Кіріспе

Орталық Азияда қолданылатын парсы тілінің бір түрі – тәжік тілі. Тәжік тілі Тәжікстанның екі ресми тілінің бірі болып табылады, екіншісі – ресми этникаралық тіл ретінде орыс тілі. Ауғанстанда (тажик халқы парсы тілді халықтың басым бөлігін құрайды) бұл тіл түркі тілдерінен аз әсер көрген, дари тілінің бір түрі саналады және осылайша, қоса ресми тіл мәртебесіне ие. Тәжікстанның тәжік тілі саяси шекаралар, географиялық оқшаулау, тілді стандарттау процесі, сондай-ақ орыс және көршілес түркі тілдерінің әсеріне байланысты Ауғанстан мен Иранда қолданылатын парсы тілінен ерекшеленеді. Стандартты тіл тәжік тілінің солтүстік-батыс диалектілеріне (ескі, ірі қала Самарқан аймағы) негізделген, олар географиялық жақындығының нәтижесінде көршілес өзбек тілінің ықпалына түсті. Тәжік тілі сонымен қатар сөздік қорында, айтылуында және грамматикасында парсы тілді әлемнің басқа жерлерінде жоғалып кеткен көптеген архаикалық элементтерді сақтап қалды, бұл Орталық Азия тауларындағы салыстырмалы оқшаулығының нәтижесінде болды.

Атауы

ХІХ ғасырға дейін Ауғанстан мен Орталық Азияда сөйлейтін адамдардың тілге жеке атауы болмады және олар өздерін жай ғана парсы тілінде сөйлейтіндер деп есептеді, себебі парсы тілінің өзіндік атауы – фарси. "Тәжік" термині парсы тілінде "таж" немесе "таждыланған" деген мағынаны білдіреді, бірақ бұл атауды тілді пайдаланатындар өздері қабылдады. ХХ ғасырдың көп бөлігінде оның атауы орыс тілінде "таджик" деп жазылды. 1989 жылы тәжік ұлттық сезімінің күшеюімен тәжік тілін мемлекеттік (ұлттық) тіл деп жариялайтын заң қабылданды, ал орыс тілі – ресми тіл ретінде сақталды (бүкіл Одақ бойынша). Бұған қоса, заң тәжік тілі мен парсы тілін теңестіріп, парсы тілінің өзіндік атауын – фарси сөзін тәжік тілінен кейін келтірді. Заңда сондай-ақ парсы-араб әліпбиін кезең-кезеңімен қайта енгізу көзделді. 1999 жылы мемлекеттік тіл туралы заңнан фарси сөзі алынып тасталды.

