Кіріспе

Лидияның соңғы Гераклид патшасы Кандулес туралы библиографиялық жазба

Кандулес (б.з.д. 687 ж. шамамен қайтыс болды; Κανδαύλης, Kandaulēs), сондай-ақ Мырсилос (Μυρσίλος) деп те белгілі.

Грек ақыны Гиппонакс еңбегіндегі анық емес бір жолға сүйене отырып, лидиялықтар арасында Кандулес есімі "иттік мойындық" дегенді білдіреді деп дәстүрлі түрде болжанады. Дж. Б. Бьюри және Рассел Мейггс (1975) Кандулес – маэондық атау, "иттік мойындық" деген мағынаны білдіреді дейді. Кандулес аты немесе лақабы – кандулизм терминінің шығуына себеп болды, ол оған байланысты айтылатын жыныстық тәжірибе. Кандулес Гераклид әулетінің қалай аяқталғаны және Гыгестің Мермнад әулетінің қалай басталғаны туралы әртүрлі авторлар тарихта, көбінесе мифтік сипатта айтқан бірнеше оқиға бар. Платонның «Мемлекеті» еңбегінде Гыгес сиқырлы жүзік арқылы көрінбейтін болып, тақты басып алады, бұл сюжеттік тәсіл тарих бойында көптеген мифтер мен көркем шығармаларда қайта пайда болды. Б.з.д. V ғасырда Геродот баялаған ең ертегі оқиғада Кандулес әйелінен опасыздық көріп, өлімге ұшырайды.

Геродоттың хан Кандаул, Гигес және патшайым туралы әңгімесі

Геродоттың "Тарихы" еңбегінде жазылғандай, Кандулес әйелін жер бетіндегі ең әдемі әйел деп сенген. Кандулес өзінің сүйікті сақшысы Гигеге патшайымның қаншалықты әдемі екенін жиі айтатын, және Гигес оған сенбейтінін ойлап, оны жалаңаш көруге көндірді. Гигес бастапқыда патшайымның абыройын түсіргісі келмегендіктен бас тартты. Бірақ Кандулес талап етті, сондықтан Гигестің патшаға мойынсұнудан басқа жолы қалмады. Сөйтіп, Гигес Кандулес бөлмесіне жасырынып, патшайым кіргенде оның киімін шешіп жатқанын көрді. Патшайым төсекке жатқанда, ол тыныш бөлмеден шықты, бірақ патшайым оны көріп, не болғанын түсінді. Геродот былай деді: "Лидиялықтардың, сондай-ақ көптеген "варварлардың" (яғни грек емес халықтардың) арасында, тіпті ер адамның жалаңаш көрінуі де үлкен арсыздық саналады". Патшайым өзінің ұяты үшін кек алуға серт берді. Ертесі күні ол Гигесті өз бөлмесіне шақырды. Гигес бұл әдеттегі шақыру деп ойлады, бірақ патшайым онымен бірден кездесіп, екі таңдау ұсынды. Біріншісі – Кандулес өлтіріліп, Ниссияны әйел етіп, таққа отыру. Екіншісі – оның сенімді қызметшілері тарапынан дереу өлім жазасы. Гигес оны кешіруге өтінді, бірақ патшайым ол сұранышқа құлақ қоймады. Ол патшаны өлтіруге бел буды. Жоспар бойынша, ол бұрынғыдай патшаның бөлмесіне жасырынып, одан кейін патшадан жасырыну керек еді. Кандулес ұйықтап қалғаннан кейін, Гигес жақындасып, оны пышақтап өлтірді.

Тарихтағы қазіргі көзқарас

Бұл оқиғаны Бьюри мен Мейгс қабылдамайды, олар Кандулз әулеті, Гераклдың тікелей ұрпағы болғанымен, іздегенге түскенін айтады. Осының салдарынан б.з.д. 687 жылы Гыгес Кандаулды өлтіріп, Лидияны өз Мермнад әулетімен басқарған жаңа дәуірді бастады. Александр фон Землинскийдің "Der König Kandaules" операсы Андре Жидтің "Le roi Candaule" пьесасы негізінде жазылған.