Кіріспе

Бірдей сипаттамалары бар анықталған христиандық қауым. Христиандық конфессия – христиандық ішіндегі ерекше діни ұйым, ол бірдей сипаттағы барлық шіркеу қауымдарын біріктіреді және оларды атауы, тарихы, ұйымдастырылуы, басшылығы, теологиялық ілімі, құлшылық стилі және кейде негізін қалаушысы сияқты белгілерімен анықтауға болады. Бұл бейтарап және жалпы қолданылатын термин, ол кез келген белгілі христиан шіркеуін білдіру үшін қолданылады. Культ немесе сектадан өзгеше, конфессия көбінесе христиан дінінің бағытының бір бөлігі ретінде қарастырылады. Көптеген христиан конфессиялары өздерін шіркеу деп атайды, ал кейбіреулері жаңадан құрылғандары шіркеу, жиналыс, қауымдастық сияқты терминдерді алмастырып қолданады. Бір топ пен екінші топ арасындағы айырмашылықтар билік пен ілім арқылы анықталады. Исаның мәні, апостолдар мұрагерлігінің билігі, Библияны түсіндіру, теология, экклезиология, эсхатология және Папаның жоғарылығы сияқты мәселелер бір конфессияны екіншісінен бөліп тұруы мүмкін. Сенімдері, тәжірибелері және тарихи байланыстары жақын топтар «христиандықтың тармақтары» деп аталады. Бұл тармақтар көптеген жағынан, әсіресе тәжірибе мен сенімдердегі айырмашылықтар арқылы ерекшеленеді. Конфессиялардың өзара тану деңгейі әртүрлі. Кейбір топтар өздерін 1-ші ғасырда Иса Мәсіх құрған шіркеудің тікелей және жалғыз нағыз мұрагерлері деп санайды. Ал басқалары конфессиялықты қолдайды, яғни барлық христиандық топтар ерекше белгілеріне, сенімдеріне және тәжірибелеріне қарамастан, бір діннің заңды шіркеулері болып табылады. Осы себепті, кейбір христиандық ұйымдар басқа шіркеулермен немесе конфессиялармен теңдікке ие екенін білдірмей, өздерін сипаттау үшін «конфессия» терминін қолданудан бас тартады. 1,3 миллиардтан астам мүшесі бар және әлемдегі барлық христиандардың 50,1% құрайтын Католик шіркеуі өзін конфессия ретінде емес, бастапқы, конфессияға дейінгі шіркеу ретінде қарастырады. Протестант конфессияларының саны шамамен 800 миллионнан 1 миллиардқа дейін жетеді, бұл әлемдегі христиандардың 37-40% құрайды. 230 миллионға жуық мүшесі бар Шығыс православие шіркеуі әлемдегі екінші ірі христиандық қауым және өзін де бастапқы, конфессияға дейінгі шіркеу деп санайды. Православие христиандарының 80% Шығыс православиелік, ал 20% Шығыс православиелік болып табылады және олар әлемдік христиан халқының шамамен 11,9% құрайды. Әдетте, әртүрлі конфессиялардың мүшелері бір-бірін христиан ретінде мойындайды, кем дегенде олар өзара тануға келісетін крещение рәсімін мойындайды және Исаның құдайлығы, күнә және құтқарылу туралы тарихи ортодоксалды көзқарастарды қабылдайды, тіпті доктриналық және экклезиологиялық кедергілер шіркеулер арасындағы толық қарым-қатынасқа бөгет болса да. Реставрационизм Екінші Ұлы оянудан кейін пайда болды және Ұлы адасуға сенім білдіреді, соның салдарынан бастапқы христиандық деп санайтын нәрсені қалпына келтіруді жақтады, бірақ кейде олар протестанттар деп есептеледі.

