Кіріспе

Сезімсіздік күйі немесе эмоцияларды басу

Апатия – бір нәрсеге деген сезімнің, эмоцияның, қызығушылықтың немесе алаңдаушылықтың жоқтығы. Бұл бейжайлық күйі немесе уайым, қызығушылық, жігер немесе құмарлық сияқты эмоцияларды басу. Апатияға шалдыққан адам эмоциялық, әлеуметтік, рухани, философиялық, виртуалды немесе физикалық өмірге және әлемге қызығушылық танытпайды немесе алаңдамайды. Апатияны адамның мақсаттылықтан айырылуы деп те түсінуге болады. Апатия – жігердің төмендеуінің аз дәрежелі жағына жатады, ал ортасында абулия, ал акинетикалық мутизм апатия мен абулиядан да жоғары дәрежеде болады. Апатияға шалдыққан адам өмірінің мағынасын, құндылығын немесе маңыздылығын сезінбейді. Ауыр апатияға шалдыққан адамдардың өмір сүру сапасы төмендеп, өлім-жітімге және ерте мекемеге жатқызу қаупі артады. Позитивті психологияда апатия адамдардың өзінің қиындыққа қарсы тұру үшін қажетті білік деңгейіне ие емес екенін сезінуінің салдары ретінде сипатталады (яғни «ағын»). Бұл қиындық жоқтығынан туындауы мүмкін (мысалы, қиындық олар үшін маңызды емес немесе керісінше, олар көмекке үмітсіздікке келген). Апатия көбінесе қысқа мерзімде ғана сезіледі, бірақ кейде ұзақ мерзімге немесе тіпті өмір бойына созылып, терең әлеуметтік және психологиялық мәселелерге әкелуі мүмкін. Осыған қатысты аурулардың ішінде деменциямен байланысты нейродегенеративті аурулар, мысалы Альцгеймер, Паркинсон аурулары және шизофрения сияқты психикалық аурулар бар. Патологиялық апатиясы бар көптеген науқастарда депрессия да болады, бірақ бірнеше зерттеулер екі синдромның да бөлек екенін көрсетті: апатия депрессиядан тәуелсіз және керісінше болуы мүмкін. Сондай-ақ, бұл грекше ἀπάθεια (apatheia) сөзінен, ἀπάθης (apathēs, «сезімсіз» – a («сіз, жоқ») және pathos («эмоция») сөздерінен) туындаған. Екі терминді шатастырмау маңызды. Грек тілінде «күшсіздік» немесе «сезімталдық жоқтығы» мағынасын беретін «апатея» термині стоиктермен адамның бақылауынан тыс оқиғалар мен нәрселерге бейжайлық күйін білдіру үшін қолданылған (яғни, олардың философиясына сәйкес, барлық сыртқы нәрселер, адам тек өзінің түйсіктері мен бағалары үшін жауапты). Апатиядан айырмашылығы, апатея, әсіресе православиелік монахтар арасында, ізгілік деп есептеледі. Филокалияда апатияны апатиямен шатастырмау үшін «пассивтілік» сөзі қолданылады.

Тарих және басқа көзқарастар

Мәсіхшілер тарихта апатияны Құдайға және оның істеріне деген махаббат пен құлшыныштың жетіспеушілігі деп айыптады. Осы түсінік "жалқаулық" деп те аталады және жеті қатты күнәнің бірі саналады. Клемен Александрин бұл терминді ізгілікке ұмтылған гностикалық христиандық философтарды өздеріне тарту үшін пайдаланды. Қазіргі заманғы апатия ұғымы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, "ұрысқа байланысты стресс" құбылысының бір түрі ретінде кеңінен танылды. Окоптарда, бомбалау мен пулемет оқтарының арасында өмір сүрген, өлі және мүгедек болған әріптестерін көрген сарбаздар, соғыстан оралғанда, әдеттегі әлеуметтік қарым-қатынасқа деген құрғақ, сезімсіздікке ұшырады. 1950 жылы АҚШ-тың жазушысы Джон Дос Пасос былай деп жазды: "Апатия – тірі организмнің тым күшті немесе тым күрделі күйзелістерге тап болғандағы ерекше жауабы. Апатияны жеңудің жолы – түсіну."

