Кіріспе

8-ші Аббасид халифасы (833–842)

Абу Исхақ Мұхаммед ибн Харун әл-Рашид (أبو إسحاق محمد بن هارون الرشيد; 796 жылдың қазаны – 842 жылдың 5 қаңтары), көбінесе әл-Муʿтасим биʾллаh (المعتصم بالله) деген атпен танымал, 833 жылдан 842 жылы қайтыс болғанға дейін билік еткен сегізінші Аббасид халифасы. Халифа Харун әл-Рашидтің (786–809) кіші ұлы, ол түркі құлдарынан (ghilman, жекеше ghulām) құралған жеке армия құру арқылы көзге түсті. Бұл оның жарты ағасы, халифа әл-Мамунға пайдалы болды, ол әл-Мутасимді және оның түрік күзетін мемлекеттегі басқа да күшті топтардың ықпалын теңестіру үшін, сондай-ақ оларды көтерілісшілер мен Византия империясына қарсы науқандарда қолданды. 833 жылдың тамызында әл-Мамун күтпеген жерден қайтыс болғандықтан, әл-Мутасим оның орнын басуға мүмкіндік алды, әл-Мамунның ұлы әл-Аббастың талаптарын жоққа шығарды. Әл-Мутасим ағасының саясатын жалғастырды, мысалы, Аббасидтер атынан Хурасан мен Бағдатты басқарған Тахиридтермен серіктестік. Қуатты қади Ахмад ибн Әби Дувадтың қолдауымен ол рационалистік исламдық мутазилизм доктринасын және оның қарсыластарын михна (инквизиция) арқылы қуғынға салуды жалғастырды. Әл-Мутасим әдебиетке қызығушылық танытпаса да, әл-Мамун кезінде басталған ғылыми өркендеуді де қолдады. Басқа жағынан, оның билігі Ислам тарихында жаңа кезеңді білдірді, ол әскери және әсіресе оның түрік күзетіне негізделген жаңа режим құрумен байланысты. 836 жылы Самаррада жаңа астана құрылды, бұл жаңа режимді бекіту және Бағдаттың наразы халқынан алшақтату мақсатын көздеді. Халифалық үкімет билігі провинциялық губернаторлардың билігін азайту арқылы артты, Самаррадағы жоғары азаматтық және әскери лауазымдарға ие кішкентай топтың пайдасына, ал мемлекеттің қаржылық жүйесі түріктердің басымдығын қамтамасыз етуге көбірек бағытталды. Аббасид мемлекетінің алғашқы кезеңінде маңызды рөл атқарған араб және парсы элиталары шеттетілді, ал 838 жылы әл-Аббас пайдасына әл-Мутасимге қарсы жасалған сәтсіз қастандық олардың қатарын тазартуға әкелді. Бұл түріктердің және олардың басшылары Ашина, Васиф, Итах және Буғаның беделін арттырды. Әл-Мутасимнің ішкі шеңберінің тағы бір көрнекті мүшесі, Ушрусана князі әл-Афшин, соттағы жауларының құтырғандығынан құлап, 840/1 жылы қаза тапты. Түріктердің күшеюі ақырында "Самаррадағы анархия" қиындықтарына және 10 ғасырдың ортасында Аббасид билігінің құлауына әкелді, бірақ әл-Мутасим бастаған гуламдық жүйе бүкіл мұсылман әлемінде кеңінен қабылданады. Әл-Мутасимнің билігі үздіксіз соғыстармен ерекшеленді. Биліктің екі маңызды ішкі науқаны Адарбайжандағы Бабак Хоррамдиннің ұзаққа созылған Хуррамит көтерілісіне (әл-Афшин 835–837 жылдары басып тастады) және Табарстанның тәуелсіз билеушісі Мазярға қарсы болды, ол Тахирид Хурасан губернаторымен қақтығысып, көтеріліске шықты. Оның генералдары ішкі көтерілістерге қарсы күресті басқарғанда, әл-Мутасим өзі 838 жылы Византия империясына қарсы кезеңнің жалғыз ірі сыртқы науқанын жетекшілік етті. Оның әскері император Теофилды жеңіп, Амориум қаласын тонады. Амориум жорығы кеңінен тойланды және халифалық үгіт-насихаттың маңызды бөлігіне айналды, әл-Мутасимнің жауынгер халифа ретінде беделін нығайтты.

Ерте өмір

Мұхаммед, болашақ әл-Мутасим, Бағдадтағы Хулд ("Мәңгілік") сарайында дүниеге келді, бірақ нақты күні белгісіз: тарихшы әл-Табаридің (839–923) мәліметінше, билік өкілдері оның тууын Ша'бан айының 180-шы жылында (796 жылдың қазан айы) немесе 179-шы жылында (796 жылдың көктемі немесе одан ертерек) деп белгілеген. Оның ата-анасы – бесінші Аббасид халифасы Харун әл-Рашид және құл қызы Марида бинт Шабиб. Марида Куфада туған, бірақ оның әулеті Соғдиядан шыққан, сондықтан ол түркі тектес деп есептеледі. Жас ханзаданың өмірінің алғашқы жылдары, кейінгі ұрпақтардың пікірінше, Аббасид халифатының алтын ғасырымен сәйкес келді. 803 жылы бұрынғы онжылдықтар бойы үкіметке ықпал еткен күшті Бармакидтер әулетінің күрт құлауы, сарайдың жоғарғы эшелондарындағы саяси тұрақсыздыққа меңзеді, ал қиындықпен басылған провинциялық көтерілістер әулеттің империяны бақылауы туралы ескертулер берді. Дегенмен, Харунның өлімінен кейінгі онжылдықтардағы қақтығыстар мен бөлінулермен салыстырғанда, Аббасид империясы өзінің гүлденген кезеңін бастан өткерді. Харун сол кездегі ислам әлемінің көп бөлігін – шығыстағы Орталық Азия мен Синдтен бастап, батыстағы Мағрибке дейін тікелей басқарды. Таң Қытайы мен Үнді мұхитын Еуропа мен Африкамен байланыстырған қарқынды сауда жолдары халифат арқылы өтті, Бағдад олардың тоғысқан жері болды, бұл орасан зор өркендеуге алып келді. Провинциялардың кірістері қазынаны толық ұстап, Харунға Византия империясына қарсы ірі жорықтар ұйымдастыруға және белсенді дипломатиялық қатынастар жүргізуге мүмкіндік берді, оның елшілері тіпті алыс Карл I сарайына да жетті. Бұл байлық сонымен қатар үлкен демеушілікке мүмкіндік берді: Мекке мен Мединаның мұсылман қасиетті қалаларына қайырымдылық жасау, дін ғалымдары мен дервиштерді сарайда құрметпен қарсы алу дін өкілдерінің әулетке деген ықыласын қамтамасыз етті, ал ақындарға жұмсалған қаражат оның ұзаққа созылатын даңқын кепілдеді; халифалық сарайдың сәні мен шуағы "Мың бір түннің" алғашқы әңгімелеріне шабыт берді.

Әл-Мамунның мансабы

Жас жеткен Мұхаммедті көбінесе куньясымен – Абу Исхақ деп атаған. Әл-Табари ересек Абу Исхақты "ақшыл терілі, қара сақалды, сақалының ұштары қызыл, төртбұрышты және қызыл жолақты, әдемі көзді" деп сипаттаған. Басқа авторлар оның дене күшін және физикалық жаттығуларды ұнататынын айтады. Мысалы, Амориум жорығында ол әскер алдында есекке мініп, өзеннен өтуге қолайлы жерді өзі іздегені туралы әңгіме бар. Бұл оның отырықшы өмір салған әулетінен бұрынғы және кейінгі басшыларынан өзгешелік еді. Кейінгі авторлар оның жартылай сауатты болғанын жазады, бірақ тарихшы Хью Кеннеди бұл "аббасид әмірі үшін өте күмәнді" екенін айтады және бұл оның ғылыми ізденістерге деген қызығушылығының болмауынан туындаған болуы мүмкін.

