Кіріспе

Самоа тілі (немесе Гагана Самоа;) — Самоа аралдарындағы самоандықтар сөйлейтін полинезия тілі. Әкімшілік тұрғысынан аралдар тәуелсіз Самоа мемлекеті мен Америка Құрама Штаттарының Америка Самоасы арасында бөлінген. Бұл тіл екі юрисдикцияда да ағылшын тілімен бірге ресми тіл мәртебесіне ие. Ол Тынық мұхиты аймағында, әсіресе Жаңа Зеландияда, сондай-ақ Австралия мен Америка Құрама Штаттарында кеңінен таралған. Полинезия тілдері ішінде самауа тілі ана тілі ретінде ең көп қолданылатын тіл болып табылады. Архипелагта шамамен 260 000 адам самауа тілінде сөйлейді, ал көптеген самоандықтар шетелде тұрғандықтан, 2015 жылы әлем бойынша тілді білетін адамдардың саны 510 000-ға жетеді деп есептелді. Жаңа Зеландияда бұл тіл үшінші орында тұр, 2018 жылғы мәліметтер бойынша халықтың 2,2%-ы, яғни 101 900 адам осы тілде сөйлей алады. Тілдің ерекшелігі – формальды және бейресми сөйлеудегі фонетикалық айырмашылықтары, сондай-ақ самоалық сөз сөйлеу өнерінде қолданылатын салтанатты түрі.

Жіктеу

Самоан тілі – аналитикалық, оқшауланған тіл және австронезия тілдер отбасының мүшесі, дәлірек айтқанда, полинезиялық субфилының самоандық тармағы. Ол басқа полинезия тілдерімен тығыз байланысты, көптеген ортақ туыс сөздері бар, мысалы, алиʻи, ʻава, атуа, тапу және сандар, сондай-ақ мифологиядағы құдайлардың аттары. Тіл біліміндегі мамалар самоан тілін басқа полинезия тілдерімен салыстырғанда жіктеу мәселесінде кейбір даулы пікірлер бар. Грамматика мен сөздіктердегі ортақ жаңалықтарға негізделген «дәстүрлі» жіктеуге сәйкес, самоан тілі токелау, полинезиялық шет тілдері және Рапануи, маори, таити және гавай тілдерін қамтитын Шығыс Полинезия тілдерімен бірге топтастырылады. Осы талдау бойынша, Ядролық полинезия және тонг тілдері (Тонга және Ниуэ тілдері) – полинезияның негізгі бөлімшелері болып табылады. Марк жасаған қайта қарау самоан тілі мен шет тілдері арасындағы қарым-қатынасты жаңаша түсіндірді. 2008 жылы австронезиялық негізгі сөздік дерекқорынан жасалған, тек негізгі сөздіктерді қамтитын талдау нәтижесі қайшылықты болды, себебі ол тонг және самоан тілдерінің кіші топ құрайтынын көрсетсе де, ескі тонг және ядролық полинезиялық кіші топтар дерекқордың өзіндегі жіктеу іздеуіне енгізілген күйінде қалды.

Географиялық таралуы

Дүние жүзінде шамамен 470 000 самау тілінде сөйлейтін адам бар, олардың 50 пайызы Самоа аралдарында тұрады. Содан кейін ең көп шоғырланғандар Жаңа Зеландияда, онда 2018 жылғы халық санағы бойынша 101 937 самау тілінде сөйлейтін адам болды, бұл ел халқының 2,2% құрайды. Самау тілі – ағылшын және маори тілдерінен кейін Жаңа Зеландияда ең көп қолданылатын үшінші тіл. Австралия Статистика бюросы жүргізген 2021 жылғы халық санағы мәліметтері бойынша, 49 021 адамның үйінде самау тілі қолданылады. АҚШ-тың 2010 жылғы халық санағы бойынша, АҚШ-та 180 000-нан астам самаулық тұрады, бұл Америка Самоасында тұратын адамдар санынан үш есе көп, ал 2011 жылдың шілдесіне қарай Самоа арал мемлекетінің халық саны – 193 000-ға жуық, одан сәл кем. Самау тілі апталығы (Vaiaso o le Gagana Sāmoa) – Жаңа Зеландияда үкімет пен ЮНЕСКО-ның қолдауымен жыл сайын өткізілетін тіл мерекесі. Самау тілі апталығы алғаш рет 2010 жылы Австралияда ұйымдастырылды.

