Кіріспе

Христиан дінінің басқа әлемдік діндермен қарым-қатынасы, олардың айырмашылықтары мен ұқсастықтары. Христиан діні және басқа діндер христиан дінінің басқа әлемдік діндермен қарым-қатынасын, сондай-ақ олардың айырмашылықтары мен ұқсастықтарын қарастырады.

Батыс христиандық көзқарастар

Кейбір христиандар діни плюрализм жарамсыз немесе өзіне-өзі қайшы келетін ұғым деп санайды. Діни плюрализмнің максималды түрлері барлық діндер бірдей шындық деп мәлімдейді, немесе бір дін кейбір адамдар үшін шындық болуы мүмкін, ал басқа дін басқалар үшін шындық болуы мүмкін деп санайды. Кейбір христиандар мұндай плюрализм логикалық тұрғыдан мүмкін емес деп есептейді. Католиктер Құдайдың адамзатқа берген толық және ең жанды аяны болып табылатындықтарына сенсе де, басқа христиандық конфессиялар да Құдайдан нағыз аяндар алған деп санайды. Кальвинистер Құдай мен Құдайдың шындығы көптікке бөліне алмайды деп сенсе де, адамды жамандықтан тыйып, жақсылыққа шақыратын адамның азаматтық заңдары Құдайдың заңдары екенін айтады (сол билікті жүзеге асыратындардың дініне немесе дінсіздігіне қарамастан). Христиандар, өз тарапынан, барлық адамдармен бейбіт қарым-қатынаста болуға міндетті, және Раббымыз үшін үкіметтерге бағынуға, жаулары үшін дұға етуге міндетті. Кальвинизм бейбітшілдікке ұмтылмағандықтан, кальвинистер діни соғыстарға қатысқан, ең әйгілісі – Франциядағы діни соғыстар мен Англиядағы азаматтық соғыс. Діни төзімділік алғаш рет қазіргі Еуропаның кейбір аймақтарында, әсіресе Нидерландта кальвинистердің көптігінде пайда болды. Евангелистік христиандар діни плюрализмді адалдық деп санайды және ол Киелі кітапқа қайшы келеді.

Қазіргі (ағартушылықтан кейінгі) христиандық көзқарастар

Соңғы жылдары кейбір христиандық топтар діни плюрализмге көбірек ашық болды; бұл христиандар мен басқа діндердің өкілдері арасындағы келісімге көптеген жағдайлардың әкелуіне себеп болды. Көптеген семинариялар мен теологиялық институттардың либералдануы, әсіресе Киелі кітаптың қатесіз құжат екенін жоққа шығаруға қатысты, АҚШ-тағы Басты христиан конфессиялары ішінде адамға бағытталған және секулярлық қозғалысқа алып келді. Кейбір Басты шіркеулер енді құтқарылуға қатысты эксклюзивті көзқарастарды ұстанбайды. Соңғы жылдары кейбір христиандық топтар мен яһуди халқы арасындағы келісімге қол жеткізуде көптеген жаңалықтар байқалды. Көптеген қазіргі заманғы христиандар, оның ішінде көптеген католиктер және кейбір либералды протестанттар Жаңа Келісімді кеңейтілген өсиет ретінде қарастырады; олар яһудилер әлі де Құдаймен дұрыс қарым-қатынаста екеніне және яһудилер жазадан құтылып, жұмақтың сыйлығына ие бола алады деп сенеді. Бұл христиандар үшін Жаңа Келісім Құдайдың бастапқы өсиетін яһуди емес адамдарды да қамту үшін кеңейтті. Бұл мәселе «Христиандық-яһуди келісімі» мақаласында егжей-тегжейлі қарастырылған. Соңғы 40 жылдың ішінде АҚШ және Канадада «Израиль үшін христиандар» сияқты көптеген шағын христиандық топтар құрылды. Олардың веб-сайтында олардың мақсаты – «христиандар мен яһудилер арасындағы диалогты кеңейту, осы арқылы екі дін өкілдерінің қарым-қатынасын жақсарту, сондай-ақ шіркеу мен синагога арасындағы қарым-қатынасты жақсарту, христиандық өкініш білдіруді, яһудилерге қарсы алдын ала пікірлерді жоюды және христиандық ілімдерде кең таралған жалған «Ауыстыру» теологиясын жоюды» делінген. Католик шіркеуі және бірнеше ірі протестант шіркеулері сияқты бірқатар ірі христиандық топтар енді яһудилерді дінге өтуге шақырмайтындарын жария етті. Басқа да қазіргі заманғы христиандық көзқарастар, соның ішінде кейбір консервативті протестанттар Жаңа Келісімнің кеңейтілген өсиет ретіндегі идеясын қабылдамайды және бұрын сипатталған классикалық христиандық көзқарасты сақтайды.

