Кіріспе
Қасап еті (ағыл. Offal, /ˈɒfəl/, /ˈɔːfəl/), сорт еті, ішек-қарын немесе мүше еті деп те аталады, сойылған жануардың ішкі органдары. Бұл сөз жеуге жарамды органдардың нақты тізімін білдірмейді, және органдардың тізімі мәдениет пен аймаққа қарай өзгереді, бірақ әдетте қаңқа бұлшық еттерін қамтымайды. Қасап еті астық дәнді ұнтақтағаннан қалған қосалқы өнімдерді – жүгері немесе бидай сияқты – де білдіруі мүмкін. Кейбір мәдениеттерде қасап етін жеуге тыйым салынған, ал басқалары оны күнделікті тамақ ретінде немесе, көбінесе, деликатес ретінде пайдаланады. Фо-гра және паштет сияқты кейбір қасап еті тағамдары ас дамыту өнерінде гурман тағамдары саналады. Ал басқалары дәстүрлі аймақтық тағамдардың құрамында сақталады және әсіресе мерекелерде дайындалады; мысалдарға кондитерлік нан, еврейлердің майдаланған бауыры, шотланд хаггисі, АҚШ-тың читтерлингтері және мексикалық менудо жатады. Ішек-қарын шұжыққа қаптама ретінде қолданылады. Контекстке байланысты, қасап еті союдан немесе терісін сыпырудан кейін қалған жануардың денесінің бөліктеріне ғана қатысты болуы мүмкін; адам немесе жануарларға тікелей қолданылмаған қасап еті көбінесе тыңайтқыш немесе отын үшін материал өндіретін өңдеу зауытында өңделеді; немесе кейбір жағдайларда коммерциялық жануарлар тағамына қосылады. Ескі замандардан келе жатқан топтар сотталған қылмыскерлерге наразылық білдіру үшін қасап етін және басқа қоқыстарды лақтыратын.
Offal ('/ɒ//f//əl//, /'/ɔː//f//əl/), also called variety meats, pluck or organ meats, is the internal organs of a butchered animal. The word does not refer to a particular list of edible organs, and these lists of organs vary with culture and region, but usually exclude skeletal muscle. Offal may also refer to the by products of milled grains, such as corn or wheat. Some cultures strongly consider offal consumption to be taboo, while others use it as part of their everyday food or, in many instances, as delicacies. Certain offal dishes—including foie gras and pâté—are often regarded as gourmet food in the culinary arts. Others remain part of traditional regional cuisine and are consumed especially during holidays; some examples are sweetbread, Jewish chopped liver, Scottish haggis, U. S. chitterlings, and Mexican menudo. On the other hand, intestines are traditionally used as casing for sausages. Depending on the context, offal may refer only to those parts of an animal carcass discarded after butchering or skinning; offal not used directly for human or animal consumption is often processed in a rendering plant, producing material that is used for fertilizer or fuel; or in some cases, it may be added to commercially produced pet food. In earlier times, mobs sometimes threw offal and other rubbish at condemned criminals as a show of public disapproval.
Этимология
Сөздің этимологиясы бірнеше герман тілдерімен ортақ: батыс фриз тіліндегі ôffal, неміс тіліндегі Abfall (кейбір батыс неміс диалектілерінде және люксембург тілінде), голланд және африкаанс тілдерінде afval, норвег және швед тілдерінде avfall, ал дания тілінде affald. Бұл герман тілдеріндегі сөздердің бәрі "қоқыс/қалдық" немесе "қалдықтар" мағынасын береді, немесе әдепкі мағынасында – "түсіп қалған бөлік", яғни мал сою кезінде түсіп қалған нәрсеге сілтеме жасайды. Дегенмен, бұл сөздер көбінесе тағамды атау үшін қолданылмайды, тек африкаанс тілінде afvalvleis (сөздік мағынасы – "түсіп қалған ет") түрінде қолданылады, бұл шынымен де ішек-қарнысты білдіреді. Мысалы, неміс тілінде ішек-қарныс сөзі Innereien деп аталады, яғни "ішкі ағзалар", ал швед тілінде inälvsmat – "ішкі тағам" дегенді білдіреді. Оксфорд ағылшын тілінің сөздігінде айтылғандай, сөз ортаңғы голланд тілінен afval түрінде ортаңғы ағылшын тіліне енген, ол af (түсіп) және vallen (түсу) сөздерінен туындаған.
