Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құнарсыз сиыр, XX/XY хромосомалары бар
Infertile cow with XX/XY chromosomes
Фримартин немесе еркін мартин (кейде мартин-иигер) – еркектік мінез-құлқымен және жұмыс істемейтін жұмыртқалары бар құнарсыз аналық сиыр. Фенотип бойынша бұл жануар әйел болып көрінеді, бірақ аналық репродуктивті дамудың әртүрлі аспектілері еркек егізден антимюллер гормонының түсуі салдарынан өзгереді. Генетикалық тұрғыдан алғанда, жануар химерлі: жасушалардың үлгісінің кариотипі XX/XY хромосомаларын көрсетеді. Жануар аналық (XX) ретінде пайда болады, бірақ аналықта, плаценталар арасындағы тамыр байланыстары арқылы еркек егізден кейбір жасушалық материал алмасу нәтижесінде (XY) компонентін алады – микрохимеризмнің мысалы. Химеризм көбінесе гематопоэтикалық шекті жасушаларда кездеседі.
A freemartin or free martin (sometimes martin heifer) is an infertile female cattle with masculinized behavior and non functioning ovaries. Phenotypically, the animal appears female, but various aspects of female reproductive development are altered due to acquisition of anti Müllerian hormone from the male twin. Genetically, the animal is chimeric: karyotypy of a sample of cells shows XX/XY chromosomes. The animal originates as a female (XX), but acquires the male (XY) component in utero by exchange of some cellular material from a male twin, via vascular connections between placentas: an example of microchimerism. The chimerism is mainly present in the hematopoietic stem cells.
Тарих
Фримартиндерді римдік жазушы Варро сипаттаған, ол оларды "таура" деп атаған. 18 ғасырдағы дәрігер Джон Хантер фримартиннің әрқашан еркек егізі болатынын анықтады. 20 ғасырдың басында еркекке тән факторлар плацентаның тамырлық байланыстары арқылы еркек егізден әйел егізге өтеді және әйелдің ішкі анатомиясына әсер етеді деген гипотеза жасалды. Бірнеше зерттеушілер әйел ұрығының хорионы ана жатырында еркек егізінің хорионымен біріккен кезде фримартин пайда болатынын анықтады. Бұл нәтиже 1916 жылы Тэндлер мен Келлер жариялады. Бұл жаңалықты американдық биолог Фрэнк Р. Лилли де 1916 жылы Science журналында жариялады. Қазіргі таңда бұл жаңалықты екі команда да ашқан деп есептеледі. Ауылдық жерлердегі халық арасында бұл жағдай тек малға ғана тән емес, сонымен қатар адам егіздеріне де қатысты деген сенім болған. Бұл сенім ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келді, және Кутберт Бед жазбаларында да осы туралы айтылған.
Freemartins are known to have been described by the Roman writer Varro, who called them "taura". The 18th century physician John Hunter discovered that a freemartin always has a male twin. It was hypothesized early in the 20th century that masculinizing factors travel from the male twin to the female twin through the vascular connections of the placenta because of the vascular fusion and affect the internal anatomy of the female. Several researchers made the discovery that a freemartin results when a female fetus has its chorion fuse in the uterus with that of a male twin. The result was published in 1916 by Tandler and Keller. The discovery was made independently by American biologist Frank R. Lillie, who published it in Science in 1916. Both teams are now credited with the discovery. In rural areas folklore often claimed this condition was not just peculiar to cattle, but extended also to human twins. This belief perpetuated for generations, as was mentioned in the writings of Cuthbert Bede.