Географиялық таралуы

Орталық Азияның екі ірі қаласы – Самарқан мен Бұхара қазіргі Өзбекстан аумағында орналасқан, бірақ оларды тажик тілінің кең таралған, жергілікті қолданысы ерекшелендіреді. Бүгінде Бұхарадағы тажик тілінде сөйлейтін халқының барлығы дерлік тажик және өзбек тілдерін біледі. Бұл тажик-өзбек екітілділігі Бұхара тажик тілінің фонетикасына, морфологиясына және синтаксисіне күшті әсер етті. Тажиктер сонымен қатар оңтүстіктегі Сурхандария облысында және Өзбекстанның Тажикстанмен шығыс шекарасы бойында көптеп кездеседі. Бүгінде Самарқан мен Бұхарадағы халықтың көпшілігі тажик тілінде сөйлейді, бірақ Ричард Фолц атап өткендей, олардың сөйлеу диалекттері стандартты әдеби тілден айтарлықтай ерекшеленеді және көпшілігі оны оқи алмайды. Өзбекстанның ресми статистикасы бойынша, тажик қауымы елдің жалпы халқының 5% құрайды. Дегенмен, бұл көрсеткішке түрлі себептермен халық санағында өзбектер ретінде тіркелген этникалық тажиктер кірмейді. Өзбекстан Коммунистік партиясының басшысы Шароф Рашидовтің басшылығымен өткен кеңестік «өзбекшелендіру» саясаты кезінде тажиктер Өзбекстанда қалып, паспортында өзбек ретінде тіркелуді немесе республиканы аз дамыған ауыл шаруашылығы мен таулы Тәжікстанға көшіп кетуді таңдауға мәжбүр болды. «Өзбекшелендіру» қозғалысы 1924 жылы аяқталды. Тәжікстанда тажиктер халықтың 80% құрайды және тіл елдің көп бөлігінде басым. Памир тілдері көптеген тұрғындардың ана тілі болып табылатын Тәжікстанның оңтүстік-шығысындағы Горно-Бадахшан автономиялық облысындағы кейбір тажиктер екі тілді. Тажиктер Ауғанстанның солтүстігіндегі басым этникалық топ болып табылады, сонымен қатар елдің басқа аймақтарында, әсіресе Кабул, Мазар-и-Шариф, Кундуз, Газни және Герат сияқты қалалық орталықтарда көпшілік құрайды. Тажиктер елдің жалпы халқының 25-35% аралығын құрайды. Ауғанстанда этникалық тажиктердің сөйлейтін диалекттері парсы әліпбиін қолдана отырып жазылады және Дари деп аталады, сондай-ақ Ауғанстандағы басқа топтардың диалекттері, мысалы, хазара және аймақ диалекттері де осылай жазылады. Ауғанстан азаматтарының шамамен 48-58% Дари тілінде сөйлейді. Орталық Азиядағы соңғы жылдардағы тұрақсыздық салдарынан тажик тілінде сөйлейтін үлкен диаспора қалыптасқан, олардың көп саны Ресей, Қазақстан және одан тыс елдерде қоныстанған. Бұл тажик диаспорасының пайда болуына Тәжікстан экономикасының нашар жағдайы да себепкер, жыл сайын шамамен бір миллион ер адам жұмыс табу үшін Тәжікстаннан Ресейге кетеді.

Қосындылар

Тәжік тілінде 24 дауыссыз дыбыс бар, оның 16-сы дауыстықпен жұптасқан қарама-қайшы жұптарды құрайды: [б/п] [в/ф] [д/т] [з/с] [ж/ш] [ҷ/ч] [г/к] [ғ/х].

Сөздің қысымы

Сөздің басымдығы, әдетте, толық етістік формаларындағы бірінші буынға, ал есімдер мен есімшелердегі соңғы буынға түседі. Классикалық парсы грамматикасы мен тәжік парсы грамматикасы арасындағы ең көзге түсетін айырмашылық – әр тілдегі ағымдағы прогрессивті уақыттың жасалу жолы. Тәжік тілінде ағымдағы прогрессивті форма, "тоқтау" мағынасындағы истодан (istodan) етістігінен жасалған ағымдағы прогрессивті жақсылықтан және "болу" мағынасындағы аст (ast) етістігінің жалғастырылған түрінен тұрады.

Жазу жүйесі

Тәжікстанда және бұрынғы Кеңес Одағының басқа елдерінде тәжік тілі қазіргі уақытта кириллица әліпбиімен жазылады, бірақ 1928 жылдан бастап латын әліпбиімен, ал 1928 жылға дейін араб әліпбиімен жазылған. Тәжік Кеңес Социалистік Республикасында латын әліпбиі кейін 1939 жылы кириллицамен алмастырылды. Тәжік әліпбиі кириллица әліпбиіне алты қосымша әріп қосты, және осы қосымша әріптер тәжік орфографиясында диакритикалық белгілердің қолданылуы арқылы ерекшеленеді.