Терминология

Әр топ өз сенімдерін талқылау үшін әртүрлі терминология қолданады. Бұл бөлімде, келесі бөлімдерде сенімдерді егжей-тегжейлі талқылаудан бұрын, мақалада қолданылған бірнеше терминдердің анықтамалары қарастырылады. Христиандықтағы конфессияны «Христиан шіркеуінің танылған автономды тармағы» деп анықтауға болады; негізгі синонимдерге «діни топ, секта, шіркеу» және т.б. кіреді. «Шіркеу» синонимі ретінде «өз діни қызметкерлері, ғимараттары және ерекше ілімдері бар белгілі бір христиан ұйымына» қатысты; «шіркеу» кең мағынада христиандардың бүкіл қауымдастығы, «Христиан шіркеуі» деп те аталуы мүмкін. Кейбір дәстүрлі және евангелистік протестанттар жалпы шіркеу мүшелігі мен жергілікті шіркеудегі қауымдастық арасында айырмашылық жасайды. Мәсіхке сенуші адам жалпы дүниежүзілік шіркеудің мүшесі болады; содан кейін ол басқа жергілікті сенушілер қауымына қосылуы мүмкін. Кейбір евангелистік топтар өздерін конфессияаралық қауымдастықтар деп сипаттайды, евангелистік күш-жігерді нығайту үшін жергілікті шіркеулермен серіктестік құрып, әдетте студенттер немесе этникалық топтар сияқты арнайы қажеттіліктері бар белгілі бір топты нысанаға алады. Бұған байланысты түсінік – деноминационализм, бұл кейбір немесе барлық христиан топтары өздерінің ерекше белгілеріне, сенімдеріне және тәжірибелеріне қарамастан, бір діннің заңды шіркеулері екендігіне сенім. (Керісінше, «деноминационализм» «сектанттыққа ұқсас, тар көзқараспен конфессиялық айырмашылықтарды күшейту» дегенді де білдіруі мүмкін.) Протестанттық көшбасшылардың пікірлері католик шіркеуінің және ең ірі екі христиан конфессиясының – Шығыс православие шіркеуінің көшбасшыларының пікірлерінен мүлдем өзгеше. Әр шіркеу өзін Иса Мәсіх құрған шіркеудің тікелей жалғасы деп санайды және басқа конфессиялар кейіннен одан бөлініп кеткенін мәлімдейді – бұл мәселені католиктер өз шарттары бойынша шешуге тырысады. Католиктер тармақтар теориясын қабылдамаса да, Папа Бенедикт XVI және Папа Иоанн Павел II католицизм мен Шығыс православиесін байланыстыру үшін «екі өкпе» тұжырымын қолданды.

Негізгі салалар

Христиан дінін таксономиялық тұрғыдан алты негізгі топқа бөлуге болады: Шығыс шіркеуі, Шығыс православиесі, Рим католиктері, сондай-ақ Католицизм санатындағы Тәуелсіз католиктер, Протестантизм және Реставрационизм. Протестантизмге көптеген топтар кіреді, олардың ешқайсысы бірдей шіркеулік басқаруға бағынбайды және олардың сенімдері мен тәжірибелері кеңінен әртүрлі. Анабаптист христиандығының өзінде Амиш, Апостолдық, Брудерхоф, Гуттер, Меннонит, Өзен ағайындары және Шварцнау ағайындары сияқты дәстүрлер бар. Христиан дінінің реставрационизм тармағында Ирвингтіктер, Шведенборгтіктер, Христадельфиандықтар, Соңғы күнгі қасиеттілер, Ехоба куәгерлері, Ла Луз дель Мундо және Иглеся ни Христо сияқты конфессиялар бар. Христиан дінінде конфессиялық отбасылар (немесе қозғалыстар) және жеке конфессиялар (немесе қауымдар) болады. Конфессия және конфессиялық отбасы арасындағы айырмашылық кейде сырттан қарағанда анық емес. Кейбір конфессиялық отбасыларды негізгі тармақтар деп санауға болады. Бір тармақтың мүшелері болып табылатын топтар, тарихи байланыстар мен ұқсас ілімдерді бөліссе де, міндетті түрде бір-бірімен қарым-қатынаста болмайды. Ертедегі шіркеуде ерестік деп саналған, бірақ бүгінде жоқ болған және әдетте конфессия деп аталмаған қозғалыстар да болды. Мысалы, гностиктер (гнозис деп аталатын эзотерикалық дуализмге сенгендер), эбиониттер (Исаның құдайлығын жоққа шығарғандар) және арийлер (Мәсіхтің әкеден бұрынғы бар екенін жоққа шығарып, Ұлды Әкеге бағындырған, осылайша Исаны жаратылған нәрсе ретінде қарастырған), богумилизм және Босния шіркеуі. Дегенмен, бүгінде христиан дініндегі ең үлкен бөліністер Шығыс және Шығыс православиесі, католиктер және протестанттық реформация кезінде және одан кейін құрылған түрлі конфессиялар арасында болып жатыр. Сонымен қатар, үштікке (Троицаға) сенбейтін топтар да бар.