Католицизмге тән қазіргі заманғы көзқарастар

Католик шіркеуі үшін, тек яһудилікпен ғана емес, сонымен қатар исламмен де келісімге келуге ұмтылыс болды. Екінші Ватикандық собор құтқарылуға бір құдайды мойындағандардың барлығы кіретінін, және мұсылмандарды олардың ішінде тікелей атап көрсетеді (сол кезде мұсылман емес адамдар арасында кең таралған «мохамедандар» термині қолданылған). Сондықтан, католик шіркеуінің ресми ұстанымы бойынша, яһудилер, мұсылмандар және христиандар (Рим билігіне бағынбаған шіркеулерді қоса алғанда) барлығы бір Құдайды мойындайды. Бірақ, яһудилер мен мұсылмандар әлі Евангелиені қабылдаған жоқ, ал басқа шіркеулер түрлі дәрежеде адасқан деп есептеледі. Дінаралық диалогтағы ең маңызды оқиға – 1986 жылғы Ассизидегі бейбітшілік дұғасы болды. Рим папасы Иоанн Павел II, Рим-католик шіркеуінің ішіндегі қарсылыққа қарамастан, әлемнің барлық діндерінің өкілдерін осы дұғаға шақырды. Иоанн Павел II-нің христиан дінтеріне қатысты пікірлері «Ut unum sint» үндеуінде жазылған. Бұл бастаманы Сант-Эгидио қауымы қолға алып, Иоанн Павел II-нің қолдауымен жыл сайынғы бейбітшілік жиындарын ұйымдастырды. Бұл жиындарда түрлі мәселелер бойынша дөңгелек үстелдер өткізіліп, ортақ дұға жасалды. Олар діни лидерлер арасындағы түсіністік пен достықты арттыруға, сондай-ақ нақты бейбітшілік жобаларын іске асыруға үлкен үлес қосты. 1986 жылғы Ассизи жиынындағы ортақ дұғаға байланысты синкретизм айыптауларын болдырмау үшін, кейінгі жиындарда әртүрлі діндердің өкілдері өздерінің дәстүрлеріне сәйкес түрлі жерлерде дұға етті. Рим-католик шіркеуі үшін 18 ғасырдың басындағы Қытай ритуалдары дауында, дәстүрлі қытайлық ата-бабаларды құрметтеу – құдайға табыну ма, әлде әулиелерге құрмет көрсету ме деген мәселе маңызды болды. Бұл дау доминикандықтар мен иезуиттер арасында болды. Доминикандықтар конфуциандық пен қытай халықтық дінінің құдайға табыну екенін, демек католицизммен үйлеспейтінін алға тартты, ал иезуиттер керісінше пікір білдірді. Папа соңында доминикандықтардың пайдасына шешім қабылдады, бұл Қытайдағы католик миссионерлерінің рөлін айтарлықтай төмендетті. Алайда, 1939 жылы Папа Пий XII бұл шешімді ішінара өзгертіп, қытайлық әдет-ғұрыптар енді тыйым салынған немесе құдайсыздық деп есептелмей, құрметті туыстарды құрметтеудің бір жолы ретінде қарастырылды (бұл католиктердің өлгендер үшін дұға ету дәстүріне ұқсас).

