Кіріспе

Венесуэланың дәстүрлі музыкалық стилі

Жоропо, көбінесе Música Llanera деп аталады, фандангоға ұқсас музыкалық стиль және оны сүйемелдейтін би. Бұл стиль Венесуэладан шыққан, африкалық, еуропалық және Оңтүстік Американың жергілікті халықтарының ықпалына ие. Жоропоның түрлі нұсқалары бар: туйеро, орьенталь және льянеро. Бұл Венесуэланың музыка криоласының (креол музыкасының) негізгі жанры болып табылады. Сонымен қатар, бұл ең танымал "халықтық ырғақ": әйгілі "Алма Лланера" әні – Венесуэланың ресми емес ұлттық әнұраны саналатын жоропо. 1882 жылы ол Венесуэланың ұлттық биі және музыкасы ретінде бекітілді. Бұрын испан тіліндегі "жоропо" сөзі "кеш" немесе "партизандық жиын" деген мағынаны білдірген, бірақ қазір ол Венесуэлалықтарды анықтайтын музыка мен би түрін білдіреді. 18 ғасырда льянеролар сол кезде кештер мен билерді білдірген "фанданго" сөзін "жоропо" деп атауды бастады.

Туйеро

Орталық жоропо (lang es) сонымен қатар туйро ("Tuyan"), жоропо туйро ("Tuyan joropo") немесе туйро соққысы ("Tuyan beat") деп те аталады. Венесуэланың орталық штаттарына тән, Арагуа мен Миранда, шығыс Карабобо және солтүстік Гуарико сияқты аймақтарда, орталық жоропо немесе туйро (Туй өзені бойындағы Вальес-дель-Туйда орындалатыны) арпамен (туйра арпасы, кейде гитарамен алмастырылады) және маракастармен сүйемелдеп орындалады. Ланера арфасының нейлон ішектерінен айырмашылығы, орталық жоропо арфасында металл ішектер де қолданылады, бұл оған ерекше дыбыс береді. Орталық жоропо әншісі маракастармен ойнайды және билейді, сондықтан орындауға тек екі музыкант қажет: арфашы және әнші-маракеро. Жоропо арфашылары "арписто" атауын "арписта" – испан тіліндегі "арфашы" деген сөзден гөрі артық көреді. Орталық жоропоға қатысты өтпелі бөлімдер мен соққылы жоропоға қатысты ескертулер де қолданылады, бірақ жылдамдығы сәл төмендеу. Тағы бір маңызды айырмашылық – орталық жоропоның ревуэльтасы, оның тамыры колониялық дәуірге дейін барып жетеді. Ол барокколық сюита сияқты бір-бірімен үзіліссіз байланысқан, белгілі бір формадағы музыкалық бөлімдер тізбегінен тұрады, бірақ күтпеген өзгешеліктерімен толы. Ревуэльтаның бөлімдері "өтпелі" деп аталады; кіріспе немесе шақыру – Ягуазо, Ягуазо және Марисела Гуабина кіріспесі. Кейде оларға Марисела да қосылады, тіпті кішкентай кода да болуы мүмкін. Осылайша, ревуэльта партиялық немесе ауысу биіне тең, ал оның ұзақтығы оның қолданылуының азаюына себеп болуы мүмкін, себебі оны бөлек орындаумен алмастырды. Бұл бөлімдердің орналасуы тізбектелген, ал Лланеро жоропосының соққылары сияқты циклдық емес. Туйро жоропосының ең ерекше бөлігі – Туйра Ревуэльтасы төрт бөлімнен тұрады: көрме (өтпелі), даму (ягуазо және гуабина), Марисела деп аталатын аспаптық кода және "маймыл шақыру" деп аталатын аяқталу. Олар орталық жоропоның гүлдері мен quitapesares соққыларымен байланысты. Туйро жоропосының ең танымал өтпелі бөлімдері: Марио Диасқа тиесілі "Эрмит", Сиприано Морено мен Пабло Идальгоның "Таң туйросы" және Фулгенсио Акиноның "Эль-гато энмочиладо" (Қаптағы мысық). Каракено және орталық музыканттар өздерінің шығармаларында шабыт көзі ретінде орталық жоропоны пайдаланды, мысалы, Себастьян Диас Пенаның "Мариселасы", Педро Элиас Гутьерресдің "Алма Лланерасы", Карлос Бонеттің "Quitapesares" вальсі және тіпті Хуан Баутиста Сквердің креолдық сонатинасы. Орталық жоропоның мәтіні ақылды және сарказмға толы, ал күшті және зорлық-зомбылыққа толы соққылы жороподан өзгеше, оның контрапункттері (контрапункттері) көбінесе ұрыс-дауға әкеп соқтырады. Туйро фольклорының ең ерекше туындысы – "Туйро бүлігі" ("Revuelta tuyera") төрт бөлімнен тұрады: көрме (өтпелі), даму (ягуазо және гуабина), аспаптық кода ("Марисела") және "маймыл шақыру" деп аталатын аяқталу. Туйроның ең танымал үзінділері: Марио Диаздың "Эрмит", Сиприано Морено мен Пабло Идальгоның "Таң туйросы" және Фулгенсио Акиноның "Эль-гато энмочиладо".

