Кіріспе

Солтүстік Корея түбегі мен Маньчжурияда орналасқан ежелгі мемлекет (б.з.д. 2333 ж.? – б.з.д. 108 ж.)

Годжосон ([[wikt:고조선; ), сондай-ақ Жосон ([[wikt:조선; ), Корей түбегіндегі алғашқы патшалық болды. Корей мифологиясына сәйкес, патшалықты аңыз бойынша Даньгун патша құрған. Годжосон сол кезде Корей түбегіндегі ең жетілген мәдениетке ие болды және кейінгі кезеңдердегі орталықтандырылған мемлекеттерге қарай дамудың маңызды кезеңі болды. "Ежелгі" деген мағынаны білдіретін Го (고, 古) сөзі тарихи жазбаларда 1392 жылы құрылған Жосон әулетінен осы патшалықты ажырату үшін қолданылады. «Үш патшалық туралы естеліктерде» айтылғандай, Годжосонды 2333 ж.б.з.д. Даньгун құрған, ол аспандық ханзада Хваннунг пен аю әйел Ыннёден туған делінеді. Даньгун – мифологиялық тұлға, оның өмір сүргеніне нақты дәлелдер табылмаған. Дегенмен, Даньгун туралы әңгіме корей халқының қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Бүгінде Годжосонның құрылған күні Солтүстік және Оңтүстік Кореяда Ұлттық негіз құру күні ретінде ресми түрде тойланады. Кейбір дереккөздер б.з.д. 12 ғасырда Годжосон құрылғаннан кейін, Шан әулетінің патшалық отбасынан шыққан дана Җизи (Гиджа деп те аталады) Корей түбегінің солтүстік бөлігіне көшіп келіп, Гиджа Жосонын құрғанын мәлімдейді. Годжосон мен Гиджа Жосонға қатысты көптеген түсіндірмелер бар, сондай-ақ Гиджа Жосонның болғандығы туралы пікірталастар да жетерлік. Б.з.д. 194 жылы Годжосонның билеуші әулетін Ханның Янь мемлекетінен қашқан Ви Ман (қытайша Вэй Ман) құлатты, ол кейін Виман Жосонын құрды. 108 ж.б.з.д. Хан әулеті, У императорының басшылығымен, Виман Жосонына басып кірді. Хан бұрынғы Годжосон аумағын басқару үшін төрт әкімшілік округ құрды. 3 ғасырда Хан империясының ыдырауы және одан кейінгі 4 ғасырдың дүрбелеңінен кейін, бұл аймақ қытай билігінен шығып, 313 ж. Гогурёмен жаулап алынды. Годжосонның астанасы кем дегенде б.з.д. 2 ғасырдан бастап Вангом (қазіргі Пхеньян) болды. Корей түбегінің оңтүстік аймағында б.з.д. 3 ғасырға дейін Цзинь мемлекеті пайда болды.

Құрылтайшы аңыздар

Годжосон туралы Дангун, Гиджа немесе Ви Манға байланысты үш түрлі негізгі миф бар.