Этимология
"Фримартин" терминінің этимологиясы нақты емес: "бос" сөзі "қалаулы" (фримартиннің жұмыс істеуге ынтақтылығын көрсетеді) немесе "өрімдеуден босатылған" (оның тұқымсыздығына, немесе фермердің фримартинді өсіруге тырыспау шешіміне, немесе екеуіне де қатысты) болуы мүмкін; сондай-ақ, бұл сөз сүт бермейтін және/немесе ұрпақ тудыра алмайтын сиырды білдіретін фламанд тілінен алынған болуы да мүмкін. Егер жатыр ішіндегі бірігу жүктіліктің басында болса, еркексіну белгілері күштірек болады. Шамамен он пайыз жағдайда бірігу орын алмайды және аналық өнімді болып қалады. Еркек ұрық бірігуден көп зардап көрмейді, бірақ мүшелердің мөлшері аздап кемуі мүмкін. Мүшелердің мөлшері өнімділікпен байланысты, сондықтан бұқаның өнімділігі де азаюы мүмкін. Фримартиндер кастрацияланған еңдіктер (бозаулар) сияқты мінез-құлық танытады және өседі.
The etymology of the term "freemartin" is uncertain: speculations include that "free" may indicate "willing" (referring to the freemartin's willingness to work) or "exempt from reproduction" (referring to its sterility, or to a farmer's decision to not bother trying to breed a freemartin, or both), or that it may be derived from a Flemish word for a cow which gives no milk and/or has ceased to be capable of bearing offspring; The degree of masculinization is greater if the fusion occurs earlier in the pregnancy – in about ten percent of cases no fusion takes place and the female remains fertile. The male twin is largely unaffected by the fusion, although the size of the testicles may be slightly reduced. Testicle size is associated with fertility, so there may be some reduction in bull fertility. Freemartins behave and grow in a similar way to castrated male cattle (steers).
Диагностика
Күдік туындаса, кейбір айналымдағы ақ қан жасушаларында еркек Y хромосомаларының бар екенін анықтау үшін тест жасауға болады. Y хромосомасына жасалатын генетикалық тестілеу туғаннан кейін бірнеше күн ішінде жүргізілуі мүмкін және өнімсіз сиырды ерте анықтауға көмектеседі. Бұзауды физикалық тексеру кезінде де айырмашылықтар байқалуы мүмкін: субъективті бағалау бойынша, фримартинда жиі жамбас қуысының алдыңғы бөлігіндегі түк шоғыры ұзын болады, бұл құнарлы бұзауларда кездеспейді. Сонымен қатар, көп жағдайда (бірақ барлығы емес) фримартиндердің кіндігі құнарлы сиырдың кіндігінен қысқа болады. Қан тестілеудің орнына, фримартинизмнің айқын белгілерін анықтау үшін коммерциялық зондтар қолжетімді.
If suspected, a test can be done to detect the presence of the male Y chromosomes in some circulating white blood cells of the subject. Genetic testing for the Y chromosome can be performed within days of birth and can aid in the early identification of a sterile female bovine. Physical examination of the calf may also reveal differences: a subjective assessment is that frequently there is a lengthened tuft of hair at the ventral tip of the vulva in a freemartin heifer atypical in fertile heifer calves. Also, often many (but not all) freemartins will have a shortened length of vagina compared with that of a fertile heifer. Commercial probes are available to check heifers for obvious freemartinism in lieu of doing a blood test
Басқа жануарлар
Фримартин – зерттелген барлық мал түрлерінде аралас егіздердің кездесетін жағдайы. Сонымен қатар, ол қой және шошқаларда да тіркелген.
A freemartin is the normal outcome of mixed twins in all cattle species which have been studied. though it has been recorded in sheep, and pigs.
Қолданылуы
Фримартиндер кейде шешек жасушалары және иммунология саласындағы зерттеулерде қолданылады. Жұмырқа даму кезінде ұрықтық жасушалар сиыр егіздерінің біріккен қан айналымы арқылы алмасады. Фримартиннің қан жасушаларының 95%-ға дейін оның егіз бауырынан шыққан болуы мүмкін. Еркек жасушалары мен олардың ұрпақтары фримартиннің тіндерінде оңай көрінеді, себебі тек оларда ғана еркек Y хромосомасы болады. Осылайша, осы тіндерді талдау арқылы гемопоэздік шешек жасушаларының немесе басқа қан айналымындағы жасушалардың қаннан өзге тіндерді жасау қабілетін зерттеуге болады. Фримартиннің моделі, көбінесе шешек жасушаларын зерттеуде қолданылатын трансплантацияға жүгінбей, толығымен сау және өңделмеген жануарларды талдауға мүмкіндік береді.