Діндарлық

Конфессиялықтық – кейбір немесе барлық христиандық топтардың, олардың айырмашылықтарына, сенімдеріне және амалдарына қарамастан, бір діннің толыққанды шіркеулері болып саналатындығына сенім. Кейбір христиандар конфессиялықтыққа өкінішті құбылыс ретінде қарайды. 2011 жылдан бері діни бағыттар арасындағы жіктер азайып, экуменизм деп аталатын ынтымақтастық күшейіп келеді. Көптеген конфессиялар Әлемдік шіркеулер кеңесіне мүше.

Тарихи шифралар мен бөліністер

Христиандық бірінші ғасырдан бастап немесе Апостолдық дәуірден бері біртұтас дін болған жоқ, бірақ христиандардың көпшілігі бір-бірімен рухани байланыста болды. Бүгінде негізгі христиандық ағымының ішінде де, сыртында да ортақ тарихы мен дәстүрі бар көптеген топтар бар. Христиан діні әлемдегі ең ірі дін болып табылады (халықтың шамамен үштен бір бөлігін құрайды), және оның түрлі бағыттары дәстүр, теология, шіркеу басқаруы, діни ілім және тіл жағынан ортақ белгілерге де, айырмашылықтарға да ие. Көптеген жіктеу жүйелеріндегі ең ірі айырмашылық немесе бөлініс – Шығыс және Батыс христиандық отбасылары арасындағы келіспеушілік. Осы екі үлкен отбасыдан кейін христиандықтың жекелеген тармақтары пайда болады. Көптеген жіктеу жүйелері Рим католиктігін, протестантизмді және православие христиандығын бөліп көрсетеді, православие христиандығы Шығыс православиесі, Ежелгі православие және Шығыс шіркеуіне бөлінеді. Дегенмен, Рим католиктігін Батыс христиандығының ішіндегі жеке дін ретінде қарастыру қажет. Протестантизмге адвентистер, анабаптистер, англикандар, баптистер, конгрегационалистер, методистер (қасиеттілік қозғалысын қоса), моравиялықтар, елуіншілер, пресвитериандар, реформаторлар сияқты алуан түрлі топтар кіреді.

Орта ғасырлар

Батыс христиандығында, протестанттық реформация рухына дейін географиялық тұрғыдан оқшауланған бірнеше қозғалыстар болды. Катарлар ортағасырлық Францияның оңтүстік-батысында өте күшті қозғалыс болды, бірақ қазіргі заманға дейін сақталмады. 12 ғасырда Солтүстік Италия мен Оңтүстік-Шығыс Францияда Пётр Вальдо Вальденстер қауымын құрды. Бұл қозғалыстың көп бөлігі қазіргі протестанттық топтарға сіңіп кетті. Богемияда Ян Густың 15 ғасырдың басындағы гуситтер қозғалысы католик догмасына қарсы шығып, әлі күнге дейін бар Моравия шіркеуін, маңызды протестанттық конфессияны құрды. Шіркеу тұтастай алғанда келесі ғасырлар бойы үлкен бөліністерге ұшырамаса да, Шығыс және Батыс топтары арасы алшақтап, шамамен 1054 жылы екі тараптың патриархтары бір-бірін анафемаға ұшыратып, бұл Ұлы Скизма ретінде белгілі болды. Скизманың саяси және теологиялық себептері күрделі, бірақ маңызды даудың бірі – Никейлік кредоға батыста филиоке ережесінің қосылуы және қабылдануы болды, ал Шығыс оны қате деп қарады. Тағы бір мәселе – папалық биліктің мәртебесін анықтау болды. Батыс пен Шығыс Рим патриархына басқа патриархтар (Александрия, Антиохия, Константинополь және Иерусалим) «құрметтің басымдығын» мойындауға келісті, бірақ Батыс бұл басымдықтың юрисдикцияға дейін кеңейетінін мәлімдеді, ал Шығыс патриархтары оны қабылдамады. Екі топ арасында диалогтар өткізілді, бірақ 1960 жылдары ғана, Папа Павел VI және Патриарх Афинагор басшылығымен, екеуінің арасындағы қарым-қатынасты жақсарту үшін маңызды қадамдар жасала бастады.

