Кіріспе
Түркі тілінің қарлық тармағындағы ұйғыр немесе уйғыр (ئۇيغۇر تىلى, Уйғур тили, Uyghur tili, Uyƣur tili, немесе ئۇيغۇرچە, Уйғурчә, Uyghurche, Uyƣurqə, CTA: Uyğurçä; бұрынғыда Шығыс түркі деп аталған) – 8–13 миллион адам сөйлейтін, ұйғыр парсы-араб әрпімен жазылатын түркі тілі. Ұйғыр тілі Синьцзян-Ұйғыр автономиялық облысының ресми тілі; ол әлеуметтік және ресми салаларда, сондай-ақ баспа, теледидар және радиода кеңінен қолданылады. Синьцзянның басқа этникалық азшылықтары да ұйғыр тілін ортақ тіл ретінде пайдаланады. Ұйғыр тілі түркі тілдері отбасының қарлық тармағына жатады, оған өзбек тілі сияқты тілдер кіреді. Көптеген басқа түркі тілдері сияқты, ұйғыр тілінде де дауыстылар үйлесімділігі және агглютинация бар, есімдік кластары немесе грамматикалық жынысы жоқ, және ол солдан тармақталатын, бастауыш-толықтырылым-жалғау сөз тіркесімен тіл. Ерекше айта келерлік жайт, ұйғыр тілінде дауыстыларды азайту және умляутинг процестері бар, әсіресе солтүстік диалекттерде. Басқа түркі тілдерімен қатар, ұйғыр тіліне тарихи түрде араб және парсы тілдері, ал соңғы кезде орыс және мандарин қытай тілдері күшті әсер еткен. Араб тілінен туындаған өзгертілген жазу жүйесі Қытайда ең көп таралған және жалғыз стандарт болып табылады, бірақ басқа жазу жүйелері қосымша және тарихи мақсаттар үшін қолданылады. Көптеген араб тілінен алынған жазулардан айырмашылығы, ұйғыр араб әліпбиінде 20 ғасырда түпнұсқа парсы-араб жазуына енгізілген өзгерістерге байланысты барлық дауыстыларды міндетті түрде белгілеу қажет. Екі латын алфавиті және бір кириллица алфавиті де қолданылады, бірақ олардың қолданылуы әлдеқайда аз. Латын және араб негізіндегі ұйғыр алфавиттерінің әрқайсысында 32 әріп бар; ұйғыр кириллица алфавитінде де екі иотталған дауысты әріп (Ю және Я) қолданылады.
Uyghur or Uighur ('/w//iː//ɡ//ʊər//, // //g//ər/; ئۇيغۇر تىلى, Уйғур тили, Uyghur tili, Uyƣur tili, or ئۇيغۇرچە, Уйғурчә, Uyghurche, Uyƣurqə, , CTA: Uyğurçä; formerly known as Eastern Turki) is a Turkic language written in a Uyghur Perso Arabic script with 8–13 million speakers, Uyghur is an official language of the Xinjiang Uyghur Autonomous Region; it is widely used in both social and official spheres, as well as in print, television, and radio. Other ethnic minorities in Xinjiang also use Uyghur as a common language. Uyghur belongs to the Karluk branch of the Turkic language family, which includes languages such as Uzbek. Like many other Turkic languages, Uyghur displays vowel harmony and agglutination, lacks noun classes or grammatical gender, and is a left branching language with subject–object–verb word order. More distinctly, Uyghur processes include vowel reduction and umlauting, especially in northern dialects. In addition to other Turkic languages, Uyghur has historically been strongly influenced by Arabic and Persian, and more recently by Russian and Mandarin Chinese. The modified Arabic derived writing system is the most common and the only standard in China, although other writing systems are used for auxiliary and historical purposes. Unlike most Arabic derived scripts, the Uyghur Arabic alphabet has mandatory marking of all vowels due to modifications to the original Perso Arabic script made in the 20th century. Two Latin alphabets and one Cyrillic alphabet are also used, though to a much lesser extent. The two Latin based and the Arabic based Uyghur alphabets have 32 characters each; the Uyghur Cyrillic alphabet also uses two iotated vowel letters (Ю and Я).