Бахаи дінімен қарым-қатынасы

Бахаи діні адамзатты уақыт бойына бағыттайтын құдайлық хабаршыларды жіберетін бір Құдай бар деп сенді, ол прогрессивті аян (Бахаи) деп аталады және ол христиандық сенімдегі прогрессивті аяннан (христиандық) ерекшеленеді. Олар Исаның құдайлық білімі мен мәніне, сондай-ақ Мұхаммед, Зороастр, Мұса, Будда, Кришна және басқа да хабаршыларға сенеді. Түсіндірулер әртүрлі болуы мүмкін, бірақ Бахаи діні кейде Ыбырайым діндерінің бірі саналады. Бахаи дінінің жақтастары Құдайға, христиандар сияқты, сенеді және Исаның үйретітерін мойындайды, бірақ олар Үштік және Исаның құдайлығы туралы басқаша пікірде. Бахаилердің пайғамбарларға деген көзқарасы бойынша, олар адамдық және құдайлық сипаттарға ие болғанымен, олардың өзі Құдай емес, керісінше "құдайлық көріністері". Олар Үштікті Иса мен Киелі Рухтың Құдайдан келетін таза нұрды көрсететін жарқыраған айналар ретінде бейнелейді. Бахаилер Киелі кітапты қасиетті жазу деп мойындаса да, оны толыққанды нағыз деп санамайды, өйткені Бахаи дінінің Қорғаушысы Шоги Эффенди "Киелі кітап толыққанды нағыз емес, сондықтан оны Құранмен салыстыруға болмайды және Бахаулланың нағыз сөздеріне толық бағыну керек" деп мәлімдеді. Бахаилер моральдық және адалсыздық туралы христиандық көзқарастардың кейбірін бөліседі. Бахаилер көп әйел алуды, некеге дейінгі жыныстық қатынасты және гомосексуализмді айыптайды, бірақ барлық адамдарға, оның ішінде гомосексуалдарға да, махаббатпен, құрметпен және қадір-қасиетпен қарастырады.

Буддизммен қарым-қатынасы

XIX ғасырда кейбір ғалымдар буддистік және христиандық амалдардың ұқсастығын байқауға кірісті, мысалы, 1878 жылы Т. В. Рис Дэвидс Тибетке келген алғашқы миссионерлердің христиандық пен буддизмнің ұқсастықтары екі діннің жақтастары арасындағы алғашқы байланыс кезінен бері көрілгенін жазды. 1880 жылы Эрнест Де Бунсен де осыған ұқсас байқаулар жасап, Исаның айқышқа шегеленген өлімі және христиандық құнасылық доктринасынан басқа, ең көне буддалық жазбаларда буддистік және христиандық дәстүрлері арасында ұқсастықтар бар екені айтылған. Буддизм мен протестантизм 19 ғасырда Шри-Ланка мен Тибетте шамамен 1904 жылы (Фрэнсис Янгхусбанд экспедициясы) саяси қақтығысқа ұшырады. Әртүрлі тұлғалар мен ұйымдар батыстық рухани ізденушілердің бірнеше буынына (соның ішінде кейбір католик дін қызметкерлеріне) буддалық теологияның әртүрлі салаларын және медитацияны таныстыруға көмектесті. Екі дін арасындағы қарым-қатынас көбінесе жақсы, бірақ Оңтүстік Кореяда христиандар буддалық храмдарға зиян келтірген және басқа да христиандық экстремизм түрлеріне қатысқан. Ресейдің Калмыкия республикасы тибеттік/лама буддизмін және орыс православиесін өзінің ресми діндері деп мойындайды.