Дангун мифы

Дангун мифтері 13 ғасырдағы корейлік "Самгук Юса" (삼국유사) еңбегінде жазылған. Бұл еңбекте айтылғандай, көкше ханзада мен аю әйелдің ұрпағы Дангун б.з.д. 2333 жылы Гочосонды құрды және оны 1122 жылы Чжоу патшасы Ву таққа отырғызғаннан кейін Гиджа (Киззи) алмастырды. Дангун оқиғасы миф болып саналса да, ол Гочосонның құрылуына қатысты бірқатар тарихи оқиғалардың мифтік синтезі деп есептеледі. Бұл аңыздың шығу тегі туралы әртүрлі теориялар бар. Со және Кан (2002) Дангун мифі екі түрлі тайпаның бірігуіне негізделгенін айтады: бұл қола дәуіріндегі аспанға табынатын шапқыншы тайпа және неолит дәуіріндегі аюға табынатын жергілікті тайпа, осы бірігу Гочосонның негізін қалады. Ли К. Б. (1984) "Дангун ванггом" атағы Гочосонның кезекті басшыларына тиесілі болған атау деп санайды. Дангун Гочосонды б.з.д. 2333 жылы құрғандығы айтылады, бұл Самгуннюса, Чеван Унги, Донггук Тонггам және Чосон әулетінің жылнамаларындағы сипаттамаларға сүйенеді. Тарихи дереккөздердегі мерзімдер әртүрлі болғанымен, олардың барлығы мифтік император Яоның билік кезінде (дәстүрлі мерзімдер: б.з.д. 2357 – 2256 ж.ш.) деп көрсетеді. Самгуннюса Дангунның Яоның билік етуінің 50-ші жылында таққа отырғанын, Седжон патшаның жылнамасы бірінші жылы, ал Донггук Тонггам 25-ші жылы деп жазады. Б.з.д. 7 ғасырда Ян Солтүстік-Шығыс аймақтарын зерттеуді бастады. "Янның өсуі" және "Гуанцзи контексі" еңбектеріне сәйкес, Гочосон осы кезеңде сауда арқылы дамыған деп болжауға болады. Гочосонның б.з.д. 4 ғасырда Янға қарсы соғыс жүргізе алатындай деңгейге жеткендігі естілген.

Гиджа мифы

Гиджа, Шан әулеті кезеңіндегі адам, 1122 ж.б.д. Шан әулеті Чжоу әулетіне құлдыраған кезде Корея түбегіне қашып, Гиджа Жосонды құрған деген аңыз бар. Гиджа Жосон ең ерте сақталған қытай жазбасы – «Үш патшалық тарихында» танылып, еске алынады. Гиджаның тарихы кейінгі корей мәтіндерінде, мысалы, «Самгук юса» және «Жэванг унги» сияқты еңбектерде одан әрі дамытылды. Горео әулетінің орта кезеңінде Гиджаға мемлекеттік культ қалыптасты. Көптеген қазіргі заманғы сарапшылар Гиджа Жосонның болуын түрлі себептермен жоққа шығарады, негізінен археологиялық және тарихи дәлелдердің сәйкес келмейтініне байланысты. Гиджа Жосон, мүмкін, Соғысқан мемлекеттер кезеңінің қаосынан қашқан Цинь әулетінің алдындағы көшпенділердің символы ретінде ғана болған шығар.

Wi Man

Ви Ман – Қытайдың солтүстік-шығысындағы Ян мемлекетінің әскери шенеунігі. Б.з.д. 195 жылы Хан әулетінің басып кіруінен қашып Солтүстік Корея түбегіне келді.

Академиялық көзқарастар

Годжосон мифологиясы мен тарихын үш кезеңге бөлуге болады: Дангун, Гиджа Жосон және Ви Ман Жосон. Ким Ч. В. (1966), Хан В. К. (1970), Чой М. Л. (1983, 1984, 1985, 1992), Хан В. К. (1984), Ким Дж. Б. (1987), Ли К. Б. (1984) Ви Манды тарихи тұлға деп мойындады.