Freemartins are occasionally used in stem cell and immunology research. During fetal development cells are exchanged between the fused circulations of the bovine twins. Up to 95% of the freemartin's blood cells can be derived from those of her twin brother. Male derived cells and their progeny can be easily visualised in the freemartin tissues, as only they contain the male Y chromosome. Thus, by analysing these tissues, one can investigate the capacity of hematopoietic stem cells or other circulating cells to produce other tissues in addition to blood. The freemartin model allows one to analyse perfectly healthy and unmanipulated animals, without resorting to transplantation often used in stem cell research.
Шығармалық пайдалану
Олдос Хакслидің "Жаңа әлем" романында "фримартин" (1, 3, 11 және 17-тарауларда айтылған) – ұрықтың даму кезінде гормондарға ұшырауы арқылы қасақана сүйексіз қалған әйел; кітаптағы үкімет саясаты фримартиндердің әйелдер санының 70% құрауын талап етеді. Бұның бір салдары – кейбір фримартин әйелдерінде сақал өседі. Роберт А. Хайнлайнның "Бұл көкжиектен тыс" романында "Ұлы хандар империясында" (2-тарау) жасалған генетикалық түрлендірілген мамандардың бірі ретінде "ақылды және жағымсыз әдемі псевдо-әйелдер" көрсетілген. Роберт Хайнлайнның "Фарнхэмнің еркіндігі" романында басты кейіпкер Хью Фарнхэмке "табиғи фримартин" деп сипатталған серігі ("жатын жылытқыш") сыйға беріледі. Аврам Дэвидсонның "Блэкенилер салған үй" әңгімесінде мал фримартиндер. Кристофер Роулидің "Базил Броктейл" фантастикалық кітаптар сериясында "фримартин" – құнарсыз әйел дракондардың түрінің атауы. Ларри Нивен мен Джерри Пурнеллдің "Footfall" романында жұқа бойлы әйел өзінің әйелдігіне күмәнданып, өзін сипаттау үшін "фримартин" терминін қолданады. Никола Гриффиттің "Хильд" романында кейде бас кейіпкерді басқалар фримартин деп атайды, бұл оның әйелдік емес мінезі мен әлеуметтік рөліне байланысты. Лорен Гроффтың "Матрикс" романында (Нью-Йорк: Риверхед Букс, 2021), 12-ші ғасырдағы ағылшын шаруалары вагондарды тарту үшін фримартиндерді пайдаланады.
In the Aldous Huxley novel Brave New World, a "freemartin" (mentioned in chapters 1, 3, 11 and 17) is a woman who has been deliberately made sterile by exposure to hormones during fetal development; in the book, government policy requires freemartins to constitute 70% of the female population. A side effect of this is some freemartin women having developed beards. The Robert A. Heinlein novel Beyond This Horizon lists "the clever and repulsively beautiful pseudo feminine freemartins" as one of the genetically engineered specialist types of humans that were created in the "Empire of the Great Khans" (chapter 2). In the Robert Heinlein novel Farnham's Freehold, the protagonist, Hugh Farnham, is given a companion ("bedwarmer") that is described as a "natural freemartin". In the Avram Davidson story "The House the Blakeneys Built", the cattle are freemartins. In the fantasy book series Bazil Broketail by Christopher Rowley, "freemartin" is the name for a breed of sterile female dragons. In Footfall by Larry Niven and Jerry Pournelle, a lithely built human woman uses the term "freemartin" to describe herself, while doubting her sexuality. In Nicola Griffith's novel Hild, the title character is sometimes referred to by others as a freemartin, in reference to her non feminine character and social role. In Lauren Groff's novel Matrix (New York: Riverhead Books, 2021), 12th century English peasants use freemartins to pull wagons.