Друздармен қарым-қатынасы

[[Файл:Maqam Al masih. As Suwayda Governorate) дрюздер Макам әл-Масих (Иса): Екі дін де Исаны құрметтейді. Екі топтың арасындағы достық қарым-қатынас тарих бойына сақталған, кейбір кезеңдерді қоспағанда, оның ішінде 1860 жылғы Ливан тауларындағы азаматтық соғыс. Друздарды христиан дініне айналдыру Левант аймағында жиі кездесетін жағдай болған. Ғасырлар бойы дрюздердің біразы христиан дініне кірді, мысалы, Шихаб әулетінің кейбір мүшелері, сондай-ақ Аби Ламма руы. Христиан қауымдастықтарының (марониттер, шығыс православиелік, мелкиттік католиктер және басқалар) мүшелері унитариандық друздармен араласып, Ливан тауында, Шуфта, Ғалилея аймағында, Кармел тауында және Голан биіктіктерінде аралас ауылдар мен қалалардың пайда болуына себеп болды. Марониттік католиктер мен друздар XVIII ғасырдың басында Ливан тауындағы Мутасаррифатеде "Марониттік-дрюздік дуализм" деп аталатын басқару және әлеуметтік жүйе арқылы қазіргі Ливанды құрды. Друздер дінінде христиан дінін "құрметтеуге және мақтауға" тиіс деп есептеледі, өйткені Ізгі хабар жазушылары "нағыз даналықтың" жеткізушілері деп саналады. Друздер дінінде христиан дінінің кейбір элементтері және басқа да діни сенімдер бар. Друздердің толық қаноны немесе кітаптары (Даналық хаттары) Ескі Ұстазды қамтиды. Друздер діні христиан монахтығының және басқа да діни тәжірибелердің ықпалын көрсетеді. Діни салыстыру тұрғысынан алғанда, негізгі христиан конфессиялары дрюздердің сенімдеріне қайшы келетін реинкарнацияға немесе жанның көшуіне сенбейді. Христиандық евангелизмді үйретеді, көбінесе миссионерлік қызметтер арқылы, дрюздер өз дініне жаңадан келгендерді қабылдамайды. Друздер дінінен тыс некелер сирек кездеседі және қатаң түрде тыйым салынған. Друздер мен христиандардың арасындағы ортақ белгілерге моногамдық неке және ажырасуға қатысты көзқарастар, сондай-ақ Құдайдың бірлігіне және теофанияға сенім жатады. Көптеген христиан конфессиялары қазіргі уақытта діни емес сүндеттеуге бейтарап қарайды. Ерлерді сүндеттеу көптеген христиан елдерінде кең таралған, ал копт православие шіркеуінде, эфиопия православие шіркеуінде және эритрея православие тевахедо шіркеуінде бұл рәсімді өту рәсімі ретінде қарастырады. Дрюздер ерлерді сүндеттеуді кеңінен қолдайды, бірақ бұл рәсім мәдени дәстүр ретінде қарастырылады және дрюздер сенімінде діни маңызы жоқ. Кейбір дрюздер ер балаларын сүндеттемейді және бұл рәсімді орындаудан бас тартады. Екі дін де Исаға ерекше орын береді: ол тарихтың әр түрлі кезеңдерінде пайда болған жеті пайғамбардың бірі. Друздер "Жүсіп пен Мәриямның ұлы" Исаны және оның төрт шәкірті – Ізгі хабар жазушыларын құрметтейді. Друздердің қолжазбаларында Иса – ең ұлы имам және жер бетіндегі ең ұлы Ақыл-Ойдың (Акль) және бірінші ғаламдық принциптің (Хадд) бейнесі. Иса мен Хамза ибн Әли бес үлкен аспан күштерінің бірі ретінде қарастырылады, олар олардың жүйесінің бір бөлігін құрайды. Друздер дәстүрінде Иса үш атаумен белгілі: Шынайы Мәсіх (әл-Масих әл-Хақ), барлық халықтардың Мәсіх (Масих әл-Умам) және күнәкарлардың Мәсіх. Бұл Исаның шынайы Ізгі хабарды жеткізгендігіне, оның барлық ұлттардың құтқарушысы екендігіне және оның кешірім сыйлайтынына байланысты. Екі дін де шомылдыру рәсімінен өткен Жақия, Георгий, Ілияс, Әйүп және басқа да ортақ тұлғаларды құрметтейді. Шуаиб немесе Мидиандық Итро друздердің ата-бабасы болып саналады, олар оны рухани негізін қалаушы және бас пайғамбар ретінде құрметтейді.

Индуизммен қарым-қатынасы

Буддизм, индуизм және христиан діндерінің негізгі нанымдары, мысалы, жұмақ, тозақ және қайта туу тұрғысынан әртүрлі. Индуистердің пікірінше, жұмақ (санскрит тілінде svarga) және тозақ (Naraka) – уақытша орындар, онда әрбір жан жасаған жақсылықтары үшін немесе күнәлары үшін өмір сүруге міндетті. Христиандық және индуистік теология арасында да маңызды ұқсастықтар бар, ең бастысы – екі дін де Құдайдың үштік табиғатына қатысты көзқарас ұсынады. Христиан дініндегі Әке, Ұл және Киелі Рухтан тұратын Киелі Үштік, кейде индуизмдегі Тримуртиге – Брахма, Вишну және Шиваға, Брахманның немесе Құдайдың үш негізгі бейнесі ретінде ұқсас көрінеді. Христиан-индуист қарым-қатынасы күрделі. Бір жағынан, индуизмнің табиғи бейімділігі – басқа діндердің де қасиетті негізін мойындау және олардың негізін қалаушыларын және қасиетті адамдарын құрметтеу. Батыс елдерінде Веданта кейбір христиан ойшылдарына әсер еткен, ал басқалары сектаға қарсы қозғалыста иммигрант гурулар мен олардың ізбасарларының іс-әрекетіне қарсылық білдірген. (Сондай-ақ қараңыз: Пьер Йоханнс, Абхишиктананда, Беда Гриффитс, Далит теологиясы.) Христиан Ашрам қозғалысы, Үндістандағы христиандық қозғалыс, Ведантаны және Шығыс ілімдерін қабылдайды, христиан дінін индуисттік ашрам моделімен және христиандық монахтығын индуисттік саньяса дәстүрімен үйлестіруге тырысады. Брахмоизм индуизм мен протестантизм немесе лютерандық діннің синкретизмі саналады.