Даулар

Жосон әулетінің орта кезеңінде тарихшылар арасында қалыптасқан бағыт корейлердің тегін қытай босқындарымен байланыстырды, корей тарихын Қытаймен үндес ұзақ созылған патшалықтар тізбегі деп қарастырды. Осыған орай, Гиджа Жосон және Силла мемлекеттері жоғары бағаланды, ал Кочосон және Когурё мемлекеттерінің маңызы төмендеді. Осы көзқарас бойынша, Кореядағы алғашқы мемлекет – Гиджа Жосонды б.з.д. 1122 жылы Шан әулетінің кеңесшісі Джизи құрған. Оның Корея түбегіне поэзия, музыка, медицина, сауда және саяси жүйе әкелгені туралы әңгіме, троялық босқын Энейдің Римді құрғандығы туралы мифке ұқсас болды. Бірақ 1930 жылдары Шин Чэхоның тарихи еңбектерінің ықпалымен Джизи Кореяны негізін қалаған туралы әңгіме, жолбарыс пен аюдан туған Даңгун туралы мифке қарағанда, аз танымал болды. Даңгун – жапон халық ертегілерінде жиі кездесетін кейіпкер, ол Корея түбегіне өркениет әкелген. Бірақ Шин Чэхо, Даңгунды жапон құдайы Сусанооның інісі ретінде бейнелейтін аннексияға дейінгі оқулықтарға сын көтерді. Шин үшін Даңгун – корей халқының (минджок) және бірінші корей мемлекетінің (кук) негізін қалаушы, корей тарихының бастауы болды. Жапон ғалымдары Ширатори Куракичи мен Иманиши Рюэ Дangunның Самгук Юса авторының ойдан шығарған туындысы екенін айтқандарына жауап ретінде, ұлттық тарихшы Чхо Нам Сон жапон мифологиясын негізсіз туындыларға құрылған деп сынады. «Қасиетті нәсілдің» (шинсонг чонгжок) негізін қалаған мифологиялық құдайға назар аудара отырып, корей ұлттық тарихы ежелгі Кореяны «құдайлар мен батырлар» дәуірі ретінде көрсетуге тырысады, онда Кореяның мәдени жетістіктері Қытай мен Жапониямен теңесе алады. Осыған сәйкес, Шин Чэхо Даңгунды Қытайдағы Сары император және Жапониядағы Аматерасу сияқты рөлге көтерді. Чхо Нам Сон, өзінің Пурхам мәдениет теориясына сәйкес, Даңгунды қытай және жапон императорларынан жоғары қояды, себебі бұл билеушілер ежелгі корей «Парк» дәстүрінің шамандық билеушілері болған. Даңгун туралы әңгіме корей мұрасының 5000 жылдан астам тарихы бар деген пікірді де нығайтады. Хён Ир Пайдың айтуынша, Даңгун туралы зерттеулердің танымалдылығы «корей тарихы және археологиясы саласындағы ұлтшылдық тенденцияның күшеюін көрсетеді». Шин Чэхо, мифтік Даңгунмен байланысы барлығына орай, Қытай-Корея шекарасындағы Чанбай тауларындағы Пэкту тауын корей мұрасының бір бөлігі деп атады. Алайда, бұл тауды, кем дегенде 17 ғасырдан бері, Цин әулетінің маньчжурлары өздерінің шығу мифінің бір бөлігі деп санайды, ал тау жотасы хан қытай мәдениетінде де қасиетті саналады. Пэкту тауының корейлермен байланыстырылуы, Қытай шекарасынан жұмыс істейтін корей тәуелсіздік қозғалысының партизандарының қызметі арқылы нығайтылды және Гочосон мен Балхэ мемлекеттерінің тарихымен байланыстырылды. Қытайдың ежелгі Кореямен мәдени байланысын Солтүстік Корея тарихшылары әлі де сынап келеді, олар Гиджа Чосон тарихының «феодалдық билеуші тап, садэжуи ізбасарлары және үлкен держава шовинистері» тарапынан «қатыгездікпен бұрмаланғанын» айыптайды.