Еуропа
Еуропаның кейбір аймақтарында түрлі сүтқоректілердің мүшесі (скротум), миы, ішек (қарақұйыс), аяқтары, жүрегі, басы (шошқа, бұзау, қой және қошақар), бүйрегі, бауыры, көкбауыры, өкпесі, бездік (тимус немесе ұйқы безі), жұмсақ мүшесі (тестік), тілі, тұмсығы (мұрыны), қарын (торша) және қарын (асқазан) әдеттегі тағамдар болып табылады.
Ұлыбритания
Орта ғасырларда жануарлардың (әсіресе, бұғылардың) ішкі органдарынан жасалған "жақсы көңілді пірше" (алғашқыда "жақсы көңілді пірше") шаруалардың тағамы болды және қазіргі кезде қолданылатын "жақсы көңілді пірше жеу" деген мақалдың бастауы осы болды, бірақ ол бастапқы мағынасын жоғалтты, себебі ішкі органдардан жасалған ет піршелері енді осылай атамайды. Традициялық шотланд хаггисі қойдың асқазанына қайнатылған бауыр, жүрек, өкпе, қара бидай және басқа да ингредиенттер салынғаннан жасалады. Англияның Мидлендс аймағы мен Оңтүстік Уэльсте фагготтар шошқаның майлы қабығына оралған ұнтақталған немесе ұсақталған шошқаның ішкі органдарынан (көбінесе бауыр мен жақ), нан, шөптер мен пияз қосылып дайындалады. Бүгінде үйде және мейрамханаларда тұрақты түрде ұсынылатын және супермаркеттерде алдын ала пісірілген күйде сатылатын екі ғана ішкі органдардан жасалған тағам бар: стейк пен бүйрек піршесі (әдетте бұзау немесе сиыр еті бүйректерінен) Ұлыбританияда кеңінен танымал және ұнатылады, сондай-ақ бауыр (қозы, бұзау, шошқа немесе сиыр еті) және қалың соуста (соус) пиязбен бірге беріледі. Brawn (британдық ағылшын тілінде "бас ірімшігі") – жануардың (әдетте шошқаның) бас сүйегінде табылған ет пен тіндердің жиынтығы, пісіріліп, суытылып, желатинге қойылады. Тағы бір британдық тағам – қара пудинг, ол қайнатылған шошқа қанынан және қара бидайдан жасалған шұжық тәрізді буындылар, шошқа ішегіне салынып, содан кейін қайнатылып, әдетте дайындалған кезде қуырылады. "Тіл" деп шошқаның өңделген тілінің бөліктерін айтады. "Сиыр тілі" толық тілден жасалған және қымбатқа түседі. Екі түрлі тіл де консервіленген және кесілген түрде супермаркеттерде және жергілікті қасапханаларда таба аласыз. Соңғы 50 жылда үйде тіл пісіру және оны престеу әдеті азайды. Ағартылған трип Солтүстік Англияда (әсіресе Оңтүстік Ланкаширде) танымал тағам болды, өнеркәсіптік аймақтарда көптеген мамандандырылған трип дүкендері болды. Бүгінде Оңтүстік Ланкаширдегі кейбір базарларда (мысалы, Уиган қаласында) әлі де трип сатылуы мүмкін, бірақ барлық мамандандырылған трип дүкендері жабылды. "Елдер" деп пісірілген сиырдың емшегін айтады – Ланкаширдің тағы бір сирек кездесетін ішкі органдардан жасалған тағамы. Бен Гринвуд сияқты ішкі органдарды жақсы көретіндер Йоркшир мен Ланкаширдегі мейрамханалардың мәзіріне "Елдерді" қайтару үшін үнемі науқан жүргізіп келеді.