Тарих
Орта түркі тілдері – карлық тілдерінің тікелей ата-бабасы, соның ішінде ұйғыр және өзбек тілдері. Қазіргі ұйғыр тілі көне ұйғыр тілінен тумаған, ол – Махмуд әл-Қашғари «Диван луғат ат-түрк» кітабында сипаттағандай, Қара хандық мемлекетінің сөйлеген карлық тілінің ұрпағы. Герард Клаусонның айтуынша, Батыс Югур – көне ұйғыр тілінің нағыз мұрагері және оны «Жаңа ұйғыр» деп те атайды. Фредерик Коэнеге сәйкес, қазіргі ұйғыр және Батыс Югур тілдері түркі тілдері отбасының әртүрлі тармақтарына жатады: біріншісі – Оңтүстік-Шығыс түркі тілдері, екіншісі – Солтүстік-Шығыс түркі тілдері. Батыс Югур тілі, географиялық жақындығына қарамастан, Сібірдегі Сібір түркі тілдерімен тығыз байланысты. Роберт Данкоффтың пікірінше, Қашғарда сөйленген және Қара хандық еңбектерінде қолданылған түркі тілі – (көне) ұйғыр емес, карлық тілі болған. Роберт Баркли Шоу былай деп жазды: «Кашгар мен Яркендтегі түркі тілі (кейбір еуропалық тіл білімінде оны ұйғыр деп атайды, бірақ бұл атау қала тұрғындарына беймәлім, олар өз тілін жай ғана түркі деп біледі) – көп жағдайда қазіргі Кашгар тіліне қатысты дұрыс емес атау болып көрінеді». Свен Хедин: «Бұл жағдайларда Шығыс түркі әдеби тіліне қалыпты жағдай жасау орынсыз болар еді, себебі бұл Кашгар түркілерімен тікелей байланысы жоқ, көне ұйғырлардан мұраға қалған ұлттық элементтердің іздерін жояды» деп жазды. 1077 жыл шамасында түркі тілдерінің ғалымы Махмуд әл-Қашғари қазіргі Шыңжаңдағы Қашғардан түркі тілдерінің сөздігін және түркі тілдерінің географиялық таралуын сипаттаған «Диван ул-луғат ат-түрк» (ағылшын тілінде: Compendium of the Turkic Dialects; ұйғыр тілінде: Türki Tillar Diwani) жариялады. Ғалымдар «ерекше еңбек» деп сипаттаған кітапта адамгершілік нормалар мен жақсы мінез-құлық туралы өлеңдер мен поэзия циклдері, сондай-ақ аңшылық, махаббат және басқа да көптеген тілдік материалдар бар. Қара хандықтың басқа да жазушылары түркі Карлық Хақани тілінде еңбектер жазды. Юсуф Хас Хаджиб «Кұтадғу билиг» кітабын жазды. Ахмад бин Махмуд Юкенеки (Ahmed bin Mahmud Yükneki) (Ахмет бин Махмуд Юкенеки) (Язан Эдиб Ахмет бин Махмуд Юкенеки) (w:tr:Edip Ahmet Yükneki) «Хибет ул-хақаиқ» (Hibet ül hakayık) (Хибетү’л-Хақаиқ) (Атебетү’л-хақаиқ) (w:tr:Atabetü'l Hakayık) кітабын жазды. Орта түркі тілдері 13 ғасырдан кейін парсы-араб тілінің ықпалымен 20 ғасырдың басына дейін Орталық Азияда қолданылған әдеби тіл – шағатай тіліне айналды. Шағатай тілінің жойылып