Иудаизммен қарым-қатынасы

Христиан діні мен иудаизм арасындағы қарым-қатынас шиеленісті болған. Бұрын христиандарға «иудейлер» Мәсіхті өлтірді деп үйретілген, олар оның «өліміне» ұжымдық жауапкершілікті көтеріп, осы үшін кінәлі деп есептелген (бірақ қазіргі кезде көптеген негізгі діни ағымдар бұл түсіндірмені жоққа шығарады). Ал яһудилер христиан дінін түрлі қырғындармен байланыстырған, немесе жақсы кезеңдерде оны ассимиляция қаупімен байланыстырған. Антисемитизмнің христиан дінінде ұзақ тарихы бар (қараңыз: Христиан дініндегі антисемитизм), және ол толық жойылған жоқ (мысалы, ол қазіргі Ресейде де кездеседі). Дегенмен, Холокосттан кейін христиан-яһуди татуласуына бағытталған көптеген диалогтар өтті, және яһудилер мен христиандардың қарым-қатынасы жақсарып, жаңа деңгейге көтерілді. Бүгінде көптеген консервативті евангелистер христиандық сионизмді қолдайды, бұл араб христиандарын ашуландырады, себебі бұл, ішінара, мыңжылдық сенімдерге негізделген, яғни қазіргі Израиль мемлекеті Киелі кітаптағы пайғамбарлықтардың орындалуын білдіреді. «Мәсіхке сенетін яһудилер» (Messianic Judaism) құбылысы яһуди және христиан қарым-қатынасында белгілі бір келіспеушіліктерге себеп болып отыр. Бұл топтарды яһуди қауымдастығы қабылдамайды, оларды яһудилік элементтері бар христиандықтан басқа ештеңе деп санайды. Яһудилердің мәсіх туралы түсінігі (иврит тілінде машиах) христиандардың түсінігімен кейбір ортақ белгілері бар, бірақ олардың арасында маңызды айырмашылықтар бар. Яһудилердің пікірінше, Еврей жазбаларында Дәуіт патшаның болашақ ұрпағына қатысты аз ғана пайғамбарлықтар бар, ол яһуди халқының жаңа басшысы болып тағайындалады (ивритше: мошиах) және Дәуіт тағын Иерусалимде мәңгілікке орнатады. Яһудилердің көзқарасы бойынша, бұл толыққанды адам және өлімге ұшырайтын басшы Израиль елін қайта құрып, Дәуіт патшалығын қалпына келтіреді. Бұл мәселе яһуди эсхатологиясы бөлімінде егжей-тегжейлі қарастырылған. Кейбір христиандар мәсіх терминін басқаша түсіндіреді және Исаның Ескі өсиеттегі пайғамбарлықтарда айтылған мәсіх екеніне сенеді; осы пайғамбарлықтардағы патшалық жердегі емес, көктегі патшалық болуы керек; және Исаның Жаңа өсиеттегі сөздері мен іс-әрекеттері оның мәсіх екендігіне дәлелдеме болып табылады, ал мәсіхтік пайғамбарлықтардың қалған бөлігі Екінші Келуде орындалады. Басқа христиандар яһудилердің мәсіх туралы анықтамасын мойындайды және Иса осы талаптарды толық орындайды, ол «толыққанды адам» (сонымен қатар «толық Құдай») және Екінші Келуде Құдайдың Патшалығын жерде орнатады, онда Иса, мәсіх және Дәуіт ұрпағы ретінде Иерусалимнен билік етеді деп сенеді.