Норвегия
Норвегияда smalahove – дәстүрлі тағам, көбінесе Рождество маусымында және Рождествоға дейін дайындалады. Қойдың басының терісі мен жүні күйдіріліп, миы алынып тасталады, содан кейін бас тұздалады, кейде шегелеп қойылады және кептіріледі. Бас шамамен үш сағат қайнатылып, пюреленген түйнек және картоппен бірге беріледі. Құлақ және көз (бастың жартысы бір порция болып саналады) әдетте бірінші жейді, себебі бұл ең майлы бөлігі және ыстық күйінде жеу керек. Бас көбінесе алдыңғы жағынан артқы жағына қарай, бас сүйектерінің бойымен желінеді. Кейбір адамдар smalahove-ді ұнамайтын, тіпті жиренетін тағам деп санайды. Оны көбінесе осы тағамды жақсы көретіндер жейді және туристер мен тәуекелге баратын қонақтарға ұсынылады. Норвегияның тағы бір ерекшелігі – smalaføtter, ол smalahove-ге ұқсас дәстүрлі тағам, бірақ қойдың басының орнына қозының аяғынан жасалады. Syltelabb – қайнатылған, тұздалған шошқаның аяғы, ол осы тағамды жақсы көретіндер үшін Рождестволық деликатес ретінде танымал. Syltelabb әдетте пісіріліп, тұздалған күйінде сатылады. Бауыр паштеті (leverpostei) және өкпе паштеті (lungemos) – кең таралған тағамдар, сондай-ақ бас ірімшігі (sylte) және қан пудингі (blodklubb) де жиі дайындалады. Балық уылдырығы мен бауыры да бірнеше норвегиялық тағамдардың, мысалы, mølje-нің құрамында маңызды орын алады.
Дания
Данияда "leverpostej" деп аталатын бауыр паштетінің бір түрі кең таралған тағам болып саналады және ол майға жағылып жейді (көбінесе қара наннан жасалған ашық сэндвич ретінде). Леверпостейдтің ең көп қолданылатын негізгі ингредиенттері - шошқа бауыры, май және анчоустер, бірақ көптеген басқа рецепттер де бар. 5,5 миллион даниялықтар жылына шамамен 14 000 тонна leverpostej тұтынады, ал ең танымал коммерциялық бренді - Stryhn's. Желім (көбінесе қара бидай нанында, қияр кесегі немесе дижон горчицасы және маринадталған қызылшамен бірге ашық сэндвич ретінде беріледі) және қан сорпасы (мускавадомен табада қуырылып беріледі) көбінесе қыс айларында, мысалы, дәстүрлі даниялық Рождестволық түскі ас немесе "julefrokost" кезінде жейді. Жүрек, яғни бұзау, сиыр немесе шошқа жүрегі көбінесе жейді. Грайдестегте хертер – толтырылған шошқа жүрегінен жасалған жексенбілік тағам, ол сәбіз, брюссель капустасы және картоп пюресімен бірге беріледі.
Исландия
Исландияда ішек-қарғыны пайдаланатын бірнеше дәстүрлі тағамдар бар. Исландиялық slátur (әдеби мағынасы – сою) қан шұжығы (blóðmör) және бауыр шұжығы (lifrarpylsa) -нан тұрады, әдетте қайнатылып, картоп пюресімен бірге беріледі. Blóðmör – қойдың қанынан, майдан және қарабидайыдан жасалған шұжық, ал lifrarpylsa – қойдың бауырынан, майдан және қарабидайыдан жасалады. Норвегиялық smalahove-қа ұқсас, исландиялық svið – жүні күйдірілген, қайнатылған қойдың басы, әдетте картоп пюресі және шалқан пюресімен бірге беріледі.