Мемлекеттік құрылым

Гожосон туралы алғашқы айғақтар Гуанцзи тарихи жазбаларында табылады. Онда Гожосон Бохай шығанағы маңында орналасқандығы және Қытайдың Ци (齊) мемлекетімен сауда байланыстарында болғандығы айтылады. Жаңгоце, Шанхайцзин және Шиджи (оның ең ерте жазбаларын қамтиды) Жосонды аймақ ретінде көрсетеді, бірақ Шиджи мәтіні б.з.д. 195 жылдан бастап оны мемлекет деп атауды бастайды. Б.з.д. 4 ғасырға қарай, бұрынғы қола дәуірінің "қоршалған қала мемлекеттері" аумағында нақты саяси құрылымдары бар басқа мемлекеттер пайда болды; Гожосон олардың арасындағы ең дамыған мемлекет болды. Сол кездегі жазбаларда Солтүстік Қытайдағы феодалдық мемлекет пен Гожосонның "бірлестік" патшалығы арасындағы қарым-қатынастардың шиеленісі туралы мәліметтер бар. Айта кетейік, Ляо өзенінен әрі Янға шабуыл жасау жоспары тіркелген. Бұл қақтығыс Гожосонның құлдырауына және Ян жазбаларында "мақтаншыл" және "қатыгез" деп сипатталған соңғы құлауына әкелді. Бірақ бұл ежелгі патшалық сонымен қатар күрделі әлеуметтік құрылымы бар, гүлденген қола дәуірі өркениеті ретінде көрінеді, оның құрамында Гожосонның дамуына және Ляодун алқабының көп бөлігіне солтүстікке қарай кеңеюіне үлес қосқан атты жауынгерлер класы болды. Б.з.д. 300 жылы Гожосон Ян мемлекетімен соғыс салдарынан батыс аумағының бір бөлігін жоғалтты, бірақ бұл Гожосонның Янға қарсы соғыс жүргізе алатын және 2000 ли (800 километр) аумақты жоғалтқаннан кейін де сақтала алатын жеткілікті үлкен мемлекет болғанын көрсетеді. Осы шамада Гожосон өзінің астанасын Пхеньян аймағына көшірген деп саналады. 194 жылы Ви Ман көтеріліс жасап, Гожосон тағын басып алды. Жоң патша Корей түбегінің оңтүстігіндегі Джин қаласына қашып кетті. 109 жылы Хань императоры У Ляо өзені маңында шабуыл жасады. Жауап ретінде император У Гожосонға қарсы екі бағыттан шабуыл жасады – құрлықтан және теңізден. Гожосон б.з.д. 1 ғасырға қарай бұрынғы биліктеріне бақылауын жоғалтып, ыдырады. Оның бұрынғы аумағынан Буйо, Окжо, Донгё сияқты көптеген жаңа мемлекеттер пайда болды. Гогорьо мен Бэкдже Буйодан туындады.

Мәдениет

Б.з.д. 2000 жылы суреттелген және кескінделген өрнектермен жаңа қыш ыдыс мәдениеті дамыды. Бұл адамдар отырықсып, бірлесіп шаруашылық жүргізіп, отбасылық кландарға біріккен болуы мүмкін. Жартылай аралдың барлық жерінен төртбұрышты тұрғындар мен үлкенірек дольмен қабірлері табылды. Қоладан жасалған қысқа қанжарлар мен айналар қазылып алынды, сонымен қатар осы кезеңде кішкентай қабырғалы қала-мемлекеттердің археологиялық куәліктері де бар. Осы аймақта табылған дольмендер мен қола қанжарлар ерекше корейлік ерекшелігін көрсетеді және Қытайда табылмайды. Қытайда, көбінесе Шаньдун провинциясында, аздаған дольмендер кездеседі.

