolutionary Government established the Literary and Translation Commission (the immediate precursor of the Myanmar Language Commission) to standardize Burmese spelling, diction, composition, and terminology. The latest spelling authority, named the Myanma Salonpaung Thatpon Kyan (မြန်မာ စာလုံးပေါင်း သတ်ပုံ ကျမ်း), was compiled in 1978 by the commission.

Жазу жүйесі

Бірма алфавиті 33 әріптен және 12 дауыстыдан тұрады және солдан оңға қарай жазылады. Ол сөздердің арасында бос орынды қажет етпейді, бірақ қазіргі жазуда әр сөйлемнен кейін бос орын қолдану арқылы оқылуы жақсартылады. Шеңберлі әріптерімен және диакритикалық белгілерімен сипатталатын жазу – абугида, барлық әріптерде өзіне тән дауысты әріп «а» бар. Консонанттар, басқа брахми жазулары сияқты, артикуляцияға негізделген алты топқа (ဝဂ်) бөлінеді. Тондық белгілер мен дауысты өзгерістер әріптердің сол, оң, жоғарғы және төменгі жағына қойылған диакритикалық белгілер түрінде жазылады. Бірма тілінің грамматикалық құрылымы мен фонологиясы өзгергеннен гөрі, фонологиядағы өзгерістерге (мысалы, және медиалдардың бірігуіне) байланысты орфографиялық өзгерістер болды, ал грамматика мен фонология, керісінше, көне бірма тілінен бері тұрақты болып келеді. Мысалы, Паган дәуірінде ္လ медиалы жазуда қолданылған, ол қазіргі бірма тілінде ျ және ြ медиалдарымен алмастырылды (мысалы, «мектеп» сөзі көне бірма тілінде က္လောင် → қазіргі бірма тілінде ကျောင်း). Сондай-ақ, жазба бірма тілінде барлық мұрынды соңғы әріптер сақталған, ал тілде олар біріктірілген. (Бірақ , тілде көптеген ашық дауыстылардың бірі болуы мүмкін.) Ұқсас бірігулер Шанхай және Кантон тілдері сияқты басқа да қытай-тибет тілдерінде де кездеседі. Бірма тіліндегі жазу Паган кезеңінің басында пайда болды. Бірма орфографиясы бастапқыда шаршы блок форматында болды, бірақ 17 ғасырдан бастап, сауаттылықтың артуы және бірма әдебиетінің өркендеуі пальма жапырақтары мен парабайк (ပုရပိုက်) деп аталатын бүктелген қағазды кеңінен қолдануға алып келді, соның нәтижесінде курсивтік формат кеңінен таралды.

Грамматика

Бірман тіліндегі негізгі сөз тәртібі – жатқыш-толықтырылыс-етістік. Бірман тіліндегі есімдіктер тыңдаушының жынысына және әлеуметтік статусына қарай өзгеріп отырады, алайда есімдіктер көбінесе жіберіліп қалады. Жалғаулар ақпаратты жеткізу үшін қолданылады. Етістіктерге дерлік әрқашан жұрнақ қосылады, ал есімдер өзгеріске түседі.

Сандық жіктеуіштер

Тай, бенгал және қытай тілдері сияқты, бірма тілінде де есімдер саналғанда немесе мөлшерленгенде сандық жіктеуіштер (немесе өлшем сөздері) қолданылады. Бұл шамамен ағылшын тіліндегі "екі кесе нан" немесе "бір кесе кофе" сияқты сөз тіркесімдерімен теңдеседі. Есімдерді санағанда жіктеуіштер міндетті, сондықтан "бала 5 hka. le: nga:" (сөздерінше 'бес бала') дұрыс емес, себебі адамдарға арналған жіктеуіш "ယောက် yauk" жоқ; оны санға қосу керек. Мөлшерленген сөздердің стандартты сөздік реті: мөлшерленген есім + сандық сын есім + жіктеуіш, бірақ дөңгелек сандарда (нөлмен аяқталатын сандарда) сөздік рет өзгеріп, мөлшерленген есім жіктеуіштен бұрын келеді: мөлшерленген есім + жіктеуіш + сандық сын есім. Бұл ережеден жалғыз ерекшелік – 10 саны, ол стандартты сөздік ретін сақтайды. "Сағат", "күн", "ай" сияқты уақыт өлшемдеріне жіктеуіштер қажет емес. Бірма тілінде ең көп қолданылатын жіктеуіштердің бірнешесі төменде келтірілген. Бірман MLC IPA Қолданылуы Ескермелер ယောက် yauk адамдар үшін бейресми жағдайда қолданылады. ဦး u: адамдар үшін ресми жағдайда қолданылады, сондай-ақ монахтар мен қарындастар үшін де қолданылады. ပါး pa: адамдар үшін буддистік орденнің монахтары мен қарындастары үшін ғана қолданылады. ကောင် kaung жануарлар үшін ခု hku. жалпы жіктеуіш тірі объектілерден басқа барлық есімдермен қолданылады. လုံး lum: дөңгелек объектілер үшін ပြား pra: жалпақ объектілер үшін စု cu. топтар үшін болуы мүмкін.