Азамат соғысы кезіндегі қызмет

Харунның кіші ұлдарының бірі ретінде Әбу Исхақ бастапқыда аса маңызды емес еді және мұрагерлік тізбегіне кірмеді. 809 жылы Харун қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай, оның үлкен жарты әйелдері әл-Амин мен әл-Мамун арасында қатыгез азаматтық соғыс басталды. Әл-Амин Бағдадтағы дәстүрлі Аббасид элитасының (абна әл-Давла) қолдауын алды, ал әл-Мамунға абнаның басқа топтары демеу берді. 813 жылы әл-Мамун ұзақ қоршаудан кейін Бағдадтың тапсырылуымен және әл-Аминнің өлімімен жеңіске жетті. Ислам әлемінің солтүстік-шығыс шетіндегі Хурасан қаласындағы бекінісінде қалуды жөн көрген әл-Мамун, Иракта өзінің орнына билік етуге негізгі лейтенанттарына рұхсат берді. Бұл, Бағдадтағы Аббасид элиталары мен халифаттың батыс аймақтарында әл-Мамун мен оның «парсы» лейтенанттарына қарсы наразылық толқынына әкеп соқты, нәтижесінде 817 жылы Харун әл-Рашидтің кіші інісі Ибрахим Бағдадта халифке қарсы кандидат ретінде жарияланды. Бұл оқиға әл-Мамунға алыстан билік ете алмайтынын түсірді. Халықтың пікіріне құлақ беріп, ол өзінің ең жақын лейтенанттарын қызметтен босатып немесе жазалап, 819 жылы Бағдадқа қайтып келді, мемлекетті қайта құрудың қиын жұмысын бастады. Осы соғыс және одан кейінгі кезеңде Әбу Исхақ Бағдадта қалды. Әл-Табари Әбу Исхақтың 816 жылы көптеген әскерлер мен шенеуніктермен бірге хаж сапарына барғанын жазды. Олардың арасында жаңадан Йеменнің губернаторы болып тағайындалған Хамдавейх ибн Али ибн Иса ибн Махан да болды және ол сондағы жолымен кетіп бара жатқан еді. Меккеде болғанда, оның әскерлері хаж кемелдеріне шабуыл жасаған Алидті қолдаушы басшыны жеңіп, тұтқынға алды. Ол келесі жылы да сапарды басқарды, бірақ ешқандай мәлімет жоқ. Осы уақытта Әбу Исхақ әл-Мамунға және оның Ирактағы өкілі әл-Хасан ибн Сахлға адал болған көрінеді, бірақ, династияның көптеген мүшелері мен Бағдадтың абналары сияқты, ол 817-819 жылдары әл-Мамунға қарсы жарты әйелі Ибрахимды қолдады.

Түрік гвардиясының құрылуы

814-815 жылдары Әбу Исхақ түрік әскерлерінің корпусын құра бастады. Корпустың алғашқы мүшелері Бағдадтан сатып алынған үй құлдары болды (атымен танымал генерал Итах бастапқыда аспаз болған), оларды соғыс өнерінде оқытты, бірақ олар көп ұзамай Орталық Азиядағы мұсылман әлемінің шетінен тікелей жіберілген түрік құлдарымен толықтырылды, жергілікті Саманид билеушілерімен келісім бойынша. Бұл жеке күш шағын болды – ол таққа отырғанда үш-төрт мың адамнан тұрған болса керек, бірақ жақсы жаттығудан өткен және тәртіпті болды, соның арқасында Әбу Исхақ өзінің күшімен ерекше көзге түсті, ал әл-Мамун оған көбірек жүгіне бастады. Алғаш рет осы түрік күзетшілері үшін арнайы әскери форма киімдері енгізілді. Ұзаққа созылған азаматтық соғыс ертедегі Аббасид мемлекетінің әлеуметтік және саяси құрылымын шайқады; ертедегі Аббасид мемлекетінің негізгі саяси және әскери тірегі болған абнағ әл-даула азаматтық соғыс салдарынан күрт азайды. Абнахтармен бірге, мұсылман жаулап алу кезеңінен бері провинцияларда қоныстанған ежелгі араб әулеттері және Аббасидтер әулетінің мүшелері дәстүрлі элитаның ядросын құрады және көбінесе әл-Аминге қолдау көрсетті. Әл-Мамунның билігінің қалған бөлігінде олар әкімшілік және әскери аппараттағы лауазымдарын, сонымен қатар ықпалын және күшін жоғалтты. Сонымен қатар, халифаттың шығыс жартысында және Иракта азаматтық соғыс кезінде батыс провинциялары Бағдадтың бақылауынан шығып, жергілікті билеушілердің әртүрлі деңгейде автономияға ие болуына немесе тіпті халифаттан бөлініп шығуға тырысуына әкелді. Әл-Мамун ескі элитаны құлатып тастағанымен, оның үлкен және адал күш базасы мен әскері болмады, сондықтан ол өздерінің әскери жасақтарын басқаратын «жаңа адамдарға» жүгінді. Олардың қатарында Абдалла ибн Тахир бастаған Тахиридтер және оның інісі Әбу Исхақ болды. Әбу Исхақтың түрік корпусы әл-Мамун үшін саяси тұрғыдан тиімді болды, ол азаматтық соғыста оны қолдаған, қазір жаңа режимде жоғары лауазымдарды иеленген, көбінесе шығыс Ирандық басшыларға, мысалы, Тахиридтерге тәуелділігін азайтуға тырысты. Олардың ықпалын теңестіру үшін әл-Мамун інісіне және оның түрік корпусына ресми мәртебе берді. Сол себепті ол Машриктің (Левант және Ирак аймағы) араб тайпалық жасақтарын ұлы әл-Аббасқа тапсырды. «Түрік құл әскерлерінің» мәні мен табиғаты, олар көбінесе сипатталғандай, даулы мәселе болып табылады; оның мүшелерінің этникалық тегі де, құл статусы да күмәнді. Корпустың көп бөлігі, соғыста тұтқынға алынған немесе құл ретінде сатып алынған адамдардан тұрғанымен, араб тарихи дереккөздерінде олар ешқашан құл (мамлюк немесе ʿабид) деп аталмайды, керісінше, мауали («қамқорлар» немесе «бостандыққа шығарылғандар») немесе гилман («жастар») деп аталады, бұл олардың бостандыққа шығарылғанын көрсетеді, осы көзқарас оларға ақшалай жалақы төленгендігімен нығайтылады. Корпустың мүшелері жиынтығында «түріктер» деп аталғанымен, atrāk, дереккөздердегі көрнекті ерте мүшелер түрік те емес, құл да емес, керісінше, Ушрушана әміршісі әл-Афшин сияқты Орталық Азиядан келген ирандық вассалдық княздер болды, олардың жеке жасақтары (парсылық чакар, арабша шакирия) олармен бірге келді. Сондай-ақ, түрік күзетін құрудың себептері, сондай-ақ Әбу Исхақтың бұл мақсатқа жұмсаған қаржылық мүмкіндіктері, әсіресе оның жас кезінде белгісіз. Түркілер Әбу Исхақпен тығыз байланысты болды және көбінесе сол кездегі ислам әлемінде сирек кездеспейтін жеке әскери жасақ ретінде қарастырылады. Тарихшы Мэтью Гордон атап өткендей, дереккөздер түріктерді алғашқы рет тартуды әл-Мамун бастаған немесе ынталандырған болуы мүмкін екенін көрсетеді, бұл соңғысының Орталық Азия князьдерін және олардың әскери жасақтарын сарайына тарту саясатының бір бөлігі болды. Сондықтан күзет Әбу Исхақтың бастамасымен құрылған болуы мүмкін, бірақ ол тез арада халифаның қолдауына ие болды, оның орнына ол әл-Мамунның қызметіне қойылды.