Мумун қыш құмырасы

Ммунь керамика кезеңінде (б.з.д. 1500 – 300 жылдар) қарапайым, жалпақ керамика бұрынғы тісті өрнектердегі ыдыстардың орнын басты, бұл Маньчжурия мен Сібірден Кореяға көшіп келген жаңа тұрғындардың ықпалынан туындаған болуы мүмкін. Бұл керамика әдетте қалың қабырғалы және әртүрлі пішіндерге ие, бұл пеш технологиясының жетілгенін көрсетеді. Кореяның қола дәуірі мәдениеті Ляонин және Маньчжуриядан бастау алғанмен, ерекше типология мен стильге ие, әсіресе ритуалдық заттарда. Б.з.д. 7 ғасырға қарай, Маньчжурия, Шығыс Моңғолия, сондай-ақ Сібір және скифтердің қола стильдерінің ықпалымен дамыған қола дәуірінің материалдық мәдениеті түбекте гүлденді. Корея қоласы көршілес қола мәдениеттеріне қарағанда мырыш мөлшері жоғары. Көбінесе қабірлерден табылған қола бұйымдарының көпшілігі – геометриялық өрнектермен әшекейленген қылыштар, найзалар, пышақтар, кішкентай қоңыраулар және айналар. Годжосонның дамуы қола технологиясын қабылдаумен байланысты болған сияқты. Оның ерекшелігі ең айқын түрде қола қылыштардың ерекше түрінде немесе «мандолин пішіндес пышақтарда» (비파형동검, 琵琶形銅劍) көрінеді. Мандолин пішіндес пышақтар Ляонин, Хэбэй және Маньчжурия аймақтарында, тіпті Корея түбегінде де кездеседі, бұл Годжосонның биліктері болғанын көрсетеді. Қызықтысы, Годжосонның «мандолин» пішіндес пышағы Қытайда табылған қылыштардан едәуір өзгеше.

Долмен қабірлері

Мегалитикалық дольмендер Корея түбегінде және Маньчжурияда шамамен б.з.д. 2000 жылдан 400 жылға дейін кездеседі. Шамамен б.з.д. 900 жылдары жерлеу рәсімдері күрделене бастады, бұл әлеуметтік жіктелудің артуын көрсетеді. Корея мен Маньчжуриядағы дольмен қабірлері – гоиндол, тік тастардан тұрады, олар көлденең тақташаны ұстап тұрады, және Шығыс Азияның басқа аймақтарына қарағанда Кореяда олардың саны көп. Басқа жаңа жерлеу түрлері – тас жәшіктер (таспен қапталған жер асты қабірлер) және қыш құмыралардағы жерлеу. Дольмендер мен тас жәшіктерден табылған қола заттар, қыш ыдыстар мен жаде әшекейлер мұндай қабірлердің тек элиталық топқа арналғанын көрсетеді. Шамамен б.з.д. VI ғасырда дольмен қабірлерінде, сондай-ақ тұрмыстық ыдыстарда – тостағандар мен кеселерде, темірге бай, жақсы өңделген қыштан жасалған, тегіс, жылтыр беті бар қызыл керамика пайда болды. Гангсанг және Нусанг қабірлері Гочжосонның жергілікті ақсүйектерінің қабірлері саналады. Кейбір зерттеушілер бұл қабірлерді құлдық болғанының куәлігі деп қарастырады, бірақ басқалары мұндай тұжырымға жететін жеткілікті дәлелдер жоқ деп санайды.

Кореяның үш патшалығы

Көптеген шағын мемлекеттер мен конфедерациялар Годжосонның қалдықтарынан пайда болды, оның ішінде Когурё, Буё корольдігі, Окджео және Донгё. Қытайдың үш әкімшілік аймағы бірнеше онжылдық ішінде жергілікті қарсылықтың нәтижесінде құлады, бірақ соңғысы – Накранг, 313 жылы кеңейіп келе жатқан Когурёмен жойылғанға дейін маңызды сауда және мәдени бекет болып қала берді. Годжосонның Жунь ханзадасы Корея түбегінің оңтүстігіндегі Джин мемлекетіне қашқан деседі. Джин Самхан конфедерациясына, Баекдже мен Силланың бастауына айналып, солтүстіктен келіп қоныстанғандарды қабылдауын жалғастырды. Самхан конфедерациялары – Махан, Цзиньхан және Бьонхан. Жоң патша Маханды биледі, ол ақырында Баекжеге қосылды. Когурё, Баекже және Силла біртіндеп Кореяның үш патшалығына айналып, 4-шы ғасырға қарай бүкіл түбекті бақылауға алды.