Митраизм мен Sol Invictus-пен қарым-қатынасы

Митраизм, Сол Инвиктустың діні мен христиан діні арасында көптеген параллельдер бар. Аурелианның күннің жылдық төмендеуі қысқы күн тоқырауынан кейін, яғни 25 желтоқсанда, күннің қайтадан көтерілуін көрсететін күні жылдық фестиваль ретінде Dies Natalis Solis Invicti (Сол Инвиктустың туған күні) құрғанына сенеді; осылайша, орталық тұлғаның тууы кейін христиандар Исаның туған күнін тойлау үшін қолданған күнінде тойланды (олар бұл күнді әрдайым Эпифанияда тойлаған). Басқа ұқсастықтарға Мәсіх пен Митраның бала кезінде бақташылардың келуі, үштік және өлмейтін жан туралы әңгімелер жатады. Константин жексенбі күнін ресми демалыс күні ретінде белгіледі, оны «Құрметті Күн» деп атады. (Христиандар Константинге дейін кем дегенде 150 жыл бұрын жексенбіде ғибадат еткенімен.) Митраизмнің ең ерте куәлігі – Плутархтың 68 ж. Киликиялық қарақшылардың, алғашқы митраистердің оны қолданғаны туралы жазбасы. 2 және 3 ғасырлар арасында өмір сүрген христиан жазушысы Тертуллиан екі діннің амалдарының арасындағы күшті ұқсастықты мойындады: шайтан, тіпті қасиетті ритуалдардың өзекті бөліктерін де еліктейді, ол кейбіреулерді крещение рәсімінен өткізеді, яғни өз жандарын, күнәларының кешірілуін уәделейді. Митраизм де нан құрбанын тойлайды және қайта тірілу символын енгізеді. Тертуллиан. 2-ғасырдың басындағы шіркеу әкесі Юстин Мартир Митраизмнің Евхаристияны көшіргенін айтып, ұқсастықтар бар екенін мойындады. Юстин шайтанның Митраизмді христиан дінін мазақтау үшін ойлап тапқанын мәлімдеді.

Саентологиямен қарым-қатынасы

2008 жылы жарық көрген «Vintage Jesus: Timeless Answers to Timely Questions» кітабында Марк Дрисколл мен Джерри Бреширс авторлары: «Саентология бойынша, Иса шамамен миллион жыл бұрын Тетанға күштеп енгізілген ("имплант") болып табылады», – деп жазады. Ал Джек Хьюберман «Американы бұзып жатқан 101 адам» кітабында Саентологияда Исаның «адамзаттың ұжымдық жадына орналастырылғанын» айтады, бұл Саентология ғарыш операсынан шыққан Ксену тұлғасы арқылы жасалған. Мемфис теологиялық семинариясының профессоры Пол Бланкеншип Саентологияны зерттеген және осы көзқарасқа қатысты былай деп түсіндірді: «Олар Құдай немесе Иса туралы көп айтпайды. Көбінесе сананы тазарту туралы болады, сондықтан олардың мұндай пікір білдіруі мүмкін екенін түсінемін. Саентология әлі толыққанды діни дәстүрге айналмады. Бірақ, әлдеқайда дами алады». Саентология шіркеуі өз сенім жүйесінің христиан дінінен ерекшеленетінін, себебі ол «тек қана ақылға негізделгенін» және оның мүшелері «этика мен әділеттің практикалық жүйесіне ие екенін» мәлімдейді. Сондай-ақ, шіркеу «діни ұстаздардың айтқандары немесе Будданың уәделері, тіпті христиан дінінің көріністері де Саентологияда қол жеткізіледі» деп санайды. Мук, Нетланд және Макдермот бұл Саентологияның христиан дінімен үйлеспейтінін анық көрсетеді деп ерекше атап көрсетеді. Мэри Фаррелл Беднаровскидің 1995 жылғы «New Religions and the Theological Imagination in America» кітабында автор былай деп түсіндіреді: «Саентология түсінігіндегі өмір ойынында күнә өкініш керек ететіндей емес, қателікті жоюды қажет етеді, ал оны технология арқылы, аудиторлық процестер арқылы, кейде пасторлық кеңес беру деп аталады. Шындығында, Саентология күнәден құтылу мақсатында, Исаның құтқару ісімен салыстырылады». Беднаровски Саентологияның «Катехизисінен» цитата келтіріп, саентологтардың миссиясы мен Мәсіхтің шәкірттеріне берген үйретімдері арасындағы осы ұқсастықтарды атап көрсетеді. Уильям Симс Бэйнбридж өзінің 1996 жылғы «Діни қозғалыстар социологиясы» кітабында Рой Уоллистің зерттеулеріне сілтеме жасай келе, «Саентологияның христиан дінімен көзге көрінетін байланысы жоқ» деп мәлімдейді.