кеткеннен кейін, ұйғыр және өзбек тілдерінің стандартты түрлері шағатай тілдес аймақтағы диалекттерден дамыды, бұл шағатай тілінің күшті ықпалын көрсетеді. Қазіргі ұйғыр тілі шағатай тілінен алынған көптеген парсы сөздерінің әсерін көрсетеді. Қазіргі ұйғыр діни әдебиетінде Ислам дінінің қайраткерлері мен қасиеттілерінің өмірбаяндары – тәзкиралар бар. Тәзкира – Алтышаһрда суфи мұсылман қасиеттілері туралы жазылған әдебиет жанры. 1700–1849 жылдар аралығында жазылған шағатай тіліндегі (қазіргі ұйғыр) «Төрт құрбандыққа шалынған имамның тәзкирасы» Хотан буддаларына қарсы мұсылмандық Қарахандық соғысының тарихын баяндайды және Мадаин қаласынан (қазіргі Иракта болуы мүмкін) Хотан, Яркенд және Кашгарды Исламдық жаулап алуға көмектесу үшін келген 4 имам туралы әңгіме келтіреді. Алтышаһрда суфи қасиеттілерінің қасиетті орындары Исламның маңызды құрамдас бөлігі ретінде құрметтеледі және тәзкира әдебиеті қасиетті орындардың қасиеттілігін күшейтті. Тәзкираларда сенбегендерге тозаққа түсуге кепілдік беріледі. «Төрт құрбандыққа шалынған имамның тәзкирасында» былай делінген: «Имамдарымызға күмәнданатындар осы дүниеден имансыз болып кетеді және Қиямет күні олардың беттері қара болады». Шоу «Тәзкиратул Бугра» кітабынан Хотанға қарсы мұсылман түркі соғысы туралы үзінділерді аударды. Түркі тіліндегі «Тәдхирах и Хваяганды» М. Садық Кашғари жазды. Мұса Сайрами «Тарих и амния» және «Тарих и хамид» сияқты тарихи еңбектерді жазды. Цинь әулеті Қытайдың негізгі тілдеріне арналған сөздіктерді тапсырды, оларға шағатай түркі тілі, мысалы, Пентаглот сөздігі кірді. «Ұйғыр» тарихи термині 1922 жылы Кеңес Одағында және 1934 жылы Шыңжаңда үкімет шенеуніктері Шығыс түркі деп атаған тілге қатысты қолданылды. Сергей Малов түркі тілін ұйғыр деп атау идеясын ұсынды. «Ұйғыр» терминінің қолданылуы халық тарихын сипаттағанда анахронизмге әкелді. Джеймс А. Миллвард өзінің бір кітабында «ұйғыр» терминін әдейі қолданбады. Хақания атауы Кашгар мен Баласағұнды мекендеген қарлықтарға берілген, олар ұйғыр емес, бірақ олардың тілі кейбір ғалымдар тарапынан «ұйғыр» деп белгіленді. 1927 жылы кеңес білімі алған ұйғыр Қадір Хаджи «Алтышаһри Жунғария ұйғыры» деген атауды қолданды.
Жіктеу
Ұйғыр тілі түркі тілдері отбасының Қарлұқ (Qarluq) түркі тілдері тобына жатады. Ол Айн, Лоп, Или түркі тілдерімен, жойылып кеткен Шағатай тілімен (шығыс Қарлұқ тілдері) және одан әлдеқайда алыс Өзбек тілімен (батыс Қарлұқ тілі) жақын туыс.