Әлеуметтік шығу тегі

Адамның бейжайлығына басқа да факторлар ықпал етуі мүмкін. Апатия жек көру мен ашудан да жаман нәрсе деп есептеледі. Кейбір адамдар үшін, ешқандай қамқорлықсыз болу, тіпті бір нәрсеге деген ұнамау сезімінен де асқан жамандық. Автор Лео Бускальяның айтуынша: "Махаббаттың қарсысы жек көру емес, бейжайлық. Ешқайсысына да мән бермеу." Хелен Келлер әлемдегі түрлі жамандықтардың арасында апатияны "барлығынан да нашар" деп атады. Француз қоғамдық комментаторы және саяси ойшыл Шарль де Монтескье: "Олигархиядағы билеушінің зұлымдығы демократиядағы азаматтың бейжайлығынан гөрі қоғамдық игілікке кем қауіпті" деді. Осы және басқа да цитаталардан көрініп тұрғанындай, апатияның әлеуметтік салдары зор. Көптеген адамдар қоғам үшін зорлық көрсетуші немесе жек көретін адамдардан гөрі, ешқайсысына да қамқорлықсыз болудың зияндырақ екеніне сенеді.

Мектеп жүйесінде

Оқушылардың, әсіресе жоғары сынып оқушыларының, бейжайдығы күшейіп келе жатқан мәселе. Бұл мұғалімдерді оқушыларын қызықтыру үшін талаптарды төмендетуге итермелейді. Мектептегі бейжайлықты оқушылардың жігерсіздігімен немесе, көбінесе, сыртқы факторларға қызығу арқылы анықтау оңай. Мысалы, мектепте жақсы оқуға қандай себептер жетеледі деген сұраққа оқушылардың жартысы "жоғары оқуға қабылдану" немесе "жақсы баға алу" сияқты сыртқы себептерді атады. Ал керісінше, тек он төрт пайызы ғана "мазмұнды түсінуге немесе пән материалдарын үйренуге" қызығушылық танытты. Осы сыртқы себептердің нәтижесінде, білімге шын ниеттен құштарлық болмағандықтан, оқушылар көбінесе сабақтағы талаптарды орындау үшін ең төменгі деңгейдегі жұмысты ғана жасайды. Оқушылардың бейжай болуының басқа да себептері: отбасылық жағдайлар, бұқаралық ақпарат құралдарының ықпалы, достардың әсері, мектептегі қиындықтар мен сәтсіздіктер. Бейжай оқушылардың белгілеріне нашар бағалар, сабақтан қалу, жиі ауыру және мектепте де, үйде де мінез-құлқының өзгеруі жатады. Бұл жағдаймен күресу үшін мұғалімдер оқушылардың әртүрлі мотивациялық ерекшеліктері бар екенін білуі керек, яғни оларды әртүрлі факторлар немесе ынталандырулар қозғайды.

Қарап тұрған адам

Қараушы әсері деп те аталатын қараушы апатиясы, төтенше жағдай туғанда, жанында тұрған адамдардың көмектесуге ештеңе жасамауы, керісінше, жай ғана қарай тұруымен сипатталады. Кейде мұның себебі бір адамның басқаларын байқап, олардың әрекеттерін қайталауы болуы мүмкін. Егер басқа адамдар жағдайды шұғыл деп танымайтын болса, онда қалғандары да солай әрекет етеді. Латан мен Дарли осы теорияны зерттеген екі психолог. Олар түрлі тәжірибелер жасады, онда адамдарға араласу немесе ештеңе жасамау мүмкіндігі берілді. Тәжірибеге қатысушылар жеке болды, не бейтаныс адамдармен, не доспен, не серіктеспен бірге болды. Нәтижесінде, төтенше жағдайларда адамның реакциясын немесе жай ғана бейжайлық танытуын анықтайтын көптеген әлеуметтік және жағдайлық факторлар бар деген қорытындыға келді.

Өлшем

Патологиялық апатияны немесе, соңғы кезде, сау адамдардағы апатияны өлшеу үшін әртүрлі сауалнамалар мен клиникалық әңгімелесу құралдары пайдаланылды.