Иудаизм арқылы зороастризммен ықтимал байланыс

Көптеген ғалымдар яһуди дінінің эсхатологиясы және монотеизм идеясы зороастризмде туған деп санайды, және ол Вавилон тұтқындығы кезінде яһуди дініне көшіріліп, кейін христиан теологиясына әсер еткен болуы мүмкін. Киелі кітапты зерттеуші П. Р. Аккройд былай айтады: «Соңғы сот, сыйлықтар мен жазалар және т.б. сияқты, өлімсіздікке қол жеткізудің бүкіл эсхатологиялық схемасы, оның бастауы және шабыт көзі зороастризмде». Дегенмен, басқа да негізгі тарихшылар мен ғалымдар бұл теорияны күмәнді көреді. «Библиялық әлемнің Оксфорд тарихында» былай делінгі: «Парсы кезеңінде зороастризм элементтерінің яһуди дініне тигізген әсері аз немесе мүлдем жоқ». Бірақ, Соломон Нигосян сияқты ғалымдар, Зороастр мен кейінгі еврей жазушыларының ұқсас идеяларын ескере отырып, «осы идеялардың Иранда туғанын ескерсек, иудаизм, христиандық және исламдағы ерекше идеялар мен практикалар зороастризмнің әсерінен тыс пайда болды деп ойлау қиын» деп санайды. Жаңа дін (зороастризм) ірі парсы империяларында пайда болды. «Зороастризм империялардың көпұлтты қоғамын көрсетеді». Осы кезеңде зороастризм яһудилік, христиандық және исламның сенімдері мен құндылықтарына терең әсер етті («Дәстүрлер мен кездесулер: қысқаша әлемдік тарих», Джерри Х. Бентли, 93-бет). Зороастризм мен кейінгі еврей теологиясының ортақ бастауы болуы да мүмкін. Бұл теория туралы толығырақ білу үшін еврей тарихы, иудаизм және зороастризм тақырыптарына қараңыз. Кіші Авестада зороастризм пантеонының үш құдайы қайта-қайта ахурикалық деп сипатталады, яғни әрқайсысы Ахура ретінде Әшаны – ғаламды басқаратын құдайлық шындықты білдіру және қорғау үшін бірігіп әрекет етеді. Бұл үш құдай – Ахура Мазда, Митра және Бурз, сондықтан олар «Ахура триадасы» деп аталады. Ахура Мазда мен Құдай Әке, Митра мен Христос Логосы, сондай-ақ Бурз бен Киелі Рух арасындағы ұқсастықтарды христиандық Үштігімен салыстыруға болады, олардың барлығы сумен байланысты. Зороастризм де, христиандық та өзін монотеистік дін деп санайды, бірақ басқа монотеизмдер сияқты, олар да құдайлықтың белгілі бір аспектілерін немесе энергияларын баса көрсетіп, оларды жеке құдайлар ретінде түсіндіруге болмайды. Екі дінде де қорғаушы періштелер немесе фраваши бар, олар жаратылған жандар деп есептеледі және Құдайдың Энергиясынан немесе құдайлық эманациялардан ерекшеленеді. Алайда, зороастризмдегі yazata термині құдайлық эманациялар немесе «ұшқындар» деген мағынаны білдіреді, немесе «періштелер» терминімен шамамен синоним болып табылады. Зороастризмнің осы аспектілері мен эзотерикалық христиандық, еврей кабаласы, ислам мистикасы (суфизм) және басқа да діни жүйелердегі, мысалы, гностицизм, езидизм және друздар сияқты, құдайлық эманация идеялары арасындағы ықтимал байланыс туралы әртүрлі теориялар бар.