Мәртебе
Ұйғыр тілінде шамамен 8-11 миллион адам сөйлейді. Ұйғырлар – Қытайда танылған 56 этностың бірі. Ұйғыр тілі Синьцзян-Ұйғыр автономиялық аймағының стандартты қытай тілімен бірге ресми тілі болып табылады. Осының нәтижесінде, Ұйғыр тілі Синьцзянның көптеген әлеуметтік салаларында, сондай-ақ мектептерде, үкімет органдарында және соттарда қолданылады. Синьцзяндағы басқа этностық азшылықтардың ішінде, қазақтар мен қирғыздар сияқты өздеріне жетерлік халқы бар және автономиялық аудандары барлар, өздерінің ана тілінде мектептер мен мемлекеттік қызметтерге қол жеткізе алады. Дегенмен, кіші азшылықтар мұндай мүмкіндікке ие емес және Ұйғыр тілінде білім беретін мектептерге баруға міндетті. Оларға шибе, тәжік, даур және орыстар жатады. 2018 жылғы хабарларға сәйкес, Қытай үкіметі Ұйғыр халқын мандарин тілін үйренуге мәжбүрлеу науқанына кіріскендіктен, Ұйғыр жазуы көше тақталарынан және қабырға суреттерінен жойылды. Ұйғыр мәдениетіне немесе тіліне қызығушылық танытқандар ұсталуы мүмкін. Соңғы жаңалықтарда балаларды ата-аналарынан бөліп ұстайтын, балалар Ұйғыр тілінде сөйлегені үшін жазаланатын міндетті интернаттардың бар екендігі де көрсетілді, бұл тілдің жоғалып кету қаупін күрт арттырады. Қытай үкіметі Синьцзянның көптеген аймақтарында екі тілді білім беру жүйесін енгізді. Бұл жүйеде STEM пәндері тек мандарин тілінде немесе Ұйғыр және қытай тілдерінің комбинациясында оқытылады. Алайда, зерттеулер көрсеткендей, Ұйғыр және қытай тілдерінің сөздердің реті мен грамматикасының айырмашылығына байланысты көптеген студенттер екі тілді білім беру жүйесінде математика сияқты пәндерді оқығанда қиындықтарға тап болады. Ұйғыр тілі 2020 жылдың ақпанынан бері Google Translate қолдауында. 80-ге жуық газет және журнал Ұйғыр тілінде шығады, ал бес телеарна мен он баспагер Ұйғыр тіліндегі ақпарат құралдары ретінде қызмет етеді. Қытайдан тыс жерлерде Radio Free Asia Ұйғыр тілінде жаңалықтар таратады. Ақын және белсенді Муйессер Абдул'ехед диаспорадағы балаларға онлайн сабақтар өткізеді, сондай-ақ балалар үшін балалар жазған журналдарды шығарады.
Фонотактика
Ұйғыр тілінің негізгі буын құрылымы CV(C)(C) болып табылады.
Үлгі мәтін
Төменде Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияның 1-бабының ұйғыр тіліндегі мәтінінің ағылшын тіліндегі үлгісі берілген. Uyghur Arabic:ھەممە ئادەم زانىدىنلا ئەركىن, ئىززەت ھۆرمەت ۋە ھوقۇقتا باپباراۋەر بولۇپ туылған. Олар ақыл мен ар-ұжданға ие және бір-біріне бауырластық рухпен қарым-қатынас жасауы керек. Ұйғырша латынша:Hemme adem zanidinla erkin, izzet hörmet we hoquqta bapbarawer bolup tughulghun. IPA: /ɦɛm. mɛ ʔɑdɛm zɑnidinlɑ ʔɛrkin, ʔiz. zɛt hørmɛt wɛ ɦoquqtɑ bɑpbɑrɑwɛr bolup tuʁulʁun. ʔulɑr ʔɛqilʁɛ wɛ widʒdɑnʁɑ ʔigɛ ɦɛmdɛ bir birigɛ qerindɑʃliq munɑsiwitigɛ χɑs roh bilɛn moʔɑmilɛ qiliʃi kerɛk/English original:"Барлық адам бостандықпен және қадір-қасиет пен құқықтарда тең болып дүниеге келеді. Олар ақыл-сана мен ар-ұжданға ие және бір-біріне бауырластық рухпен әрекет етуі керек".