Афикстер

Бірман тілі аффикстерді (бірман тілінде ပစ္စည်း деп аталады) жиі қолданады, олар сөздерге жалғау немесе қосымша ретінде қолданылатын, аудармасы жоқ сөздер болып табылады және олар уақыт, көрініс, жағдай, ресмилік сияқты мәнді білдіреді. Мысалы, စမ်း – бұйрық сөзді білдіретін жұрнақ. "Жұмыс істе" (လုပ်ပါ) бұйрық емес, ал "жұмыс істегін" (လုပ်စမ်းပါ) – бұйрық және ресмилік жұрнақтарымен білдіріледі. Аффикстер көбінесе бірінің артынан бірі тіркеседі.

Кейбір аффикстер сөздің сөз табын өзгертеді. Олардың ең маңыздысы – А префиксі, ол етістіктер мен сын есімдердің алдына қосылып, есімдер мен үстеулерді жасайды. Мысалы, ဝင် сөзі "кіру" дегенді білдіреді, бірақ А-мен біріктіргенде "кіру орыны" (အဝင်) дегенді білдіреді. Сонымен қатар, әдеттегі бірман тілінде А + есім/үстеу + А + есім/үстеу үлгісіне сәйкес келетін сөздерде екінші А әрпін жіберуге бейімділік бар, мысалы, အဆောက်အအုံ сөзі осылай айтылады, ал ресми айтылуы – .

Сандар

Бірма цифрлары дәстүрлі түрде Мон-Бірма жазуына тән сандар жиынтығымен жазылады, бірақ бейресми жағдайларда араб цифрлары да қолданылады. Бірма сандарының негізгі формалары негізінен прото-кино-тибет тілінен мұраға алынған, қазіргі кино-тибет тілдерімен, оның ішінде қытай және тибет тілдерімен байланысты. "Он миллионнан" асатын сандар санскрит немесе пали сияқты үнді тілдерінен қабылданған. Сол сияқты, біріншіден оныншыға дейінгі бірма сандарының реттік формалары теравада буддизмінің литургиялық тілі – палиден алынған. Оннан жоғары реттік сандарға жұрнақтар қосылады.

Бірма сандары өзгертетін есімдерден кейін келеді, бірақ дөңгелек сандар (мысалы, он, жүз) есімдердің алдында тұрады. Сонымен қатар, сандарға тондық санди мен дыбысталу ережелері қатысты, олар тонның өзгеруін (төмен тон → сыңғырлаған тон) және айналасындағы сөздердің айтылуына байланысты дыбыстың өзгеруін қамтиды. Толық түсіндірмелерді Бірма сандары туралы беттен таба аласыз.

Романшалау және транскрипция

Бірма тілінде ресми романдау жүйесі жоқ. Оны жасауға әрекеттер болды, бірақ ешқайсысы сәтті болған жоқ. Бірма тілінің дыбыстарын латын әрпімен көшіру қиын. Мьянма тілі комиссиясы (МТК) жасаған пали негізіндегі транскрипция жүйесі бар. Дегенмен, ол тек ресми бірма тіліндегі дыбыстарды транскрипциялайды және фонетикалық құрылымына емес, бірма әліпбиіне негізделген. Көптеген кол тіліндегі транскрипция жүйелері ұсынылды, бірақ ешқайсысы ең басым деп танылмады. Бірма тілінің транскрипциясы стандартталмаған, бұл бірма есімдерінің ағылшын тіліндегі әртүрлі жазылуларынан көрінеді. Мысалы, ဝင်း деген бірмалық жеке есім Win, Winn, Wyn немесе Wynn деп, ал ခိုင် деген есім Khaing, Khine немесе Khain деп әртүрлі жазылуы мүмкін.