Сөйлемдегі терістеудің орны

Самоа тілінде сөйлемді өзгертетін бөлшектер, әдетте, сұрақ бөлшегі ʻea-ны қоспағанда, сөйлемде бірінші орынды алады. Бір санатты құрайтын бөлшектер әрқашан бір-бірінен ажыратылмайды: мысалы, екі теріс бөлшекті біріктіруге болмайды, бірақ кейбір алғыштар бірге қолданылуы мүмкін. Сонымен қатар, теріс ядролық емес бөлшектер превербальді есімдіктің немесе ТАМ бөлшегінің артынан келеді. Mosel & Hovdhaugen-нің мысалдарында теріс бөлшектер ТАМ бөлшегі te-ден (1-мысал: e) немесе превербальді есімдіктен (2-мысал: ʻou) кейін келеді. Екі мысалда да теріс бөлшек екінші орында, превербальді есімдіктен және/немесе ТАМ бөлшегінен кейін тұрады. 2-мысалда, превербальді есімдік (ʻou) және одан кейінгі ТАМ бөлшегі (te) екеуі де бар. Бұл теріс бөлшектің сөйлемдегі осы екі түрдегі бөлшектердің артынан әрқашан келу керектігін көрсетеді, тіпті олардың екеуі де болса да.

Теріс етістіктер

Самоа тілінде екі экзистенциалдық етістік бар: iai, "болу, қатысу" және оның теріс түрі leai [leái] немесе [le:ái], "болмау, қатыспау". Олар басқа самоа тіліндегі етістіктерден кем дегенде бір жағынан өзгеше: оларды теріс түйіршіктермен терістеуге болмайды. Mosel & Hovdhaugen (1992, 114-бет) бұл осы етістіктердің этимологиясынан туындайды деген пікірді білдіреді: теріс экзистенциалдық етістік leai, мүмкін, lē ("жоқ") және ai (ANAPH, "сол жерде жоқ") сөздерінен шыққан. Етістіктің өзінде теріс элементтің болуы, сөйлем құрылымында теріс түйіршіктің пайда болуына кедерілтіреді. Mosel & Hovdhaugen (1992, 56-бет) мысалын төмендегі сөйлемде қарастырайық:

Бұл мысалда, теріс түйіршікті пайдаланудың орнына, экзистенциалдық етістік leai бір нәрсенің (яғни, машиналардың) жоқтығын көрсету үшін қолданылған. Дегенмен, екінші сөйлемде теріс түйіршік (lei) қолданылып, сөз тіркесін өзгертеді, нәтижесінде "жолдар сол жерге жетпеді" деген фраза пайда болады, бұл аймақтағы жолдардың жоқтығына назар салады. Mosel & Hovdhaugen (1992, 480–481-беттер) бойынша, leai етістігімен тек ʻua және e немесе te TAM түйіршіктері ғана қолданылады. Бұл leai болмаудың жалпы факт екенін көрсетеді, оны нақты уақытқа байланыстырмайды. Егер leai етістігінен кейін басқа етістік келсе, ол "мүлдем жоқ" деген мағынадағы күшейтілген терістеу болып жұмыс істейді. Бұл келесі мысалда көрсетілген:

Мұнда, "қозғалу" деген мағынаны білдіретін gāoi етістігіне leai қосылуы мәлімдемені күшейтеді: Сина ғана емес қозғалмады, ол мүлдем қозғалмады.