Шығыс жоропо

Венесуэланың солтүстік-шығыс аймағына, әсіресе Сукре, Нуэва-Эспарта және Ансоатеги мен Монагас штаттарының солтүстігіне тән. Осы жоропо түрінде негізгі әуендік аспап – мандолина. Дегенмен, шығыс мандолинасы (сегіз нейлон ішегі), скрипка, гармоника және "куерета" деп аталатын шағын аккордеон да шығыс музыкалық фольклорында маңызды рөл атқарады. "Қайырмасы бар жоропо" екі бөлімнен тұрады: бірінші бөлім немесе "хит" – дәстүрлі түрде екі немесе одан көп рет қайталанататын ырғақты тұрақты әуен; екінші бөлім немесе "хор" – тұрақты гармониялық ырғақ айналымы бойынша импровизацияланған әуен. Шығыс жоропосындағы куатро мен маракастар басқа венесуэлалық жоропо түрлеріне қарағанда әлдеқайда еркін және күрделі орындалатынын атап өткен жөн. Сондай-ақ, Венесуэланың шығыс аймағының музыкалық дәстүрі шығыс жоропосынан өзге де көптеген формаларды қамтитынын айту маңызды.

Гуаяниялық joropo

Венесуэланың Гуаяна аймағындағы жоропо – ланеролар мен Шығыс Боливар штатының, әсіресе Сиудад-Боливар қаласының өзара әрекеттесуінің нәтижесі. Ол гуаяналық мандолинамен (сегіз металл ішегі), куатро және маракаспен орындалады. Гуаянаның ең танымал жорополарының ішінде – Сейс Гуаянес, Хоса және Ромпелуто ерекше көзге түседі.

Голпе Токуяно немесе Лоренс Жоропо

Венесуэланың батыс-орталық аймағынан, негізінен Лара, Португеза (Португеза таулары) және Яракуй штаттарынан шыққан. Төрт, орташа бес, бес және алты ішекті аспаптармен, сондай-ақ тамбора мен маракастардың қосылуы Венесуэланың басқа жорополарынан ерекшеленетін өте ерекше және бірегей дыбыс тудырады. Токуяноның танымал әндері: "Амалия Роза", "Монтилья", "Гавилан Токуяно" және "Ах, әлем! Баркисимето", "Лос Дос Гавилан", "Қорқыныш", "Пахарилло Токуяно", "Гарроте Энкабуллао", "От, от" және тағы да көптеген әндер бар. Биде алты жұп қатысады.

Қирпа

Аңыз бойынша, осы joropo түрі Хосе Антонио Окендоның құрметіне аталған, оған "Квирпа" деген лақап ат қойылған. Он тоғызыншы ғасырдың соңында пышақтан жарақат алып қайтыс болған, арфада шебер ойнаған музыкант. "Квирпа" үш және тоғыз уақыттық өлшемдерді, кейде оларды біріктіріп, ритм мен музыкалық акценттерді өзгерте отырып қолданады.