Әлеуметтік аспектілер

Мәсіхшіліктің таралуы халықаралық сипатта болды, кейбір жағдайларда ол дін ауысқан адамдардың бұрынғы діндерін толыққанды ығыстырып, олардың салт-дәстүрлерін өзгертті. Осы ғасырлар бойғы үдеріс кейде зорлық қарсылығына ұшырады, ал мәсіхшіліктің таралуы кейбір жағдайларда әскери күшпен жүзеге асырылды. Осы тарих христиан діні мен басқа діндер арасындағы қарым-қатынасқа белгілі бір дәрежеде кедергі келтірді, сондай-ақ қазіргі христиандар, әсіресе Батыста, христиан дінінің өткеніндегі зорлық-зомбылыққа қатысты ұялу сезімін білдірді. Басқа діндерден адамдарды өз дініне өткізу христиандық ішінде кеңінен қабылданады. Көптеген христиандық ұйымдар барлық халықтарды дінге өткізуді өздерінің міндеті деп санайды. Соңғы жылдары экуменизм және түрлі діндер арасындағы диалог христиан шіркеулерінің көптеген ресми өкілдері тарапынан қолдау тауып, христиандар мен басқа діндердің өкілдері арасындағы келісімге қол жеткізудің жолы ретінде қарастырылды, нәтижесінде көптеген келісім шарттары жасалды. Кейбір жағдайларда бұл қолдау діни плюрализм аясындағы миссионерлік жұмыстың барлық түрлерін толығымен жоққа шығарумен бірге жүреді. Бұл 2005 жылдың 29 қарашасында Угандадан келген Йорк архиепискобы доктор Джон Сентамудың қызметке орналасуымен ерекшеленді. Доктор Сентаму – Англия шіркеуінің алғашқы қара нәсілді африкалық архиепискобы. Ол сонымен қатар өзінің тағылымдауында соборда бонго барабанын орынымен соққан алғашқы архиепископ атанды. "Гардиан" газеті келесі күнгі санының екі орталық бетін собордың кіреберісінде күлімдеп тұрған архиепископтың толық суретіне арнап, былай деп жазды: "Доктор Сентамудың уағызы Англия шіркеуіне 'өкімшіл және уағызды' қауым болудан, 'ғибадатхананы толтырушылар, уағыз тыңдаушылар, Киелі кітап оқушылар, тіпті қайта туылғандар мен Киелі Рухпен толы харизмалықтар' болудан арылып, әлемде достар табуға шақырды. 'Біз нағыз шәкірттерге тән қуаныш пен күшті жоғалттық және Иса Мәсіхтің шәкірттері емес, діннің тұтынушыларына айналдық', - деді ол. 'Христиандар, буддистердің, индуистердің, яһудилердің, мұсылмандардың, сикхтердің, агностиктердің, атеистердің арасында достар табыңдар, оларды өз сеніміңізге көндіру үшін емес, достық, түсіністік, тыңдау және құлақ беру үшін.' Оның сөздері құттықтаумен қарсы алынды, ал қызметтің реті бойынша үнсіздік сақталуы керек еді." Арнайы жағдай – христиан-яһуди татуласу мәселесі, онда маңызды келісімге қол жеткізілді.

Синкретизм

Мәсіхшілікке өткендер жиі өздерінің бұрынғы дәстүрлерін жаңа діндеріне алып келеді. Кейде бұл негізгі христиандар қабылдамайтын синкретизмге алып келеді: Кубаның Сантериясында Батыс Африка оришалары католик қасиеттілері түрінде құрметтеледі. Қытайдың Тайпин көтерілісшілері Киелі кітапты Конфуцийдің классикалық еңбектерімен алмастырды. Мьянманың Құдай әскері карен дәстүрлерін протестантизммен біріктірді. Вьетнамның синкретикалық діні Као Дай Исаны ғаламды басқаратын Ұлы Рухтар кеңесіне орналастырады. Онда сонымен қатар күрделі иерархиясы бар папасы бар, ал оның храмдары католик шіркеулерінің әсерімен салынған. Орталық Американың лаканд халқы шетелдіктердің құдайы Акиантоны мойындайды. Оның Есуклист (Иса Мәсіх) есімді ұлы бар, ол шетелдіктердің құдайы деп есептеледі. Олар Есуклистті құдай деп мойындайды, бірақ оны ғибадат етуге лайық деп санамайды, өйткені ол кіші құдай.