Мақсатқа жету мүмкіндігі және еркіндік түрлері

Кіріспе

Өз мақсаттарына жету қабілеті

Позитивтік еркіндік – адамның кең қоғамның құрылымдық шектеулерінде, оның әрекет ету қабілетіне әсер ететін жағдайда, билікке және ресурстарға ие болуы, ал негативтік еркіндік – адамның әрекеттеріне сыртқы кедергілерден босатылуы. Құрылым мен агенттік ұғымдары позитивтік еркіндік тұжырымының орталық элементтері болып табылады, себебі еркін болу үшін адам әлеуметтік құрылымның шектеулерінен босатылып, өз мақсаттарын іске асыруы керек. Құрылымдық жағынан алғанда, сыныптық, гендерлік, жасқа қатысты, мүмкіндіктерге қатысты және нәсілдік дискриминация адамның еркіндігін шектейді. Позитивтік еркіндік басты назарды социологиялық агенттікке ие болуға бағыттайтындықтан, ол азаматтардың үкіметке қатысуы және олардың пікірлері, мүдделері мен алаңдаушылықтары ескеріліп, іс-қимылға асырылуы арқылы нығая түседі. Исайя Берлиннің "Еркіндіктің екі түсінігі" (1958) атты мақаласы позитивтік және негативтік еркіндік арасындағы айырмашылықты тұңғыш рет нақты көрсеткен еңбек ретінде танылады.

Шолу

Чарльз Тейлор Исаия Берлиннің «Еркіндіктің екі түсінігі» атты мақаласында ерекшеленген «жағымды» және «жағымсыз» бостандық теорияларын бөліп тұратын мәселені шешуге ұмтылады. Ол саяси бостандық туралы екі түрлі түсінік бар екенін мойындайды. Осылайша, Тейлор екі бәсекелес теория бар екенін нақтылайды. Біреуі бостандықты тек басқалардың – үкіметтердің, корпорациялардың немесе жеке тұлғалардың – араласуынан жеке адамның тәуелсіздігі тұрғысынан анықтауға тырысады; ал осы теорияға қарсы тұратындар бостандық, кем дегенде, ортақ өмірге ұжымдық бақылау орнатуда жатыр деп санайды. Теріс бостандық – саяси философияда жиі қолданылатын ұғым. Ол, бостандық дегеніміз – сыртқы кедергілерсіз қалағаныңды істеу мүмкіндігі. Бұл тұжырымдама тым қарапайым және жеке тұлғаның өзін-өзі дамыту маңыздылығын ескермейді деп сынға ұшыраған. Тейлор теріс бостандық – философиялық терминге енді ғана жететінін, ал нақты бостандыққа маңызды әлеуметтік және экономикалық теңсіздіктерді ескергенде қол жеткізілетінін айтады. Ол теріс және жағымды бостандыққа қол жеткізу үшін, бізді бөліп тұратын теңсіздіктерді жеңіп, диалектикалық жағымды бостандықты ұсынады. Тейлордың пікірінше, адамдардың діни және этикалық нанымдарын білдіруін шектеу, елдің қараусыз жерлерінде олардың қозғалысын шектеуден гөрі маңыздырақ; ал екеуі де көлік жүйесін реттеудің қарапайым мәселесінен гөрі маңызды. Бірақ Хоббстің схемасында маңыздылыққа орын жоқ. Ол тек сандық бағалауға ғана мүмкіндік береді. Сонымен қатар, Тейлор Хоббс-Бентамның көзқарасы бостандық тұрғысынан қорғала алмайды деп мәлімдейді. Осы екі қадамды процеске тап болғанда, оны бірінші қадамда тоқтату қауіпсіз және оңай болып көрінеді – бостандық тек сыртқы кедергілердің болмауынан ғана тұрады, демек, ол мотивацияны кемсітпейді және ешкімге бұл мәселені қайта қарауға рұхсат бермейді деп талап ету. Бұл – Мажино желісі стратегиясының мәні және ол өте тартымды; (мұнда Тейлор аргументті «күшейту» жолдары туралы айтады). Бірақ, ол мұның дұрыс емес екенін айтады, біз мотивацияға қатысты кем дегенде сапалық бағалауды қамтамасыз етпейтін бостандық туралы көзқарасты қорғай алмаймыз, яғни бостандықтың қажетті шарты ретінде мотивацияға белгілі бір шектеулер қоймаймыз, сондықтан бұл екінші ойлауды қағидаттық тұрғыдан жоққа шығарады. Сондықтан Тейлор әлеуметтік әділеттің маңыздылығын көрсететін теріс және жағымды бостандық арасындағы айырмашылықты қозғайды.

Charles Taylor works to resolve one of the issues that separate ‘positive’ and ‘negative’ theories of freedom, as these have been distinguished in Isaiah Berlin's seminal essay, ‘Two concepts of liberty'. He sees it as undeniable that there are two such families of conceptions of political freedom. Thus, Taylor clarifies that there are two competing theories. One aims to define freedom exclusively in terms of the independence of the individual from interference by others, be these governments, corporations, or private persons; this theory is challenged by those who believe that freedom resides at least in part in collective control over the common life. Negative liberty is a concept that is often used in political philosophy. It is the idea that freedom means being able to do what you want, without any external obstacles. This concept has been criticized for being too simplistic and not taking into account the importance of individual self realization. Taylor suggests that negative liberty is little more than a philosophical term and that real liberty is achieved when significant social and economic inequalities are also considered. He proposed dialectical positive liberty as a means to gaining both negative and positive liberty, by overcoming the inequalities that divide us. According to Taylor, restricting the expression of people's religious and ethical convictions is more significant than restricting their movement around uninhabited parts of the country; and both are more significant than the trivia of traffic control. But the Hobbesian scheme has no place for the notion of significance. It will allow only for purely quantitative judgments. Further, Taylor argues that the Hobbes Bentham view is indefensible as a view of freedom. Faced with this two step process, it seems safer and easier to stop it at the first step, to insist firmly that freedom is just a matter of the absence of external obstacles, that it, therefore, involves no discrimination of motivation and permits in principle no second guessing of the subject by anyone else. This is the essence of the Maginot Line strategy and it is very tempting; (here, Taylor is referring to ways in which one can "fortify" an argument). But, he claims this is wrong, we cannot defend a view of freedom that does not involve at least some qualitative discrimination as to motive, that is which does not put some restrictions on motivation among the necessary conditions for freedom, and hence which could rule out second guessing in principle. Therefore, Taylor argues for a distinction between negative and positive liberty that highlights the importance of social justice.

Тарих

Жан Жак Руссоның бостандық туралы теориясы бойынша, жеке бостандық, адамның өзінің қоғамдық істерін "жалпы ерік" қағидасына сәйкес ұжымдық түрде басқару процесіне қатысу арқылы қол жеткізіледі. Оның пікірінше, табиғи жағдайдан азаматтық жағдайға өту, инстинктті әділдікпен алмастырып, оның іс-әрекеттеріне бұрын болмаған моральдық сипат береді. Г.В.Ф. Гегель өзінің "Құқық философиясының элементтері" еңбегінде (абстрактілі құқық саласын енгізген бөлімінде) "міндет – бұл еркіндікке шектеу емес, тек абстрактілі еркіндікке ғана шектеу" және "міндет – өзіміздің мәнімізге жету, нақты еркіндікті жеңіп алу" деп жазған.