Протестанттық реформация (16 ғасыр)

Протестанттық реформация 1517 жылғы 31 қазанда Саксонияда Мартин Лютердің Реформацияға дейінгі Батыс шіркеуін реформалау мақсатымен жазылған «Тоқсан бес тезисін» жариялауымен басталды. Лютердің жазбалары, швейцариялық теолог Гулдрих Цвингли және француз теологы мен саясаткері Джон Кальвиннің еңбектерімен бірге, дін мен тәжірибедегі қолданыстағы мәселелерді реформалауға бағытталды. Реформаторлар дәуірінде шіркеу қызметкерлерінің реакциясы салдарынан, бұл реформаторлар католик шіркеуінен бөлініп, Батыс христиандығында үзіліс туғызды. Англияда Англияның Генри VIII 1534 жылы «Жоғарғы билік туралы актімен» өзін Англия шіркеуінің жоғарғы басшысы деп жариялап, Англия шіркеуін құрды және лютерандық реформаторлар мен папаға адал жандарды қудалады. Томас Кранмер Кентербери архиепископы ретінде кальвинистер мен лютерандардың арасындағы келісімге негізделген реформацияны енгізді.

Ескі және либералды католик шіркеулері (19-20 ғғ.)

Ескі католик шіркеуі 1870 жылдары Рим-католик шіркеуінен 1869–1870 жылдарғы Бірінші Ватикан кеңесі тарапынан жарияланған, папаның қатесіздігі туралы догмаға байланысты бөлініп шықты. "Ескі католик" термині алғаш рет 1853 жылы Папаның билігіне бағынбаған Утрехт епископтығының мүшелерін сипаттау үшін қолданылды. Ескі католик қозғалысы Америкада кеңірек тарады, бірақ Утрехтпен байланысын үзбеді, алайда тәуелсіз ескі католик епископтары мен Утрехт арасында келіссөздер жүріп жатыр. Либералды католик шіркеуі 1916 жылы Лондондағы ескі католик епископы Мэтью арқылы құрылды, ол Джеймс Веджвудты епископқа бекітті. Бұл бағыт өте қысқа ғана уақыт ішінде көптеген бөліністерді бастан өткерді, және олар бүкіл әлемде әртүрлі атаулармен жұмыс істейді.