Әл-Мамунның тұсында қызмет ету

819 жылы Әбу Исхақ өзінің түрік күзетшісі мен басқа да қолбасшыларымен бірге Бағдадтың солтүстігіндегі Бузурж Сабур маңында Махди ибн Альван әл-Харури бастаған харижиттердің көтерілісін басу үшін жіберілді. 10 ғасырдағы тарихшы әл-Табаридің айтуынша, кейінірек түрік басшыларының бірі болған Ашинас, болашақ халифке шабуылдауға дайындалып тұрған харижиттің найзасын тосып, «Мені таныңдар!» деп айқайлап, осылайша атын алған (парсы тілінде «ашинас ма ра»). 828 жылы әл-Мамун Әбу Исхақты Мысыр мен Сирияның әкімі етіп тағайындады, ол Хурасан әкімі болып кеткен Абдалла ибн Тахирдің орнына келді, ал Джазира және Византия империясымен шекаралық аймақ (туғур) әл-Аббасқа қарасты. Ибн Тахир Мысырды халифалық билікке қайтарған және азамат соғысынан кейін елді тыныштандырған, бірақ жағдай тұрақсыз қалды. Әбу Исхақтың Мысырдағы орынбасары Умайр ибн әл-Уалид салықты көтеруге тырысқанда, Нил дельтасы мен Хауф аймақтары көтеріліс көтерді. 830 жылы Умайр көтерілісшілерді күшпен бағындыруға тырысты, бірақ тұтқынға түсіп, көптеген әскерлерімен бірге қаза тапты. Үкімет әскері астана Фустатта бекініп тұрғанда, Әбу Исхақ жеке араласып, 4000 түрік сарбазын бастап келді. Көтерілісшілер жеңіліске ұшырап, көшбасшылары жазаланды. 830 жылдың шілде-қыркүйек айларында әл-Мамун Византияның әлсіздігіне күмәнданып, император Теофилос пен Бабак Хоррамдиннің басшылығымен жүрген Хуррамиттердің арасындағы келісімге шамасы жоқ деп санап, Аббасидтер азамат соғысы басталғалы бері Византия аумағына алғашқы ірі шабуылды ұйымдастырды және бірнеше византиялық шекаралық бекіністерді тонады. Мысырдан оралғаннан кейін Әбу Исхақ 831 жылы әл-Мамунмен бірге Византияға қарсы жорыққа қатысты. Теофилос бейбітшілік туралы ұсыныстар жасағаннан кейін, Аббасид әскері Киликия қақпасынан өтіп, үш топқа бөлінді: олардың басында халиф, оның ұлы әл-Аббас және Әбу Исхақ тұрды. Аббасидтер бірнеше шағын бекіністерді және Тиана қаласын басып алып, қиратты, ал әл-Аббас Теофилос басқарған византиялық әскерге қарсы шайқаста жеңіске жетіп, қыркүйек айында Сирияға қайтып келді. Әбу Исхақ Мысырдан кеткеннен кейін, көтеріліс қайтадан жанданды, бұл жолы араб қоныс аударушылары мен елді жаулап алған арабтардың бірінің ұрпағы Ибн Убайдустың басшылығымен жергілікті христиан копттар да қатысты. Көтерілісшілерге әл-Афшин басқарған түрік әскері қарсы тұрды. Әл-Афшин жүйелі науқан жүргізіп, бірқатар жеңіске жетті және кең ауқымды жазалау шараларын жүзеге асырды: көптеген ер адам копттар өлімге кесілді, ал олардың әйелдері мен балалары құлдыққа сатылды, ал 640 жылы Мысырды мұсылмандар басып алғалы бері елді билеп келген ескі араб элитасы жойылды. 832 жылдың басында әл-Мамун Мысырға келді, одан кейін Нил дельтасының жағалау батпақтарындағы копттардың соңғы қарсылық күштері де басылды. Сол жылы әл-Мамун Византия шекаралық аймақтарына тағы бір шабуыл жасап, стратегиялық маңызды Лулон бекінісін басып алды, бұл Аббасидтердің Киликия қақпасының екі шығуын да бақылауына бекітті. Әл-Мамун осы жеңіске қатты қуанғандықтан, Теофилос жасаған одан да жомарт бейбітшілік ұсыныстарын қабылдамай, Константинопольді басып алуға ниеттенгенін жариялады. Осыдан кейін әл-Аббас мамыр айында Тиананың қираған қаласын әскери отарға айналдыру және батысқа қарай жорық жүргізу үшін жағдай жасау үшін жіберілді. Ал Мамун шілдеде оны ертіп келді, бірақ кенеттен ауырып, 833 жылдың 7 тамызында қайтыс болды.

Халифат

Ал Мамун өзінің мұрагерлігі үшін ресми түрде ешқандай дайындық жасамаған. Оның ұлы әл-Аббас билік жүргізуге жеткілікті жаста болды және Византиямен шекара соғыстарында командирлік тәжірибе жинады, бірақ мұрагер деп тағайындалмаған еді. Әл-Табаридің баяндамасына сәйкес, ал-Мамун өлім төсегінде өзінің інісі әл-Аббасты мұрагер етіп тағайындайтын хатты диктанттады, ал Әбу Исхақ 9 тамызда әл-Мутасим (толық әл-Мутасим биллаһ, «Құдайдан қорғаныш іздеуші») патшалық атымен халифа деп жарияланды. Бұл хаттың нақты оқиғаны көрсететінін немесе Әбу Исхақтың өліп бара жатқан інісіне жақындығы мен әл-Аббастың қатысуын пайдаланып, таққа отыруға тырысқан өнекейлік екенін білу мүмкін емес. Әбу Исхақ барлық келесі Аббасид халифаларының арғы тегі болғандықтан, кейінгі тарихшылар оның билікке келуінің заңдылығын сұраққа салуға құштарлық танытпады, бірақ оның жағдайының сенімді еместігі анық: әскердің көп бөлігі әл-Аббасты қолдады, тіпті сарбаздардың делегациясы оған барып, оны жаңа халифа деп жариялауға тырысты. Тек әл-Аббас, әлсіздіктен бейімделгенімен немесе азаматтық соғыстан қашу үшін, оларға бас тартып, өзі інісіне адалдық серт бергенде ғана сарбаздар әл-Мутасимнің мұрагерлігіне келісті. Оның жағдайының тұрақсыздығына дәлел ретінде әл-Мутасим дереу жорықты тоқтатты, Тиана жобасын тастап, әскерімен Бағдадқа қайтып келді, ол 20 қыркүйекте жетті.