Жоропо ланеро

ХХ ғасырдың ортасына дейін, әсіресе Венесуэла жазықтары аймағында, "хоропо" сөзі бірнеше сағаттан бір аптаға дейін созылатын әлеуметтік жиынға, шартты түрде айтқанда, жәрмеңкеге қатысты. Оған жергілікті тұрғындар немесе түрлі аймақтардан келген адамдар қатысып, көбінесе саудамен қызығушылық танытатын. Жиынның басты бөлігі – музыка, би және контрпункттер болатын. Хоропо музыкасын негізгі құралдар топтамасымен орындаушылар қамтамасыз ететін: бандола, куатро, маракас және ән салу. Егер бандола болмаса, оны ланер арфасы, мандолина немесе скрипкамен алмастыруға болатын. Хоропоның екі түрі бар: "Пасахе" (Passage) – тыныш әуен, көбінесе автор белгілі. Оның темпі шамамен 152 бпм, гармониялық құрылымы еркін, әдетте екі бөліктен тұрады; және "Хит" (Hit) – авторсыз әуен, бірақ осы үлгілердің көптегені ХХ ғасырдың басындағы композиторларға жатқызылады. "Хит" белгілі мелодиялық өрнектер мен тұрақты гармониялық үлгілерге сәйкес келеді. Ән сөздері буынды, яғни әуеннің әр нотасына бір буын сәйкес келеді. Ырлар сегіз, кейде бес буыннан тұрады, барлығы контрфактум негізінде жасалады, яғни қолданыстағы әуенге жаңа мәтін қойылады. "Хит" темпі "Пасахеден" жоғары (176–192 бпм). Ән оқиға немесе фантазия туралы болса, ол "ран" (RAN) деп аталады, бұл ескі испандық романсқа тең. "Хиттер" екі немесе одан көп қарсыластың арасындағы контрпункттік әндер мен гулдың негізін құрайды. Ең көп таралғандары: "алты заң" (мажор тональность), "құс" (минор тональность), "алты сандық" немесе "алты нумерадо" (төртінші сатыдағы транспозициямен), "Кирпа" немесе "Кирпа", "Гаван" (мажор және минор тональностьтарда), "Сан-Рафаэль", "карнавал", "Чипола", "катир", "гул", сондай-ақ басқа да көптеген әуендер. "Энтреверао" (Entreverao) – екі "хиттің" бірігуі, бір-біріне модуляция жасау арқылы, әдетте екі адам әртүрлі дауыс диапазонымен (баритон және тенор) ән айту үшін. Бидегі ең көп кездесетін қадамдар – "вальсиао", "эскобильяо" және аяқпен қимылдар, онда, орталық хороподан айырмашылығы, аяқтар еденнен көтеріледі. Венесуэладағы ланер арфасы орындаушыларының шежіресі ХІХ ғасырдың соңынан бастап қазіргі уақытқа дейін.

Билеу

Венесуэланың жоропо халық биі музыканың бай өрнегі ретінде қарастырылады. Бұл би ел халқы тарапынан жоғары бағаланады және ұлттық би, сондай-ақ ұлттың символы саналады. Жоропо – би және ән саласындағы әртүрлілікті қамтитын кең таралған жанр. Музыка – жоропоның маңызды бөлігі және бүгінгі күнге дейін Венесуэла оның танымалдылығына қарсы емес. Жоропода академиялық және халықтық музыка арасында шығармашылық ізденіс жасайтын көптеген әртістер бар. Онда қолмен бұру, аяқ қозғалысы және вальс айналымдары қолданылады. Алдымен, серіктер бір-бірін тығыз ұстап вальс билейді. Содан кейін бір-біріне қарама-қарсы тұрып, еденді сыпырғандай алға-артқа қадам жасайды. Соңында қолдарынан ұстасып, әйел қарқынды қадамдар басқарады, ал ер адам музыканың ырғағымен үйлестіре аяқтарын таптап жүреді. Жоропо – Венесуэланың ұлттық ерекшелігін көрсететін жанр, оның танымалдылығы және елдің көптеген аймақтарында кең таралғандығы осыған дәлел. Жоропо бандола немесе ланера арфасы (арпа ланера), куатро және маракастармен орындалады, полиритмиялық үлгілер, әсіресе гемиола, және өлшемдердің кезектесуі қолданылады. Бастапқыда оны ланеролар, Венесуэланың Льянос (далалар) аймағының халқы орындаған, көбінесе ән салған, сондықтан бұл музыканы музыка ланера деп те атайды. Әнші және арфа немесе бандола негізгі мелодияны орындайды, ал куатро ырғақты, өткір соққы эффектісін қосып, сүйемелдеуші рөл атқарады. Куатро және бандола – испан гитарасының ұрпақтары, төрт тартылған аспаптар. Нағыз соққы аспабы ретінде тек маракастар қолданылады. Жанр мен биден басқа, жоропо сөзі өнер көрсетілімін, шараны немесе оқиғаны да білдіреді.

Эволюция және жетілдірілген формалар

Қазіргі заманда жоропо өнерлерінде әртүрлі партияларды орындау үшін гитара, флейта, кларнет, фортепиано сияқты тағы бірнеше аспаптар қосылды, тіпті жоропо аранжировкаларын орындайтын толық симфониялық оркестр де пайдаланылады.