Шығыс христиандығы

Шығыс әлемінде қазіргі замандағы сенушілердің ең ірі тобы – Шығыс православие шіркеуі, оны кейде «Грек православиесі» деп те атайды, себебі Мәсіх заманынан бастап Византия империясына дейін грек тілі оның ресми тілі болған. Дегенмен, «Грек православиесі» термині Шығыс православие шіркеуінің тек бір бөлігін ғана көрсетеді. Шығыс православие шіркеуі өзін Иса Мәсіх және оның апостолдары құрған алғашқы христиан шіркеуінің жалғасы санайды. Православтықтар мен католиктер 11 ғасырдағы Шығыс-Батыс айырылысынан кейін бөлініп кетті, әрқайсысы өзінің алғашқы, айырылысқа дейінгі шіркеуді білдіретінін мәлімдеді. Шығыс православиеліктері рухани тұрғыдан біртұтас екенін, бірақ әкімшілік тұрғыдан бірнеше автокефальды юрисдикцияларға біріккенін (бір шіркеудің бөлігі болғанына қарамастан, оларды «шіркеулер» деп те атайды) санайды. Олар ешбір епископты бүкіл шіркеудің басшысы деп мойындамайды, керісінше, әрбір епископ тек өзінің епархиясын басқарады. Константинополь Патриархы – Экуменикалық Патриарх деп белгілі және «бірінші теңдесіздер арасында» деген лауазымға ие, яғни үлкен кеңес шақырылған жағдайда патриарх кеңестің төрағасы ретінде отырады. Оның билігі басқа епископтардан артық емес. Қазіргі уақытта мүшелері ең көп ең ірі синод – Ресей православие шіркеуі. Басқаларына Константинополь, Александрия, Антиохия және Иерусалим, Грузия, Румыния, Сербия және Болгария православиелік шіркеулері, сондай-ақ бірнеше кіші шіркеулер кіреді. Екінші ірі шығыс христиандық қауымы – Шығыс православиесі, ол ұқсас құрылымға ие, алты ұлттық автокефальды топ пен екі автономиялы орган бар, бірақ Шығыс православиесімен салыстырғанда ішкі айырмашылықтар көбірек (әсіресе қолданылатын рәсімдердің алуан түрлілігі). Алты автокефальды Шығыс православиелік шіркеулер: копт (египеттік), сириялық, армян, маланкара (үнді), эфиопиялық және эритреялық православиелік шіркеулер. Таяу Шығыстағы арамей тілінде сөйлейтін аймақтарда Сирия православие шіркеуі ұзақ жылдар бойы үстемдік құптап келді. Эфиопия мен Эритрея аймақтары христиан дінінің алғашқы кезеңдерінен бері көптеген сенушілерге ие болғанымен, бұл аймақтар тек 1963 және 1994 жылдары автокефалияға қол жеткізді. Шығыс православиеліктері Шығыс православиеліктерінен Иса Мәсіхтің тұлғасындағы адамдық және құдайлық табиғаттың бірігуіне қатысты доктриналық айырмашылықтармен ерекшеленеді, және екі қауым 451 жылы өткен Халкидон кеңесінің салдарынан бөлініп кетті, бірақ соңғы кезде татуласуға бағытталған қадамдар жасалып жатыр. Бұл топтар Батыста салыстырмалы түрде беймәлім болғандықтан, олар туралы әдебиеттерге кейде Шығыс шіркеуі де кіреді, ол Шығыс православиесі сияқты біздің заманымыздан бұрынғы 1 ғасырда пайда болды, бірақ 431 жылы өткен Эфес кеңесіне дейін олармен байланыс болған емес. Көбінесе иконасыз, Шығыс шіркеуі өзінің үшінші шығыс христиандық дәстүрін білдіреді. Соңғы ғасырларда ол үш шіркеуге бөлінді. Ең ірісі (20 ғасырдың басынан бері) – Бағдадтағы Халдей католик шіркеуі, ол 1552 жылдан бастап әртүрлі уақытта Риммен қарым-қатынасқа түскен топтардан құралған. Екінші ірі шіркеу – 1976 жылдан бері ресми түрде Шығыс Ассирия шіркеуі деп аталады, ол 1933 жылдан 2015 жылға дейін Кипрде, содан кейін АҚШ-та орналасқан, бірақ оның қазіргі Католикос Патриархы Геваргис III, 2015 жылы сайланған, Ирактағы Эрбилде тұрады. Үшіншісі – Бағдадта тұратын Аддай II Гиваргис басқаратын 1964 жылдан бері ерекшеленген Шығыс көне шіркеуі. Сондай-ақ, Шығыс католик шіркеулері де бар, олардың көпшілігі жоғарыда аталғандардың аналогтары, олармен бірдей теологиялық және литургиялық дәстүрлерді бөліседі, бірақ Рим епископын шіркеудің жалпы басшысы деп мойындайды. Олар толыққанды католик қауымының бөлігі, латын шіркеуімен бірдей құқықтық деңгейде. Олардың көпшілігі өздерін «Рим католиктері» деп атамайды, себебі бұл терминді олар латын шіркеуіне мүшелікпен байланыстырады және өздері тиесілі шіркеуге қатысты айтады: марониттер, мелкиттер, украин католиктері, копт католиктері, халдей католиктері және т.б. Соңғысы, 20 ғасырдың басында құрылған ең кішкентай шығыс христиандық тобы – Византиялық ритуалды лютерандық, ол шіркеудің литургиясы ретінде Византиялық ритуалды қабылдайды, бірақ украин лютеран шіркеуі сияқты өздерінің лютерандық дәстүрлерін сақтайды. Ол Шығыс протестанттық конфессиялық қозғалысының бөлігі саналады.