Жаңа элиталар мен әкімшілік

Оның таққа отыруының нақты себептері қандай болса да, әл-Мутасим өзінің таққа көтерілуін тек күшті тұлғасына және басшылық қабілетіне ғана емес, сонымен қатар түрік корпусы арқылы тәуелсіз әскери күшке ие болған жалғыз Аббасид ханзадасы болғанына байланыстырады. Ағасынан өзгеше, ол ирандық әскерлерді теңестіру үшін тайпалық арабтар мен түріктерді пайдалануға тырысты, ал әл-Мутасим тек түріктеріне сүйенді. Тарихшы Тайеб әл-Хибри әл-Мутасимнің режимін «әскери және түрік корпусына негізделген» деп сипаттайды. Сөйтіп, әл-Мутасимнің халифатқа көтерілуі Аббасид әкімшілігінің мәнінде радикалды өзгерістерді жариялады және Аббасид революциясынан бері ислам әлемі бастан өткерген ең терең өзгеріс болды. Ал соңғысы әлеуметтік реформалар жасауға ұмтылған кең халық қозғалысымен қолдаған болса, әл-Мутасимнің революциясы – өзінің билігін сақтауға ұмтылған шағын билеуші элитаның жобасы еді. Әл-Мамун тұсында Мухаллабидтер сияқты ежелгі араб әулеттері сарайдан жоғалып кетті, ал Аббасид әулетінің кішігірім мүшелері енді әкімдік немесе жоғары әскери лауазымдарға тағайындалмайтын болды. Әл-Мутасимнің реформалары осы процесті аяқтады, нәтижесінде Бағдадта да, провинцияларда да бұрынғы араб және ирандық элиталар түрік әскерінің пайдасына жойылды және халифалық сарай төңірегінде әкімшілік орталықтандырылды. Мысалы, Мысырда араб қоныс аударушылар әлі де елдің гарнизонын (жунд) құрады және жергілікті кірістерден жалақы ала берді. Әл-Мутасим бұл тәжірибені тоқтатты, араб әулеттерін әскери тізімдерден (диван) алып тастады және Мысырдың кірісін орталық үкіметке жіберуге бұйырды, ол провинциядағы түрік әскерлеріне ғана қолма-қол ақшалай жалақы (ʿатаʾ) төлейтін болды. Алдыңғы тәжірибеден тағы бір айырмашылық – әл-Мутасимтің Ашинас және Итах сияқты өзінің бас лейтенанттарын бірнеше провинцияның номиналды супер-губернаторлары етіп тағайындауы. Бұл шара, мүмкін, оның басты ізбасарларына әскерлеріне ақы төлеу үшін қаражатқа дереу қол жеткізуге мүмкіндік беру үшін жасалған, бірақ Кеннедидің сөзіне сүйенсек, «әкімшілікті орталықтандыруды білдірді, өйткені провинциялардың вице-губернаторлары сирек сарайға келіп, саяси шешімдер қабылдауға аз қатысты». Шын мәнінде, әл-Мутасимнің халифаты орталық үкіметтің билігінің шыңына жетті, әсіресе провинциялардан салық алу құқығы мен билігі тұрғысынан, бұл мәселе ислам мемлекетінің алғашқы күндерінен бері дау тудырып, жергілікті халықтың қарсылығына тап болды. Бұл үрдістен бірден-бір ірі ерекшелік – Тахиридтер, олар шығыс Халифалықтың көп бөлігін қамтитын Хурасан супер-провинциясының автономиялық губернаторлары ретінде өз орындарында қалды. Тахиридтер Бағдадтың губернаторын қамтамасыз етті және әл-Мамун тұсында қарсылықтың орталығы болған қаланы тыныш ұстауға көмектесті. Бұл лауазым әл-Мутасим билік құрған кезеңде Абдалла ибн Тахирдің туысы Исхак ибн Ибрахим ибн Мусабқа тиесілі болды. Түрік әскері мен Тахиридтерден басқа, әл-Мутасимнің әкімшілігі орталық салық бюрократиясына тәуелді болды. Кірістің негізгі көзі Оңтүстік Ирактың (Савад) және көршілес аймақтардың бай жерлері болғандықтан, әкімшілік негізінен осы аймақтардан алынған адамдармен толықтырылды. Әл-Мутасим тұсында пайда болған жаңа халифалық бюрократиялық топ негізінен парсы немесе арамей тегіне ие болды, мұсылмандардың көп бөлігі және тіпті жер иелері немесе саудагерлер отбасыларынан шыққан несториандық христиандар да болды. Таққа отырғаннан кейін әл-Мутасим өзінің бұрынғы жеке хатшысы әл-Фадл ибн Марванды бас министрі немесе уәзірі етіп тағайындады. Аббасид бюрократиясының дәстүрлерін меңгерген адам, ол сақтығымен және жұмсақтығымен ерекшеленді және мемлекеттің қаржысын нығайтуға тырысты. Бұл қасиеттері ақырында оның құлдырауына себеп болды, ол халифаның қазынаға төлей алмайтындығы үшін сарай қызметкерлеріне сыйлық беруден бас тартты. 836 жылы ол қызметінен босатылды және әл-Синн ауылына жер аударылудан басқа жазаға тартылмағаны үшін бақытты болды. Оның орнын басқан Мұхаммед ибн әл-Зайят мүлдем басқа сипатқа ие болды: бай саудагер, ол Кеннедидің «компетентті қаржы маманы, бірақ көптеген жауларды жасаған жансыз және қатыгез адам» деп сипаттады, тіпті әкімшіліктің әріптестері арасында да. Дегенмен, оның саяси билігі ешқашан салықтық саладан тысқары шықпаса да, ол…