Апатияны бағалау шкаласы

1991 жылы Роберт Марин жасаған Апатияны бағалау шкаласы (AES) клиникалық популяцияларда апатияны өлшеуге арналған алғашқы әдіс болды. Бағалауға бағытталған шкала, өзін-өзі бағалау немесе сыртқы бағалау түрінде жүзеге асырылуы мүмкін. Тесттің үш нұсқасы бар: өзін-өзі тексеру, туысқан сияқты жақын адамнан алу және клиникалық дәрігер бағалауы. Шкала сұрақтар негізінде құрылған, онда қызығушылық, мотивация, әлеуметтену және адамның уақытын қалай өткізетіні туралы сұралады. Адам немесе жақын адамы "мүлдем жоқ", "аздап", "біршама" немесе "көп" деген бағалау шкаласы бойынша жауап береді. Бағалаудың әрбір сұрағы оң немесе теріс тұрпатта жасалған және танымдық қабілеттер, мінез-құлық және эмоциялармен байланысты. Әрбір сұраққа ұпай қойылады, содан кейін ұпайдың нәтижесіне сүйене отырып, адамның апатия деңгейі анықталады.

Апатияның мотивациялық индексі

Апатияның мотивациялық индексі (АМИ) сау адамдарда апатияның әртүрлі көріністерін өлшеу үшін әзірленді. Факторлық талдау апатияның үш бөлек осын анықтады: мінез-құлық, әлеуметтік және эмоционалдық. АМИ кейіннен Паркинсон ауруымен ауыратын пациенттердегі апатияны зерттеу үшін қолданылды, олардың көпшілігі мінез-құлық және әлеуметтік апатия белгілерін көрсетті, бірақ эмоционалдық апатияны көрсетпеді. Альцгеймер ауруы, Паркинсон ауруы, субъективті когнитивтік бұзылу және лимбикалық энцефалитпен ауыратын пациенттер де АМИ арқылы бағаланды, ал олардың апатия туралы өздерінің хабарламалары АМИ күтуші шкаласын қолдана отырып, күтушілердің хабарламаларымен салыстырылды.

Өлшеміне байланысты апатия шкаласы

Дименсиялық апатия шкаласы (DAS) – әртүрлі клиникалық топтардағы және сау ересектердегі апатияның түрлерін өлшеуге арналған көп өлшемді құрал. Ол факторлық талдау арқылы жасалған, атқару апатиясын (жоспарлау, ұйымдастыру және назар аударуға мотивацияның жетіспеуі), эмоционалдық апатияны (эмоционалдық бейжайлық, бейтараптық, сезімнің күңделуі немесе басылуы) және бастама апатиясын (ойдың/әрекеттің өзінен туындауына мотивацияның жетіспеуі) анықтайды. DAS-тың өзін-өзі бағалау нұсқасы және басқа біреудің (туысқанның/күтушінің) бағалау нұсқасы бар. Бұдан өзге, клиникалық тұрғыдан ықшам DAS та жасалған. Ол инсульт, Хантингтон ауруы, моторлық нейрон ауруы, қозғалыс бұзылысы (Multiple Sclerosis), деменция, Паркинсон ауруы және шизофрения кезінде қолданылып, осы аурулардың арасында апатия түрлерінің айырмашылықтарын көрсетуге мүмкіндік береді.

Депрессия

Психикалық денсаулық журналисі және жазушы Джон Макманами психиатрлар апатиямен тікелей айналыспаса да, кейбір депрессияға ұшыраған адамдар үшін бұл психологиялық проблема екенін айтады. Олар "ешнәрсе маңызды емес" деген сезімге ие болады, "әрі қарай өмір сүруге құлшыныс жоқ және салдарына немқұрайлы қарау" сияқты жағдайға түседі. Ол депрессияға ұшыраған адамдардың "өздерін ештеңе жасауға мәжбүрлей алмайтынын", "ешнәрсені аяқтай алмайтынын" және "жақындарымен кездесуден қызығушылық танытпайтынын" сипаттайды. Дегенмен, депрессиямен ауыратын көптеген науқастарда апатия да кездеседі, бірақ бірнеше зерттеулер апатияның депрессиядан тәуелсіз де, керісінше де болуы мүмкін екенін көрсеткен.