Тарих

Көптеген ғалымдардың пікірінше, жаңа парсы тілі (кейіннен Иран, Ауғанстан және Тәжікстанда қолданылатын парсы тілдеріне дамыған) Трансоксиана мен Хорасанда, қазіргі Ауғанстан, Иран, Өзбекстан және Тәжікстанның бір бөлігінде қалыптасқан. Жаңа парсы тілі негізінен орта парсы тілінен туындаса да, ежелгі Орталық Азияның басқа иран тілдерінің, мысалы, соғди тілінің маңызды элементтерін де қамтыды. VIII ғасырда Иран мен Орталық Азияның көп бөлігін исламдық жаулаудан кейін араб тілі біраз уақытқа сарай тіліне айналды, ал парсы және басқа иран тілдері жеке өмірге ысырылды. IX ғасырда Саманидтердің билікке келуінен кейін, олардың мемлекеті Бұхара (Бухоро), Самарқанд және Герат қалаларының төңірегінде орналасып, Өзбекстан, Тәжікстан, Ауғанстан және Солтүстік-Шығыс Иранның көп бөлігін қамтыды. Жаңа парсы тілі сарай тілі ретінде пайда болды және араб тілін жылдам ығыстырды. Жаңа парсы тілі ғасырлар бойы Орталық Азияның лингва франкасы болды, бірақ ол ақырында бұрынғы иеліктерінің көп бөлігінде шағатай тіліне жол берді, себебі шығыстан аймаққа түркі тайпаларының саны көбейіп, қоныстанды. 16 ғасырдан бері тәжік тілі көрші түркі тілдерінен күшті қысым көріп келеді. Бір кезде Түрікменстанның Мерв сияқты аймақтарында сөйленген тәжік тілі бүгінде бұл елде дерлік жоқ. Өзбек тілі қазіргі Өзбекстанның көп бөлігінде тәжік тілін алмастырды. Әсіресе Ресей империясы Ферғана мен Самарқандта тәжіктер арасында түркілендіру саясатын жүргізіп, бұл аймақтардағы басты тілді өзбек тілімен ауыстырды. Дегенмен, тәжік тілі Самарқанд, Бұхара және Сурхандария облыстарында, сондай-ақ қазіргі Тәжікстанның көп бөлігінде сақталды. 1929 жылы Кеңес Одағы құрамында Тәжік Совет Социалистік Республикасының құрылуы тәжік тілінің болашағын қорғауға көмектесті, себебі ол орыс тілімен бірге республиканың ресми тілі болды. Бірақ тәжік тілінде сөйлейтін көптеген адамдар республика шекарасының сыртында, негізінен көрші Өзбекстан Кеңес Социалистік Республикасында қалды, бұл тәжіктер мен өзбектер арасында шиеленіс тудырды. Самарқанд та, Бұхара да тарихындағы үлкен маңызына қарамастан, жаңа құрылған Тәжік КСР-іне қосылмады. Тәжік КСР құрылғаннан кейін Өзбек КСР-інен көптеген этникалық тәжіктер көшіп келді, әсіресе астана Дүшанбе аймағына, республиканың саяси, мәдени және экономикалық өміріне елеулі әсер етті. Өзбек КСР-інен келген этникалық тәжік иммигранттарының ықпалы әдеби тәжік тілінің Дүшанбе аймағы мен оған іргелес аудандарда сөйлейтін орталық диалекттерге емес, тілдің солтүстік-батыс диалекттеріне негізделгендігінен көрінеді. Кеңес Одағының құлауынан және 1991 жылы Тәжікстанның тәуелсіздік алғаннан кейін Тәжікстан үкіметі мемлекеттік және жеке өмірдің барлық салаларында тәжік тілін қолдануды ынталандыруға көп күш жұмсады. Тәжік тілі бір кезде орысшаланған жоғарғы топтар арасында кеңінен таралып, ел халқының көпшілігінің тілі ретінде өз рөлін жалғастыруда. Тәжік тіліндегі басылымдар саны артып келеді. Кеңес кезінде ондаған жылдар бойы оқшауланғаннан кейін Иран мен Ауғанстанның БАҚ-тарымен байланыс орнату да тілдің дамуына әсер етеді.