Түріктердің көтерілуі

Әл-Мутасимнің түрік гильманына деген сенімі уақыт өте келе артты, әсіресе 838 жылы оған қарсы болған сәтсіз қастандықтан кейін, ол Амориум жорығы кезінде ашылған болатын. Ұзақ жылдар бойы қызмет еткен Хурасани, Ужайф ибн Анбаса, әл-Аминге қарсы азаматтық соғыстан бері әл-Мамунмен бірге болған, бастаған қастандықтар әл-Мутасимнің саясатына және, әсіресе, түріктерге деген ықыласына наразы болған дәстүрлі Аббасид элитасын біріктірді. Олардың түріктерге наразылығы олардың құл тегінен шыққандығына байланысты болды, бұл Аббасид аристократиясын ренжітті. Қастандықшылар халифті өлтіріп, оның орнына әл-Мамунның ұлы әл-Аббасты билікке келтіруді жоспарлады. Әл-Табари айтуынша, әл-Аббас бұл жоспарлар туралы білгенімен, джихадқа нұқсан келтіруден қорқып, жорықтың басында әл-Мутасимді өлтіру туралы Ужайфтың шұғыл ұсыныстарын қабылдамады. Содан кейін Ашинас әл-Фарғани мен Ибн Хишамға күдікпен қарады, ал қастандық жақын арада ашылды. Әл-Аббас түрмеге қамалды, ал түрік басшылары Ашинас, Итах және Буға Ұлы қастандықшыларды анықтап, тұтқындауға кірісті. Бұл оқиға Кеннеди "Сталиндік қатыгездікке" теңеген армиядағы кең ауқымды тазалаудың бастамасы болды. Әл-Аббас шөлден өлді, ал оның еркек балалары тұтқындалды және, әлдеқанда, Итахтың бұйрығымен жазаланды. Қастандықтардың басқа да басшылары да өте қатыгездікпен өлім жазасына кесілді, бұл басқаларға ескерту ретінде жарияланды. "Әл-Уюн" кітабында шамамен жетпіс қолбасшы мен сарбаз, соның ішінде түріктер де қаза тапты делінген. Тарихшы Мэтью Гордон атап өткендей, бұл оқиғалар абналардың тарихи жазбалардан жоғалуымен байланысты болуы мүмкін. Осыған сәйкес, олар түріктердің және олардың бас қолбасшыларының, әсіресе Ашинастың беделін арттырған болуы керек: 839 жылы оның қызы Утранжа әл-Афшиннің ұлына үйленді, ал 840 жылы әл-Мутасим оны Самарадан кеткен кезде өзінің орынбасары етіп тағайындады. Оралғаннан кейін әл-Мутасим оны таққа отырғызып, салтанатты тәж кигізді. Сол жылы Ашинас Мысыр, Сирия және Жәзира провинцияларының супергубернаторы болып тағайындалды. Ашинас бұл провинцияларды тікелей басқармады, бірақ Самарада қалған кезде, әкімдер ретінде орынбасарларын тағайындады. 841 жылы хажға қатысқанда Ашинас жол бойында әр аялдамада құрметке бөленді. 840 жылы әл-Афшин халифаның күдігіне ілесе бастады. Генерал ретінде ерекше қызметіне қарамастан, ол Самара элитасында "бейшара" саналды; ирандық ханзаданың төмен текті түрік генералдарымен қарым-қатынасы өзара жеккөрушілікпен ерекшеленді. Сонымен қатар, ол Тахиридтерді, басқа жағдайларда олар оның табиғи одақтастары болуы мүмкін, Тәбарстанға араласу арқылы, ол жергілікті автономиялы билеуші Мазярды Тахиридтердің билігін қабылдамауға ынталандырды (төменде қараңыз). Әл-Табари әл-Афшинге қарсы басқа да айыптаулар туралы хабарлайды: ол әл-Мутасимді улап өлтіруді жоспарлап отырды; немесе ол өзінің туған жері Ушрусанаға үлкен ақшамен қашуды жоспарлап отырды. Кеннедидің пікірінше, әл-Афшинге қатысты айыптаулардың көп болуы олардың рас емеуіне күмән келтіреді, және оны соттағы жаулары қамауға алған болуы мүмкін. Шындық қандай болса да, бұл айыптаулар әл-Мутасимнің көзінде әл-Афшиннің беделін түсірді. Ол халифаның қауіпсіздік қызметінен (әл-харас) босатылды, және сарайда оған бірнеше куәгерлер, соның ішінде Мазярмен кездескен көрсетілімдік сот өтті. Әл-Афшинге, басқа нәрселермен қатар, жалған мұсылман болуы және Ушрусанадағы халқымен бірге құдай мәртебесіне ие болуы айып тағылды. Өте қабілетті және сөзді қорғаныс жасағанына қарамастан, әл-Афшин кінәлі деп танылды және түрмеге қамалды. Ол көп ұзамай аштықтан немесе уланудан қайтыс болды. Оның денесі сарай қақпасының алдында жұрт алдында дарға асылып, өртеліп, Тигр өзеніне тасталды. Бұл оқиға түрік басшылығының беделін арттырды, әсіресе Васифтің, ол енді әл-Афшиннің кірісі мен мүлкін алды. Дегенмен, әл-Мутасим өзі билікке көтерген адамдарына толық қанағаттанбаған сияқты. Оның соңғы жылдары болған, Исхак ибн Ибрахим ибн Мусаб айтқан анекдот, халифаның Исхақпен жеке сөйлескенде, осы мәселеде дұрыс таңдау жасамағанына өкініш білдіргенін еске салады: оның ағасы әл-Мамун Тахиридтерден төрт керемет қызметшіні тәрбиелеген, ал ол әл-Афшиннің өлімін, Ашинастың "әлсіз жүрегі мен қорқақтығын", Итахтың "толыққанды маңызсыздығын" және Васифтің "пайдасыз қызметін" тәрбиеледі. Исхақ өзі әл-Мамун жергілікті байланыстары мен ықпалы бар адамдарды қолданған, ал әл-Мутасим мұсылман қауымында тамыры жоқ адамдарды қолданғанын айтты, халифа осыған келісті.

Самараның негізі

Түрік әскері бастапқыда Бағдадқа орналасты, бірақ қаланың ескі Аббасидтік билігінің қалдықтарымен және қала халқымен тез арада қақтығысқа түсті. Қала халқы шетелдік әскерлерге ықпалын жоғалтулары мен мансап мүмкіндіктерінен ренжіді, олар көбінесе тәртіпсіз, зорлық-зомбылыққа бейім, араб тілін білмей, жақында ғана ислам дініне кірген немесе әлі де бұтпастық дінді ұстанған. Сондықтан халық пен түріктер арасында зорлық-зомбылық оқиғалары жиі бола бастады. Бұл 836 жылы әл-Мутасимнің Бағдадтан солтүстікке қарай 80 шақырым (129 км) қашықтықтағы Самарада жаңа астана құру туралы шешім қабылдауының маңызды себебі болды, бірақ басқа да факторлар да болды. Жаңа астананы құру – жаңа билік орнағанының жарқын хабарламасы еді. Тайеб Эль-Хибри айтқандай, бұл сотқа «Бағдад халқынан алшақтауға, жаңа күзетшілер – шетелдік әскерлермен қорғалуға және кең сарайлар, әлеуметтік шаралар мен демалыс іздеуге толы жаңа патшалық мәдениеттің ортасында болуға» мүмкіндік берді, бұл ахуалды Олег Грабар Людовик XIV-тен кейінгі Париж мен Версаль арасындағы қарым-қатынасқа теңеді. Әл-Мутасим бұрын адам тұрмаған жерде жаңа қала салып, өзіне ешқандай шығын келтірмей және ешқандай шектеусіз өзінің жақтастарына жер мен коммерциялық мүмкіндіктерді ұсынуға қол жеткізді, Бағдадтан өзгеше, онда белгілі бір топтардың мүдделері мен жоғары жылжымайтын мүлік бағалары болды. Шындығында, жерді сату қазынаға айтарлықтай пайда әкелді – Кеннеди айтқандай, «үкімет пен оның жақтастарының пайда табуы күтілген алып мүлік саудасы». Жаңа астанадағы кеңістік пен өмір қатаң реттелді: тұрғын үйлер нарықтан бөлінді, әскерилерге қарапайым халықтан бөлек, әрқайсысы армияның белгілі бір этникалық тобының (мысалы, түріктер немесе Мағариба полкі) орналасқан казармалары берілді. Қаланың ең ірі құрылыстары – мешіттер (соның ішінде халифа әл-Мутаваккил 848–852 жылдары салған Самараның Ұлы мешіті) және халифалар мен олардың жоғары дәрежелі қолбасшылары салдырған сарайлар болды, оларға дамыту үшін кең аумақтар берілді. Бағдадтан айырмашылығы, жаңа астана толығымен жасанды түрде құрылды. Сумен жабдықтау және өзен арқылы қатынас жағынан қолайсыз жерде орналасқан, оның болуы тек халифалық соттың қатысуымен ғана анықталды, ал астана алпыс жылдан кейін Бағдадқа қайтарылғанда Самара тез арада тасталып кетті. Осы себепті Аббасидтер астанасының қираған қалдықтары бүгінге дейін сақталған және қазіргі археологтар қаланы өте дәл картаға түсіре алады.

Ғылым мен білім

Әскери адам ретінде әл-Мутасимнің көзқарасы пайдалы болды, оның интеллектуалдық ізденістерін әл-Мамунмен немесе оның ізбасары әл-Ватиқпен салыстыруға келмейді, бірақ ол ағасының жазушылар мен ғалымдарды қолдау саясатын жалғастырды. Бағдад оның билігі тұсында да білімнің маңызды орталығы болып қала берді. Оның билігі кезінде белгілі болған ғалымдардың ішінде астрономдар Хабаш әл-Хасиб әл-Марвази мен Ахмад әл-Фарғани, ғылымның көп саласын білетін әл-Жахиз және өз қамқоршысы әл-Мутасимге «Бірінші философия» еңбегін арнаған көрнекті араб математигі мен философы әл-Кинди болды. Несториан дәрігері Салмавейх ибн Бунан, сондай-ақ Несториан дәрігері және аудармашы Хунайн ибн Исхақтың қолдаушысы, әл-Мутасимнің сарай дәрігері болды, ал Салмавейхтың қарсыласы, танымал Несториан дәрігері Ибн Масавейх халифадан зерттеу үшін маймылдар алды. Дәрігер Әли әл-Табари да Ибн Масавейхпен бірге әл-Мутасимнің сарайында болды деп тізілген.