Альцгеймер ауруы

Өлшеу әдісіне байланысты, апатия Альцгеймер ауруымен ауырған адамдардың 19–88% -ына әсер етеді (әртүрлі зерттеулер бойынша орташа көрсеткіш 49%). Демeнциямен байланысты когнитивтік бұзылыстарды емдеуде бірінші қадам ретінде қолданылатын холинэстераза ингибиторлары, апатия сияқты мінез-құлықтың бұзылуларына да шамалы көмектеседі. Донепезил, галантамин және ривастигминнің тиімділігі зерттелді, бірақ жалпы алғанда, нәтижелер тұрақсыз болды және Альцгеймер ауруымен ауырған пациенттердің шамамен 60% -ында апатия осы препараттармен емдеуге жауап бермейді деп есептеледі. Метилфенидаттың апатияны емдеуге арналған III фазалық, көп орталықты, плацебомен салыстырылатын, рандомизацияланған сынағы оң нәтижелер көрсетті.

Паркинсон ауруы

Жалпы, Паркинсон ауруымен ауыратын науқастардың шамамен 40%-ы апатиядан зардап шегеді, ал таралу көрсеткіштері зерттеуге байланысты 16-дан 62%-ға дейін ауытқиды. Бұл өмір сапасына айтарлықтай теріс әсер етеді. Кейбір науқастарда апатия дофаминергілік препараттардың көмегімен жақсаруы мүмкін. Ривастигмин сияқты холинестераз ингибиторларының апатияға оң әсер ететіні туралы да бірқатар деректер бар. Сыйлыққа деген сезімталдықтың төмендеуі Паркинсон ауруы синдромының маңызды бір бөлігі болуы мүмкін.

Фронтотемпоральды деменция

Патологиялық апатия мінездік варианттағы фронтотемпоральды деменцияның диагностикалық белгілерінің бірі саналады және осы жағдайға шалдыққан адамдардың көпшілігінде кездеседі. Еңбекке деген жоғары сезімталдық пен сыйақыға деген сезімталдықтың төмендеуі фронтотемпоральды деменциядағы мінездік апатияның құрамдас бөліктері болуы мүмкін.

Уайымдау

Апатия мен уайым әртүрлі және бөлек күйлер сияқты көрінсе де, күшті уайым апатияға әкелуі мүмкін көптеген себептер бар. Біріншіден, күшті уайыммен бірге жиі кездесетін эмоциялық шаршау адамның эмоцияларын сарқып, нәтижесінде апатияға ұшыратады. Екіншіден, уайыммен байланысты серотонин деңгейінің төмендеуі өмірдегі қызығушылық пен құштарлықты азайтып, оны апатия деп қарауға болады. Үшіншіден, уайымға байланысты теріс ойлар мен алаңдаушылық жалпы бақытты төмендетіп, өмірге немқұрайды көзқарасқа әкелуі мүмкін. Соңында, уайыммен күрескен адамдардың әрекеттерден ләззат алудағы қиындықтары оларды осы әрекеттерді сирек істеуге және өмірлеріне қанағатсыздық сезіміне ие болуға себеп болуы мүмкін. Тіпті, уайыммен күрескен адамдарда уайымды емдеуге күш салудан бас тарту түрінде мінез-құлықтық апатия да кездесуі мүмкін.

Басқа

Көбінесе, апатия қорқынышты оқиғаларға куә болғаннан кейін сезіледі, мысалы, соғыс кезінде адамдарды өлтіру немесе мүгедек ету, соның ішінде посттравматикалық стресс синдромы. Бұл сонымен қатар көптеген аурулармен байланысты ерекше психиатриялық синдром ретінде танылады, егде жастағы адамдарда осы синдром көбірек байқалады. Олардың кейбіреулері: CADASIL синдромы, депрессия, Альцгеймер ауруы, Шага ауруы, Крейцфельдт-Якоб ауруы, деменция (Альцгеймер ауруы, тамырлық деменция және фронтотемпоральді деменция сияқты түрлері), Корсаков синдромы, Д витаминінің артық мөлшері, гипотиреоз, гипертиреоз, жалпы шаршау, Хантингтон ауруы, Пик ауруы, прогрессивті супрануклеарлық парез (PSP), мидың зақымдануы, шизофрения, шизоидтық жеке тұлғалық бұзылысы, екіполярлы бұзылыс, аутизм спектрінің бұзылыстары, ЖҚСҚ (ADHD) және басқа да аурулар. Кейбір дәрі-дәрмектер мен опиаттар сияқты психоактивтік заттарды шектен тыс қолдану апатияны жанама әсер ретінде тудыруы мүмкін.