Батыс христиандығы

Католик шіркеуінің латын бөлігі, протестантизммен бірге, батыс әлеміндегі христиандықтың үш негізгі тармағын құрайды. Католиктер өздерін деноминация ретінде емес, керісінше, барлық басқа тармақтар бөлініп шыққан бастапқы шіркеу ретінде сипаттайды. Баптистер, методистер және лютеран шіркеулері әдетте протестанттық конфессиялар саналады, алайда осы үш шіркеудің ішінде тек лютерандар ғана Шпейердегі ресми наразылыққа қатысқан. Англикандық шіркеу әдетте протестанттық деп жіктеледі, өйткені ол бастапқыда лютерандық пен реформаланған христиандық арасындағы орта жол ретінде қарастырылған. Ал 19-шы ғасырдағы Оксфорд қозғалысынан кейін, кейбір англо-католик бағытты ұстанатын англикан жазушылары шіркеудің көбірек католиктік түсінігін атап өтіп, оны протестанттық және католиктік екендігін айтады. Кейде лютерандықты да осыған ұқсас қарастыруға болады, өйткені оның негізгі құжаттарының (Аугсбургтік мойындама және Конкорд кітабындағы басқа құжаттар) католиктік сипаты бар және ол ағылшын, анабаптист және реформаланған шіркеулерге дейін барған, ал барлық басқа протестанттық ағымдар олардан туындаған. Католик шіркеуі өзін жай ғана «католик» және «католицизм» (жалпыға бірдей деген мағынаны білдіреді) терминдерімен атайды. Кейде католиктер «extra ecclesiam nulla salus» («Шіркеуден тыс жерде құтқарылу жоқ») деген қағиданы қатаң түсіндіре отырып, оның қауымынан тыс адамдарды нағыз католиктік христиандық сенімнің бір бөлігі деп санауға болмайды деп есептейтін, бірақ бұл көзқарас Екінші Ватикан кеңесінде (1962-1965) қабылданбады. Католик шіркеуі иерархиялық құрылымға ие, онда сенім және амал мәселелері бойынша жоғары билік Папаның, Петірдің тағында отыратынының және онымен бірлесіп әрекет ететін епископтардың құзырында болады. Протестанттық әрбір қозғалыс еркін дамыды және көптегендері теологиялық мәселелерге байланысты бөлініп кетті. Мысалы, рухани жаңғырулардың нәтижесінде көптеген ағымдар пайда болды, соның ішінде Пентикостализм. Доктриналық мәселелер мен ар-ұждан да протестанттарды бөліп тастады. Тағы басқалары әкімшілік мәселелерден туындады; Методизм, американдық революциялық соғыс қозғалыстың дін қызметкерлерін тағайындауын қиындатқан кезде, өз деноминациялық тобы ретінде бөлінді (ол Англия шіркеуінің ішіндегі қозғалыс ретінде басталған). Методизмнің жағдайында ол басқа конфессиялармен (әсіресе 20-шы ғасырдағы қасиеттілік қозғалысымен байланысты) бірнеше әкімшілік бөліністер мен бірігулерге ұшырады. Амиш, гуттер және меннониттерден тұратын анабаптистер Рим-католик және лютерандық шіркеулердің нәрестелерді шомылдыру доктринасын қабылдамады; бұл дәстүр бейбітшілікке деген сенімімен де белгілі. Көптеген анабаптистер өздерін протестант деп санамайды, олар мүлдем бөлек дәстүр деп есептейді. Батыс христиандық дәстүрімен бірге пайда болған кейбір конфессиялар өздерін христиан деп санайды, бірақ олар католик те емес, толыққанды протестант та емес, мысалы, Достар діни қоғамы (квакерлер). Квакерлік 17-шы ғасырда Англиядағы евангелистік христиандық қозғалыс ретінде басталды, олар ғибадатында діни қызметкерлер мен барлық ресми англикандық немесе католиктік рәсімдерден бас тартты, соның ішінде су шомылдыру сияқты протестанттық пуритандар арасында сақталған көптеген тәжірибелерден де бас тартты. Олар Америкада Underground Railroad жобасына көмектескенімен танымал, және меннониттер сияқты квакерлер дәстүрлі түрде соғысқа қатысудан бас тартады. Жаңарушылыққа негізделген көптеген шіркеулер протестант немесе тіпті деноминация ретінде танылудан бас тартады, өйткені олар тек Киелі кітапты ғана қолданады, догмаларды емес, және шіркеуді олардың түсінігіндегі бірінші ғасыр шіркеуінің үлгісімен құрады; Мәсіх шіркеулері - бұл бір мысал. Африкалық бастамашыл шіркеулер, мысалы, Кимбангуизм, көбінесе протестантизмге жатады, олардың синкретизмінің деңгейі әртүрлі. Конфессиялар мен қозғалыстар арасындағы өзара қабылдау деңгейі әртүрлі, бірақ 20-шы ғасырдағы экуменикалық қозғалыс және Дүниежүзілік шіркеулер кеңесі сияқты христиандық ұйымдардың арқасында өсіп келеді.

Яһудилік тамырлары бар мәсіхшілер

Мәсіхке сенетін яһудилер яһудилік кімдігін сақтай отырып, Исаны Мәсіх ретінде және Жаңа Өсиетті құқылы деп мойындайды. Шіркеу құрылғаннан кейін, Исаның шәкірттері Жақсы Жаңалықты қабылдағанда, көбінесе өз этникалық тегін сақтап қалды. Осы мәселені шешу үшін Иерусалимде алғашқы шіркеу кеңесі шақырылды, ал шешімді Яков Әділ, Иерусалимнің алғашқы епископы және христиан қозғалысының маңызды тұлғасы жазды. Мәсіхшіл яһудиліктің тарихы көптеген қозғалыстар мен топтарды қамтиды және ешқандай қарапайым жіктеу жүйесіне бағынбайды. 19 ғасырда әртүрлі қоғамдардың тізімінде кем дегенде 250 000 яһуди христиан дініне ауысқан. Pew Research Center мәліметтері бойынша, 2013 жылы шамамен 1,6 миллион ересек американдық яһуди өзін христиан деп санайды, олардың көпшілігі протестанттар. Осы мәліметтерге сәйкес, өзін христиан ретінде таныстырған яһудилердің көпшілігі (1,6 миллион) яһуди отбасында тәрбиеленген немесе яһуди тегінен шыққан. Олар анабаптистердің сенімді негізге алған баптизм доктринасын қабылдады. Трансильванияның унитариан шіркеуі осы кезеңде пайда болған және Клуж-Напоканың протестанттық теологиялық институтында ұсынылған осындай конфессияның мысалы болып табылады. Құдайдың үштік табиғатын қамтитын Афанасийлік Символын қабылдамағандықтан, көптеген дәстүрлі христиан шіркеулері унитариандарды христиандар деп мойындамайды.