Мұтазилизм және михна

Идеологиялық тұрғыдан ал-Мутасим әл-Мамунның жолын қуды, алдыңғысының Мутазилизмді қолдауын жалғастырды. Мутазилизм – діни доктрина, ол секулярлық монархия мен Әлидтер мен шииттердің түрлі бағыттары қолдаған теократиялық көзқарас арасында орта жол табуға тырысты. Мутазилилер Құранның жаратылған нәрсе екенін, демек, өзгеріп отыратын жағдайларға сәйкес түсіндіруге Құдайдың басшылығымен келген имамның құқығында екенін айтты. Олар Әлиге құрмет көрсеткенмен, Әли мен оның қарсыластары арасындағы қақтығыста екі тараптың да дұрыстығы туралы пікір білдіргеннен сақтанды. 827 жылы әл-Мамун Мутазилизмді ресми қабылдады, ал 833 жылы, өліміне аз уақыт қалғанда, оның ілімдерін міндетті етіп, михна деп аталатын тергеу институтын құрды. Бауыры билікте болған кезде әл-Мутасим батыс провинцияларында михнаны күштеуде белсенді рөл атқарды, және ол билікке келгеннен кейін де бұл жалғасты. Мутазилизмнің бас жақтаушысы, бас қади Ахмад ибн Әби Дувад, әл-Мутасимнің билігі кезінде халифалық сарайдағы ең ықпалды тұлға болды. Осылайша Мутазилизм әл-Мутасимнің жаңа режимімен тығыз байланысты болды. Мутазилизмге адалу саяси мәселеге айналды, себебі оған күмән тудыру – Құдай санкциялаған имам ретінде халифаның билігіне қарсы шығу еді. Мутазилизмке кең қолдау болғанымен, дәстүршілдер де қарсы болды, олар Құранның билігінің Құдайдың сөзі екендігінде абсолютті және өзгермейтін нәрсе деп санайтын. Мутазилизмге қарсылық жаңа режимді және оның элитасын ұнатпайтындардың сыны үшін де мүмкіндік берді. Нәтижесінде, дәстүршілдерді белсенді түрде қуғынға салу сәтсіз аяқталды, тіпті кері әсер етті: 834 жылы Мутазилизмнің ең бекем қарсыластарының бірі Ахмад ибн Ханбалдың ұрып-соғуы мен түрмеге қамауы оның даңқын арттырды. 848 жылы әл-Мутаваккил Мутазилизмді тастап, дәстүрлі православиеге оралғанда, қатаң және консервативті Ханбали мектебі сүнни исламындағы фиқһ (заңгерлік) бойынша жетекші мектеп ретінде қалыптасты.

Ішкі науқандар

Әл-Мутасимнің билігі халифаттың өзекті аймақтарында бейбітшілік орнағанмен, әл-Мутасимнің өзі белсенді науқаншы болды және Кеннедидің айтуынша, "Исламның жауынгер халифаларының бірі ретінде танылды". Амориум жорығын қоспағанда, әл-Мутасимнің билігіндегі әскери жорықтардың көпшілігі ішкі болды, олар номиналды түрде Халифаттың бір бөлігі болған, бірақ тиімді мұсылмандық биліктен тыс қалған және жергілікті халықтар мен билеушілердің де-факто тәуелсіздігін сақтаған аймақтардағы көтерілісшілерге қарсы бағытталды. Биліктегі үш маңызды жорық – Амориум, Хуррамиттер көтерілісіне қарсы жорық және Табаристан билеушісі Мазярға қарсы жорық – ішінара әл-Мутасимнің режимінің заңдылығын халықтың көзінде нығайту үшін жүргізілген мақсатты пропагандалық шаралар болды, оның арқасында ол адал емес адамдарға қарсы соғыстар арқылы беделді болып көрінді. 834 жылдың басында Хурасанда Мұхаммед ибн Касим бастаған Алидтер көтерілісі басталды, бірақ ол тез жеңіліске ұшырады және Мұхаммед тұтқын ретінде халифа сарайына жеткізілді. Ол 8/9 қазан түнінде, Рамазан айт мерекесін пайдаланып қашып кетті және одан кейін ешқашан хабар алынбады. Сол жылдың маусым-шілде айларында Ужайф ибн Анбаса зуттарды бағындыру үшін жіберілді. Бұл халық Сасанид патшалары Үндістаннан әкеліп, Месопотамия батпақтарына қоныстандырған. Зуттар шамамен 820 жылдан бері халифалық билікке қарсы көтеріліс жасап, Басра және Васиттің айналасына жиі шабуыл жасады. Жеті айлық жорықтан кейін Ужайф зуттарды қоршап алып, оларды қарсыласудан бас тартуға мәжбүрледі. 835 жылдың қаңтарында ол Бағдатқа көптеген тұтқындармен жеңіспен кірді. Зуттардың көп бөлігі Византия шекарасындағы Айн Зарбаға, византиялықтарға қарсы күресу үшін жіберілді. Жаңа биліктің алғашқы маңызды жорығы Адарбайжан мен Аррандағы Хуррамиттерге қарсы бағытталды. Хуррамиттердің көтерілісі 816/7 жылдан бері белсенді болды, оған провинцияның қауіпті таулары және төмендіктегі бірнеше қалаларды қоспағанда, үлкен араб мұсылмандық орталықтардың болмауы көмектесті. Әл-Мамун жергілікті мұсылмандарды өздерінің күштерімен шектеді. Әскери қолбасшылардың бірінен соң бірі көтерілісті өздерінің бастамаларымен бағындыруға тырысып, елдің жаңадан ашылған минералды ресурстарын бақылауға алды, бірақ Бабақтың қабілетті басшылығымен Хуррамиттер жеңіске жетті. Билікке келгеннен кейін әл-Мутасим Бағдат пен Самараның Тахирид сахибі Исхак ибн Ибрахим ибн Мусабты Жибалдан Хамаданға дейін Хуррамиттер көтерілісінің кеңеюіне қатысты жіберді. Исхак тез арада табысқа жетіп, 833 жылдың желтоқсанына қарай көтерілісті басып, көптеген Хуррамиттерді Византия империясына қашуға мәжбүрледі. 835 жылы әл-Мутасим Бабаққа қарсы шаралар қабылдап, өзінің сенімді және қабілетті лейтенанты әл-Афшинге жорықты басқаруды тапсырды. Үш жыл бойына сақтықпен және жүйелі түрде шабуылдар жасағаннан кейін әл-Афшин 837 жылдың 26 тамызында Бабақты оның Буддх астанасында тұтқынға алып, көтерілісті тоқтатты. Бабақ тұтқын ретінде Самараға жеткізілді, онда 838 жылдың 3 қаңтарында оны халық алдында пілдің үстінде отырғызып, содан кейін жазалап өлімге кесті. Одан кейін әл-Афшиннің Хуррамиттерді жеңгеннен кейін Адарбайжанның губернаторы етіп тағайындаған Минкаджур әл-Ушрусани, қаржылық бұзушылықтарға қатысқандықтан немесе әл-Афшиннің серіктесі болғандықтан, көтеріліске шықты. Бұға ақсақал оған қарсы шабуыл жасап, 840 жылы Самараға қауіпсіз жолмен капитуляцияға мәжбүрледі. Биліктің екінші маңызды ішкі жорығы 838 жылы Табаристанның тәуелсіз Қаринид билеушісі Мазярға қарсы басталды. Табаристан 760 жылы Аббасидтер билігіне бағынды, бірақ мұсылмандықтар Каспий теңізінің жағалауындағы жазық жерлермен және олардың қалаларымен шектелді. Таулы аймақтар жергілікті билеушілермен бірге болды, олардың ішінде шығыстағы Бавандидтер және орталық және батыс тау жоталарындағы Қаринидтер болды, олар халифатқа салық төлеу шартымен тәуелсіздіктерін сақтады. Әл-Мамунның қолдауымен Мазяр өзін бүкіл Табаристанның іс жүзіндегі билеушісі ретінде орнатып, тіпті мұсылмандық Амул қаласын басып алып, жергілікті Аббасид губернаторын тұтқынға алды. Әл-Мутасим оны билікке келген кезде лауазымында бекітті, бірақ Мазяр шығыстағы Тахирид вице-падишасы Абдалла ибн Тахирге бағынудан бас тартқан кезде қиындықтар туды, оның орнына ол өз аймағының салықтарын тікелей әл-Мутасимнің агентіне төлеуді талап етті. Әл-Табаридің айтуынша, Қаринидтердің келіспеушілігін әл-Афшин жасырын түрде қолдады, ол Тахиридтерді беделсіз етуді және шығыстағы олардың кең көлемді губернаторлығын өз мойнына алуды үміттенеді. Тахиридтер жергілікті мұсылмандарды Мазярға қарсы тұруға ынталандырғандықтан, жағдай шиеленісті күйге жетті, осыдан Мазяр мұсылман қоныс аударушыларына қарсы күштірек ұстаным қабылдап, ирандық және көбінесе зороастриялық шаруалардың қолдауын іздеді, оларды мұсылман жер иелеріне шабуыл жасауға шақырды. Ашық қақтығыс 838 жылы басталды, оның әскері Амул және Сари қалаларын басып алып, мұсылман қоныс аударушыларын тұтқынға алып, олардың көптерін жазалап өлімге кесті. Жауабында Тахиридтер Әл-Хасан ибн әл-Хусейн ибн Мусаб және Мұхаммед ибн Ибрахим ибн Мусаб басшылығымен Табаристанға шабуыл жасады. Мазяр өзінің інісі Қуярдың сатқындағы болды, ол Тахиридтерге Мазяр мен әл-Афшин арасындағы хат-хабарларды ашты. Содан кейін Қуяр өзінің бауырының орнына Тахиридтердің тағайындамасымен билікке келді, ал Мазяр тұтқын ретінде Самараға жеткізілді. Бабақ сияқты, ол халық алдында көрсетілді, содан кейін 6 қыркүйекте 840 жылы жазалап өлтірді. Көтерілістен кейін жергілікті династиялардың тәуелсіздігі сақталғанмен, бұл оқиға елдің жеделдетілген исламизациясының басталуын білдірді, оның ішінде жергілікті династиялардың арасында да. Әл-Мутасимнің өмірінің соңында Сирия провинцияларында бірқатар көтерілістер болды, оның ішінде Әбу Харб бастаған, "Жабық" деп белгілі көтеріліс, ол бірнеше сириялық арабтардың көне Омейядтық көңіліне ортақ екенін көрсетті.