Теріс императивтік етістіктер

Екі теріс императив етістігі бар: ʻауа және соя. ʻАуа сөзін "неге" мағынасындағы aua сөзімен шатастыруға болмайды. Бұл теріс императивті етістіктер теріс түйіршіктерге тәуелсіз қолданылуы мүмкін; өйткені терістеу етістіктің өзінде болады, сондықтан қосымша түйіршік қажет емес. ʻАуа "жасама, істеме" дегенді білдіреді және тікелей және жанама сөйлеуде бұйрықтарды білдіру үшін қолданылады. Не істемеу керек екені сөздік толықтыру арқылы көрсетіледі, мысалы төменде. Жоғарыда айтылғандай, бұл сөйлемге теріс түйіршік қажет емес, себебі теріс императивті етістік жеткілікті. Соя болса, "бастаған ісін тоқтату керек" дегенді білдіреді. ʻАуа сияқты, не істемеу керек екені сөздік толықтыру арқылы көрсетіледі. Тікелей сөйлеуде соя TAM түйіршігісіз императивте немесе seiʻi арқылы белгіленген оптативте қолданылады. Бұған мысал төмендегі мысалда келтірілген, онда теріс түйіршік lē алдынан o препозициясы тұрады. Бұл күрделі сөйлемде теріс түйіршік lē, экзистенциалдық сөйлемді теріске шығару үшін o препозициясымен біріктірілген ("болмайды") терістеудің бірнеше мысалы бар.

Әліпби

Еуропалықтармен кездесу 1700 жылдары басталды, одан кейін Тынық мұхитындағы отаршылдық дәуірі келді. Самоан тілі 1800 жылдардың басында христиан миссионерлері діни мәтіндер үшін ауызша тілді жазып, жазу үшін латын әрпін енгізгенге дейін тек ауызша тіл ретінде ғана қолданылды. 1834 жылы Лондон миссионерлік қоғамы тілдің жазу ережесін таратты, ал 1839 жылы баспахана құрды. Самоан тіліндегі алғашқы толық Киелі кітап (Туси Паʻиа, Қасиетті кітап) 1862 жылы аяқталып, жарияланды. Полинезиядағы миссионерлердің алдында тұрған бірінші мәселе – арал тұрғындарының тілін үйрену болды, оларды христиан дініне өткізуді көздеді. Екінші мәселе – жергілікті тілдердегі дыбыстарды өз тілдерінде қолданылатын символдармен анықтау, алфавит құру және туған тілдегі сөздердің жазылуын белгілеу еді. Алфавит пен жазу ережесін белгілі бір деңгейде қанағаттандырарлық етіп орнатып алғаннан кейін, жергілікті халықты өз тілінде жазу мен оқуға үйрету қажет болды. Баспа машинасы, алфавит пернелері тек ағылшын тілінде қолданылатын, миссионерлік жабдықтардың бір бөлігі болды. Осы арқылы Киелі кітаптың үзінділерін және жергілікті тілдегі әндерді аударуға, жазуға ғана емес, сонымен қатар оларды оқу материалдары ретінде басып шығаруға мүмкіндік болды. Осылайша, миссионерлер Полинезияда алғаш рет жазуды енгізді, алғашқы баспагерлер болды және ауылдарда алғашқы мектептерді ашты.

Әліпби

Алфавит негізінен 15 әріптен тұрады: 5 дауысты – a, e, i, o, u және 10 дауыссыз – f, g, l, m, n, p, s, t, v. Сонымен қатар, дауысты әріптердің үстінен жазылған макрон бес ұзын дауыстыны көрсетеді: ā, ē, ī, ō, ū, мысалы, manu 'жануар', mānu 'қалқып, жүзу'. Окина (кома лилиу, кері апостроф) басқа полинезия тілдеріндегідей, көмекейлік тоқтатуды білдіреді. Басу үшін қолайлы болуына байланысты, окина жиі қарапайым апострофпен алмастырылады. Қосымша әріптер h, k, r шетел сөздерінде қолданылады, егер "puke(ta)! 'табып алдым!' " деген сөзден басқасы болмаса; осы дыбыс тілде кездеседі, бірақ ол "t" деп жазылады. "g" әрпі ағылшын тіліндегі "go" емес, "sing" сөзіндегідей, ағылшын тіліндегі "velar nasal" дыбысын білдіреді. Сондықтан, Паго Пагоның дұрыс айтылуы – ... Самоа тілінің грамматикасы мен сөздігі, ағылшын және самоа тілдерінен сөздерімен, 1862 жылы пастор Джордж Пратт жазған. Пратттың құнды сөздігіне көптеген ескі сөздер, арнайы терминология, көне сөздер және самоа дәстүріндегі есімдер енгізілген. Онда самоа мақалдары мен поэзияға арналған бөлімдер, сондай-ақ кең грамматикалық сипаттама бар. Пратт Лондон миссионерлік қоғамының миссионері болды және Савайи аралындағы Матаутуда 40 жыл өмір сүрді.