Компьютерлік қаріптер мен стандартты пернетақтаның орналасуы

Бірман алфавитін стандартты QWERTY пернетақтасынан енгізуге болады және ол Unicode стандартында қолдауға ие, яғни оны қазіргі заманғы компьютерлер мен смартфондарда оқуға және жазуға болады. Бірман тілінде әріптерді көрсету үшін күрделі талаптар бар, онда тон белгілері мен дауыстылардың өзгерістері диакритикалық белгілер арқылы көрсетіледі. Бұл белгілер әріптердің алдына (мысалы, ေ), үстіне (мысалы, ိ) немесе тіпті айналасына (мысалы, ြ) орналастырылуы мүмкін. Мұндай әріптік топтар бірнеше пернелерді басу арқылы құрастырылады. Атап айтқанда, диакритикалық белгілердің тілдің ерекшелігі ретіндегі тұрақсыз орналасуы, интуитивті WYSIWYG теру тәсілі мен логикалық әріптік тәртіппен сақтау тәсілі арасында қайшылық тудырады. 2007 жылдан бері Мьянмада ең танымал бірман қаріпі – Zawgyi кеңінен қолданылады. Тіл біліміндегі маман Джастин Уоткинс Zawgyi-нің кең таралған қолданылуы Мьянма тілдеріне, соның ішінде бірман тіліне зиян келтіреді деп санайды, себебі ол диакритикалық белгілерді икемді түрде реттеу арқылы Мьянма мәтінін тиімді сұрыптауға, іздеуге, өңдеуге және талдауға кедеріл келтіреді. Zawgyi Unicode стандатына сәйкес келмейді, бірақ Unicode Myanmar қаріптерімен бірдей код кеңістігін иеленеді. Стандартты әріптік кодтама ретінде анықталмағандықтан, Zawgyi ешбір негізгі операциялық жүйеге стандартты түрде орнатылмайды. Алайда, елдегі де-факто (бірақ көбінесе құжатталмаған) стандарт ретіндегі орнына байланысты, телекоммуникациялық компаниялар мен смартфонды ірі дистрибьюторлар (мысалы, Huawei және Samsung) Zawgyi қаріпімен стандартты Unicode сәйкес қаріптерді жазатын телефондарды жеткізеді, олар халықаралық деңгейде таратылатын көптеген құрылғыларға орнатылған. Facebook та өзінің қосымшасы мен веб-сайты үшін қосымша тілдік кодтама ретінде Zawgyi-ді қолдайды. Нәтижесінде, SMS хабарламаларының көп бөлігі (телекоммуникациялық компаниялар клиенттеріне жібергендері де соның ішінде), әлеуметтік желідегі жазбалар және басқа да веб-ресурстар операциялық жүйе деңгейінде Zawgyi қаріпі орнатылмаса, осы құрылғыларда түсініксіз болуы мүмкін. Бұған шетелден сатып алынған немесе жергілікті нарыққа арналған бағдарламалық жасақтаманы бейімдемейтін компаниялар тарапынан жеткізілген құрылғылар да жатуы мүмкін. Zawgyi пернетақтасының орналасуы басылған пернетақталар отандық сатуда ең көп таралған. Соңғы уақытқа дейін Unicode сәйкес қаріптерді Zawgyi-ге қарағанда теру қиынырақ болды, себебі олар диакритикалық белгілерді реттеудің қатаң, кешірімсіз және күмәнді интуитивті емес әдісіне ие болды. Алайда, Keymagic сияқты интеллектуалды енгізу бағдарламалық жасақтамасы және Gboard және ttKeyboard сияқты смартфонның жаңа нұсқалары Unicode сәйкес мәтінді шығаратын, кіріс тізбектерін және Zawgyi пернетақтасының орналасуын кешірімдірек етуге мүмкіндік береді. Бірнеше Unicode сәйкес бірман қаріптері бар. Ұлттық стандартты пернетақта орналасуы Myanmar3 орналасуы деп аталады және ол Myanmar3 Unicode қаріпімен бірге жарияланды. Myanmar Unicode және NLP зерттеу орталығы әзірлеген макетке бірман және оған байланысты жазу жүйелерінің күрделі құрылымдарын қамтитын ақылды енгізу жүйесі бар. Компьютерлік қаріптерді және стандартты пернетақта орналасуын әзірлеуден басқа, бірман тілі үшін тағы да көп зерттеулер қажет, әсіресе WordNet, іздеу жүйесі сияқты табиғи тілді өңдеу (NLP) салаларында, бірман тілі үшін параллель корпус әзірлеу, сондай-ақ бірман тілінің ресми стандартталған және толыққанды салалық корпусын әзірлеуде. Мьянма үкіметі 2019 жылдың 1 қазанын Unicode-қа ресми түрде ауысу үшін "U күні" деп белгіледі. Толық ауысу екі жылға созылуы күтілуде.