Византиямен қарсыласу

Аббасидтердің Хуррам көтерілісін басумен айналысқан кезінде, Византия императоры Феофил 830-шы жылдардың басында мұсылман шекаралық аймалдарына шабуылдар жасады және бірнеше сәттілікке қол жеткізді. Оның әскеріне 14 000-ға жуық Хуррамдықтар қосылды, олар империяға қашып келіп, дін ауыстырып, өздерінің басшысы Насрдың басшылығымен Византия армиясына қатарына қосылды, ол христиандық есімімен Феофоб ретінде танымал болды. 837 жылы Феофил, Бабақтың үнемі күшейіп бара жатқан қысымына ықпал етумен, мұсылман шекаралық жерлеріне ірі жорық ұйымдастырды. Ол 70 000-нан астам сарбазды құрайтын үлкен армияға басшылық етіп, жоғарғы Евфрат аймағына дерлік қарсылықсыз басып кірді. Византиялықтар Зибатра (Созопетра) және Арсамосата қалаларын басып алды, аймақты қиратып, тонады, Малатия және басқа қалалардан шабуыл жасамағаны үшін сыйақы алды және бірнеше кішігірім араб әскерлерін жеңді. Самарраға босқындар келе бастағанда, халифалық сарай шабуылдың қатыгездігі мен ашық мінез-құлқына ашуланды. Византиялықтар Хуррамдықтармен ашық түрде келісімде болған ғана емес, Зибатраны тонау кезінде барлық ер адамдар тұтқынға алынып, өлімге кесілді, қалған халқы құлдыққа сатылды, ал кейбір тұтқын әйелдер Феофилдің Хуррамдықтарынан зорлыққа ұшырады. Халиф Византияға қарсы жорықтарға халифтердің жеке қатысуымен әдеттегідей болатындықтан, қарсы шабуылды дайындауды жеке өз мойнына алды. Әл-Мутасим Михаил Сириялыққа сәйкес 30 000 қызметшілер мен лагерьдегі серіктерімен бірге 80 000 сарбаздан тұратын үлкен күш жинады, ал басқа авторлар Тарста одан да көп сарбаз жиналғанын айтады. Ол өзінің мақсаты биліктегі Византия әулетінің туған жері Амориум екенін жариялады. Халифтің әскерінің қалқандары мен туларына осы атау жазылған. Жорық маусым айында басталды, әл-Афшиннің кішігірім күші шығыстағы Хадат асуы арқылы шабуыл жасады, ал халиф негізгі армиясымен 19-21 маусым аралығында Киликия қақпаларынан өтті. Екі жақтан шабуылға ұшыраған Феофил әл-Афшиннің кішігірім күштеріне қарсы тұруға тырысты, бірақ 22 шілдеде Дазимон шайқасында ауыр жеңіліске ұшырап, өмірін сақтап қалды. Аббасидтердің жорығына қарсы тұра алмаған император Константинопольге қайтып оралды. Бір аптадан кейін әл-Афшин мен халифалық армия Анкираның алдында бірікті, ол қорғаныссыз қалғандықтан тоналды. Анкирадан Аббасид армиясы Амориумға бет бұрды, оны 1 тамызда қоршауға алды. Әл-Афшин, Итах және Ашинас өз әскерлерімен қалаға кезекпен шабуыл жасады, бірақ қоршау қатал болды, тіпті Аббасидтер дезертир берген мәлімет бойынша қабырғаның нашар жерін бұзғаннан кейін де. Екі аптадан кейін, Византиялықтардың бұзылған бөлігінің бірі келіссөздер үшін қысқа үзіліс сұраған кезде, Аббасид армиясы қалаға сәтті шабуыл жасады. Қала толығымен тоналды, қабырғалары қиратылды, ал он мыңдаған адамды құрайтын халқы құлдыққа сатылу үшін алынып кетті. Әл-Табари айтуынша, әл-Мутасим енді Константинопольге шабуыл жасау үшін жорығын кеңейтуді жоспарлап жатқан кезде, оның жүйесі әл-Аббас басқарған қастандық ашыққа шықты. Әл-Мутасим жорығын қысқартып, жақын маңдағы Дорилейонда орналасқан Феофил мен оның әскерімен айналыспай, өз мемлекетіне тез қайтуға мәжбүр болды. Амориумнан Киликия қақпаларына тікелей бағытпен, халифтің армиясы да, оның тұтқындары да Орталық Анатолияның шөлейтті жері арқылы өту кезінде қиындықтарға тап болды. Кейбір тұтқындар мөлдіреп, қозғала алмады және өлімге кесілді, ал басқалары дүрбелеңде қашуға мүмкіндік тапты. Қайыршылық ретінде, әл-Мутасим олардың арасындағы ең беделділерін бөліп алып, қалғандарын, шамамен 6000-ын өлімге жіберді. Амориумды тонау әл-Мутасимге батыр халифа және ғази (дін үшін күрескен) ретінде үлкен даңқ әкелді және оның замандастары, әсіресе сарай ақыны Әбу Таммамның әйгілі қасыдасында тойланды. Аббасидтер өздерінің жетістіктерін пайдаланбады. Екі империя арасындағы соғыс шекара бойындағы шабуылдар мен қарсы шабуылдармен жалғасты, бірақ Византияның бірнеше сәттіліктерінен кейін 841 жылы бітімге қол қойылды. 842 жылы қайтыс болған кезде әл-Мутасим тағы да ірі шабуылға дайындық жүргізіп жатты, бірақ ол Константинопольге шабуыл жасауға дайындаған үлкен флот бірнеше айдан кейін Келидония мүйісінің жанындағы дауылда жойылды. Әл-Мутасимнің өлімінен кейін соғыс біртіндеп тоқтады, ал 844 жылы Мауропотамос шайқасы он жылға созылған соңғы араб-византиялық ірі шайқас болды.