Екінші Ұлы ояну

Стоун Кемпбелл реставрация қозғалысы 19-ғасырдың басында Екінші Ұлы ояну (1790-1870) кезінде Америка шекарасында басталды. Бұл қозғалыстың мақсаты – шіркеуді қалпына келтіру және «Жаңа өсиеттегі шіркеу үлгісіне сай барлық христиандарды бірлікке біріктіру». Оның мүшелері өздерін протестант емес, жай ғана христиан деп атайды. Қайтару қозғалысы бірнеше тәуелсіз күш-жігердің нәтижесінде пайда болды, мақсаты – апостолдар дәуіріндегі христиандыққа оралу болды, бірақ екі топ ерекше маңызға ие болды, олар тәуелсіз түрде христиандық сенімге ұқсас көзқарастарды дамытты. Біріншісі, Бартон В. Стоун басқаруымен, Кентукки штатының Кейн Ридж қаласында басталды және өздерін «христиандар» деп атады. Екіншісі Батыс Пенсильвания және Вирджинияда (қазіргі Батыс Вирджиния) басталды, оны Томас Кэмпбелл мен оның ұлы Александр Кэмпбелл басқарды; олар «Мәсіх шәкірттері» деген атты қолданды. Екі топ та Жаңа өсиетте көрсетілген үлгі бойынша бүкіл христиан шіркеуін қалпына келтіруге тырысты және екеуі де сенімдердің христиандықты бөліп тұрғанына сенеді. 1832 жылы олар қолдасып, бірлікке келді. Оларды біріктірген нәрселердің бірі – Исаның Мәсіх, Құдайдың Ұлы екендігіне сену, христиандардың әр аптаның бірінші күні Раббының кешкі асыға қатысуы керек екендігі және ересек адамдардың құтқарылу үшін суға толық батыру арқылы дүркін тойлауы қажеттігі болды. Қозғалыстың негізін қалаушылары барлық конфессиялық атаулардан бас тартқысы келгендіктен, Исаның ізбасарлары үшін Киелі кітаптағы есімдерді пайдаланды. Екі топ та Жаңа өсиетте сипатталғандай, бірінші ғасыр шіркеулерінің мақсаттарына оралуды жақтады. Бұл қозғалыстың бір тарихшысы, бұл негізінен бірлік қозғалысы болғанын, ал қалпына келтіру мотиві екінші орында тұрғанын айтады. Реставрация қозғалысы кейіннен бірнеше жеке топтарға бөлінді. АҚШ-та үш негізгі тармақ бар: Мәсіх шіркеулері, Мәсіх шіркеулері және Мәсіх шәкірттері шіркеулері, және Мәсіх шіркеуі (Мәсіх шәкірттері). Бұл қозғалысқа байланысты АҚШ-тағы басқа топтар – Мәсіхтің халықаралық шіркеулері және Халықаралық христиан шіркеулері. АҚШ-тан тыс топтарға Австралиядағы Мәсіх шіркеулері, Канададағы Евангелиялық христиан шіркеуі, Еуропадағы Мәсіх шіркеулері кіреді. Плимут ағайындары – Ұлыбританияда пайда болған, тарихи жағынан байланысы жоқ, бірақ ұқсас топ. Кейбір шіркеулер, мысалы, Мәсіх шіркеулері немесе Плимут ағайындары, қозғалыс ішіндегі басқа шіркеулермен ресми байланыстарды қабылдамайды. Екінші Ұлы ояну кезінде пайда болған басқа да христиандық топтар, соның ішінде адвентистер қозғалысы, Ехоба куәгерлері және христиан ғылымы, бір-бірінен елу жыл ішінде құрылған, барлығы да өзін алғашқы христиандықты және алғашқы шіркеуді қалпына келтіретін деп санайды. Кейбір баптист шіркеулері Ландмаркистік көзқарастарында да алғашқы христиандықпен байланысы туралы ұқсас сенімдерді ұстанады.