The Burmese alphabet can be entered from a standard QWERTY keyboard and is supported within the Unicode standard, meaning it can be read and written from most modern computers and smartphones. Burmese has complex character rendering requirements, where tone markings and vowel modifications are noted using diacritics. These can be placed before consonants (as with ေ), above them (as with ိ) or even around them (as with ြ). These character clusters are built using multiple keystrokes. In particular, the inconsistent placement of diacritics as a feature of the language presents a conflict between an intuitive WYSIWYG typing approach, and a logical consonant first storage approach. Since its introduction in 2007, the most popular Burmese font, Zawgyi, has been near ubiquitous in Myanmar. Linguist Justin Watkins argues that the ubiquitous use of Zawgyi harms Myanmar languages, including Burmese, by preventing efficient sorting, searching, processing and analyzing Myanmar text through flexible diacritic ordering. Zawgyi is not Unicode compliant, but occupies the same code space as Unicode Myanmar font. As it is not defined as a standard character encoding, Zawgyi is not built in to any major operating systems as standard. However, allow for its position as the de facto (but largely undocumented) standard within the country, telcos and major smartphone distributors (such as Huawei and Samsung) ship phones with Zawgyi font overwriting standard Unicode compliant fonts, which are installed on most internationally distributed hardware. Facebook also supports Zawgyi as an additional language encoding for their app and website. As a result, almost all SMS alerts (including those from telcos to their customers), social media posts and other web resources may be incomprehensible on these devices without the custom Zawgyi font installed at the operating system level. These may include devices purchased overseas, or distributed by companies who do not customize software for the local market. Keyboards which have a Zawgyi keyboard layout printed on them are the most commonly available for purchase domestically. Until recently, Unicode compliant fonts have been more difficult to type than Zawgyi, as they have a stricter, less forgiving and arguably less intuitive method for ordering diacritics. However, intelligent input software such as Keymagic and recent versions of smartphone soft keyboards including Gboard and ttKeyboard allow for more forgiving input sequences and Zawgyi keyboard layouts which produce Unicode compliant text. A number of Unicode compliant Burmese fonts exist. The national standard keyboard layout is known as the Myanmar3 layout, and it was published along with the Myanmar3 Unicode font. The layout, developed by the Myanmar Unicode and NLP Research Center, has a smart input system to cover the complex structures of Burmese and related scripts. In addition to the development of computer fonts and standard keyboard layout, there is still a lot of scope of research for the Burmese language, specifically for Natural Language Processing (NLP) areas like WordNet, Search Engine, development of parallel corpus for Burmese language as well as development of a formally standardized and dense domain specific corpus of Burmese language. The Myanmar government has designated 1 October 2019 as "U Day" to officially switch to Unicode. The full transition is estimated to take two years.

Үлгі мәтін

Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясының 1-бабы: Барлық адамдар бостандық пен қадір-қасиетте тең және құқықтарымен туады. Олардың ақыл-ойы мен ар-ұжданы бар, сондықтан бір-біріне бауырластықпен қарым-қатынас жасауы керек.