Өлім және мұра

Әл-Табари айтады, әл-Мутасим 841 жылдың 21 қазанында ауырып қалған. Оның жеке дәрігері, халифа толық сенім артқан Салмавай ибн Бунан, өткен жылы қайтыс болған. Оның жаңа дәрігері, Яхья ибн Масауи, әдеттегі қанағаттандыру және құсату емдеуін қолданбады. Хунейн ибн Исхақтың сөзіне қарағанда, бұл халифаның ауруын уақытша нашарлатты және оның 842 жылдың 5 қаңтарындағы қайтысына себеп болды, ислам күнтізбесі бойынша сегіз жыл, сегіз ай және екі күн билік еткеннен кейін. Ол Самаррадағы Джаусак әл-Хақани сарайына жерленді. Оның ұлы, әл-Ватик, билікке келуіне ешқандай қарсылық болмады. Әл-Ватик билігі, ерекше көзге түспесе де, әл-Мутасимнің саясатын жалғастырды, себебі үкіметті әл-Мутасим билікке жеткізген адамдар басқарды: түріктер Итах, Васиф және Ашинас; визир Ибн әл-Зайят; және бас қади, Ахмад ибн Әби Дувад. Әл-Табари әл-Мутасимді оңай мінезді, мейірімді, жағымды және жомарт адам ретінде сипаттайды. C. E. Босворттың сөзіне сәйкес, дереккөздер әл-Мутасимнің мінезі туралы көп мәлімет бермейді, оның жартылай бауырымен салыстырғанда оның қарапайымдылығын көрсетеді. Дегенмен, Босворт оның саяси және әскери тұрғыдан халифатты нығайтқан қабілетті әскери қолбасшы болғанын айтады. Әл-Мутасимнің билігі Аббасид мемлекеті тарихындағы шешуші кезең болып табылады және Ислам тарихында ұзақ мерзімді салдарға ие болды. Кеннедидің пікірінше, әл-Мутасимнің әскери реформалары "арабтар олар құрған империяның бақылауын жоғалтқан сәт" болды, ал Дэвид Айалонның айтуынша, әл-Мутасим енгізген әскери құлдық институты "Ислам таныған ең маңызды және ең тұрақты әлеуметтік-саяси институттардың біріне" айналды. Түрік гвардиясымен әл-Мутасим кеңінен еліктелетін үлгіні орнатты: әскерилер мемлекетте үстемдікке ие болды және ислам әлемінің шетінде тұратын азшылық топтарының эксклюзивті құрамына айналды. Осылайша, этникалық тегі, тілі және кейде діні бойынша араб-ирандық қоғамнан бөлінген ерекше басқарушы каста құрылды. Хью Кеннедидің сөзіне сәйкес, бұл дихотомия көптеген исламдық мемлекеттердің "ерекше ерекшелігіне" айналды және орта ғасырдың соңында Египет пен Сирияны билеген мамлюктердің билігінде апогейіне жетті. Алдымен, әл-Мутасимнің жаңа кәсіби армиясы әскери жағынан өте тиімді болғанымен, ол Аббасид режиміне қауіп төндірді, себебі армияның негізгі қоғамнан бөлінуі сарбаздардың өмір сүруі үшін ʿaṭāʾ-ға толық тәуелділігін білдірді. Осылайша, олардың жалақысын төлеуден бас тарту немесе олардың мәртебесіне қауіп төндіретін саясат зорлық-зомбылыққа әкелуі мүмкін. Бұл бір ұрпақтан кейін, түріктердің басты рөл атқарған "Самаррадағы анархия" (861–870) кезінде айқын болды. Әскери шығындарды жабу қажеттілігі халифалық үкіметтің тұрақты бөлігіне айналды. Бұл үкіметтік кірістердің тез төмендеуімен бірге болды - ішінара провинциялардағы тәуелсіз династиялардың көтерілуі және Ирактың жазықтарының өнімділігінің төмендеуі салдарынан, олар дәстүрлі түрде салық кірістерінің көп бөлігін қамтамасыз етті. Әл-Мутасимнің өлімінен кейін бір ғасырдан аз уақыт өткен соң, бұл процесс Аббасид үкіметінің банкротқа ұшырауына және Хазар офицері Ибн Раиқтың әмір әл-умара лауазымына көтерілуімен халифалардың саяси билігінің жойылуына әкелді.

Әдебиеттегі әл-Мутасим

Әл-Мутасим ортағасырлық араб және түрік эпосы – «Дельгеммада» суреттелген, ол араб-византия соғыстарының оқиғаларының ауқымды көркемделген нұсқаларын ұсынады. Онда Әл-Мутасим батырларға сатқын және діннен тайған Уқбаны «Испаниядан Йеменге» дейін қууға көмектеседі, содан кейін оны Константинополь қаласының алдында айқышқа тігіп өлтіреді. Қайтып келгенде мұсылман әскері Византиялықтардың шабуылына ұшырайды, және халифа мен батырлардың көпшілігімен бірге барлығы 400 адам ғана құтыла алады. Жауап ретінде Әл-Мутасимнің ізбасары Әл-Уасик Константинопольге қарсы жорық ұйымдастырады, онда мұсылман губернаторын тағайындайды. Аргентиналық автор Хорхе Луис Борхестің 1936 жылы жазған «Әл-Мутасимге жақындау» атты әңгімесіндегі ойдан шығарылған кейіпкерге Әл-Мутасим есімі берілген. Аталған әл-Мутасим – Аббасид халифасы емес, бірақ Борхес осы есімнің бастауын алған түпнұсқа, шын Әл-Мутасим туралы былай дейді: «сегіз шайқаста жеңіске жеткен, сегіз ұл мен сегіз қыздың әкесі болған, сегіз мың құл қалдырған және сегіз жыл, сегіз ай және сегіз күн билік еткен сегізінші Аббасид халифасы». Борхестің цитатасы толыққанды дәл болмаса да, әл-Табаридің сөздерін қайталайды, ол: «сегізінші айда дүниеге келген, Әл-Аббастан сегізінші ұрпақ, сегізінші халифа болған, өмірі сексен қырық жылға созылған, сегіз ұл мен сегіз қыз қалдырып, сегіз жыл сегіз ай билік еткен» деп жазған. Бұл араб деректерінде Әл-Мутасимді «әл-Мутамман» («сегіздің адамы») деп атаудың кең таралғандығын көрсетеді.