Соңғы күннің қасиеттілері қозғалысы

Соңғы күндердің қасиеттілері деп аталатын көптеген діни ағымдар 1830 жылы Жозеф Смит құрған Мәсіх шіркеуінен (Соңғы күндердің қасиеттілері) шыққан, ол қайта қалпына келтіруші діни ағым ретінде танылады. Алайда, олар елшілерден кейінгі кезеңде пайда болған үштік туралы кейбір анықтамаларды, мысалы Афанасийлік кредоны қабылдамайды.

Рухани мәсіхшілік

Рухани христиандық, оның ішінде молокан және духоборлар Ресейде пайда болды, әрқайсысының өзіне тән ерекше дәстүрі бар. Духоборлар меннониттік анабаптист христиандарымен және квакер христиандарымен діни амалдарының ұқсастығына байланысты тығыз қарым-қатынаста болды; осы топтардың бәрі де пацифизмге сенулеріне орай бейбітшілік шіркеулері деп есептеледі.

Басқа да қозғалыстар

Протестанттық конфессиялар әртараптандыру мен фрагментацияға күшті бейімділік танытты, осының нәтижесінде көптеген шіркеулер мен қозғалыстар пайда болды, әсіресе ағылшын-американ діни тарихында, онда бұл процесс "Ұлы оянулар" сериясы ретінде бейнеленеді. Әртараптандырудың ең соңғы толқыны, "Төртінші Ұлы ояну" деп белгілі, 1960-1980 жылдар аралығында болды және харизматикалық қозғалыс, Иса қозғалысы және евангелизм негізінде құрылған көптеген парашіркеу ұйымдары сияқты құбылыстарға әкелді. Көптеген тәуелсіз шіркеулер мен қозғалыстар өздерін конфессиялық емес деп есептейді, бірақ олардың доктриналарында үлкен айырмашылықтар болуы мүмкін. Олардың көпшілігі, мысалы, жергілікті шіркеулер қозғалысы, дәстүрлі христиандықтың негізгі тұжырымдамаларын көрсетеді. Дегенмен, "The Way International" сияқты басқалары христиандық анти-культ қозғалысы тарапынан культ деп айыпталды. Тағы да басқалары негізгі шіркеулерге ұқсас доктринаға ие болуы мүмкін, бірақ көп дінділдік және экуменикалық үлгіні қабылдайды, мысалы, толығымен виртуалды және халықаралық үлгіде құрылған Interfaith Ecumenical Church (IEC). Құрылу тарихы жағынан мүлдем байланыссыз, бірақ қосымша Мессияның (немесе Христианның жаңа бейнесінің) ортақ белгісі бар екі қозғалыс – Біріктіру шіркеуі және Растафари қозғалысы. Бұл қозғалыстар дәстүрлі христиандық топтардың жіктемесінен тысқары тұр, бірақ екеуі де өздерінің сенімдерінің негізі ретінде христиандық Киелі кітапты келтіреді. Христиандық сенімдердің жергілікті және тайпалық діндермен синкретизмі – бүкіл әлемде кездесетін құбылыс. Мұның бір мысалы – Американың туа біткен халқының шіркеуі. Бұл топтың рәсімдері пейотты қолданумен тығыз байланысты. (Бұл жерде Растафарилердің канабисті рухани мақсаттарда пайдалануымен салыстыруға болады.) Дәстүрлер тайпадан тайпаға өзгеше болғанымен, олар көбінесе Исаны американдық мәдени батыр, адам баласы үшін араағайын немесе рухани қорғаушы деп санауды, Киелі кітапқа сенуді және Исаның пейотпен байланысын қамтиды. Сондай-ақ, кейбір христиандар ұйымдасқан дінді мүлдем қабылдамайды. Кейбір христиандық анархистер, көбінесе протестанттық түбірлерден шыққандар, Исаның бастапқы үйретімдері римдік мемлекеттік идеологиямен бұрмаланғанын және үкімет сияқты жердегі билік оларға билік ете алмайды және олай болмауы керек деп санайды. "Алтын ережеге" сүйене отырып, көптеген адамдар кез келген жағдайда физикалық күш қолдануға қарсы тұрады және зорлық-зомбылықсыздыққа шақырады. Орыс жазушысы Лев Толстой "Құдайдың Патшалығы сіздің ішіңізде" атты роман жазды және христиандық анархист болды.