Швеция
Швецияда британдық қара пудингтің "blodpudding" (қан пудингі) деп аталатын нұсқасы бар. Шотландиялық хаггистің швед тіліндегі баламасы "pölsa" немесе "lungmos" (ұйытылған өкпе) деп аталады. Швед "pölsa" бауыр немесе жүрек сияқты ішкі органдардан, пияз, кептірілген арпа және дәмдеуіштерден жасалады, қайнатылған картоп, қуырылған жұмыртқа және кесілген қызылшамен бірге беріледі. "Blodpudding" көбінесе кесілген күйінде, линггонбери джемімен, ұғып пісірілген морковь немесе капустамен, және қуырылған беконмен қыздырылып беріледі. Басқа да танымал ішкі органдардан жасалған тағамдар – "levergryta" (бауыр қайнатпасы) және "leverpastej" (бауыр паштеті).
Финляндия
Финляндияда қара шұжықтың өз нұсқасы бар, мустамаккара (қара шұжық). Бауыр шұжығы да бар, оны көбінесе дандық leverpostej сияқты нанға жағып жейді. Бауырды қуырылған кесінділер және ұсақталған бауыр котлеттері сияқты түрліше де жейді. Бауырдан жасалған көже, дәстүрлі түрде ұсақталған бауыр, күріш, май, пияз, жұмыртқа, сироп және көбінесе кішміш қосылып дайындалады, бұл көбінесе Рождество тағамы болған, бірақ қазір жыл бойы қолжетімді және жеуге болады. Көптеген дәстүрлі және заманауи аңшылық рецептерінде ішек-қарны қолданылады. Ең танымал ішек-қарны тағамдарының бірі – verilettu (немесе veriohukainen немесе verilätty), ол "қанды кеспе" деп аударылады, табада қуырылған жұқа нан сияқты шағын тағам, дәстүрлі түрде жуас жидек джемімен желінеді. Verilettu Швеция мен Норвегияда да кең таралған, онда оны Blodplättar деп атайды.
Батыс Еуропа
Францияда Лион қаласы ішкі органдарымен әйгілі: андуйет, табльер де сапёр (қабықталған қарын), теке бауыры, кремді бүйрек, қарын. Марсельде қойдың аяқтары мен қойдың қарыны "pieds et paquets" деген атаумен дәстүрлі тағам болып саналады. Әсіресе Германияның оңтүстігінде кейбір ішкі органдар аймақтық тағамдарда қолданылады. Бавариядағы Kronfleischküche сөзіне юбка стейкі және ішкі органдар да кіреді, мысалы, de – кішкентай көкбауыр кесектерінен жасалған шұжық, тіпті иірімнен жасалған тағамдар. Швабия Saure Kutteln – қызыл қымызбен дайындалған қарынмен әйгілі, олар қуырылған картоппен бірге беріледі. Herzgulasch – жүректен жасалған гуляш. Бауыр түрлі рецепттердің құрамына кіреді, мысалы, кейбір Knödel және Spätzle түрлері, сондай-ақ Liverwurst. Басты тағам ретінде пісірілген алма кесегі және пияз шеңберлерімен бірге бауыр (Leber Berliner Art, Берлин стиліндегі бауыр) – Германия астанасының танымал рецепті. Гельмут Кольдің Саумагенге деген әуесқойлығы Германия канцлері қызмет еткен кезінде саяси қонақтарға қиындық тудырды. de – сүйек миынан жасалған кішкентай кнедликтер; олар Hochzeitssuppe (түйе шұпасы) құрамына кіреді, ол Германияның кейбір аймақтарында тойларда беріледі. Баварияда өкпе қайнатылмасы кнедликтермен бірге беріледі. Қанды тіл немесе Zungenwurst – қан қосылған неміс бас ірімшегінің бір түрі. Бұл шошқаның қаны, майы, нан ұсақ-түйектері және сұлыдан жасалған үлкен бас ірімшегі, сондай-ақ тұздалған сиыр тілі кесектері қосылған. Ол қанды шұжыққа ұқсас. Оны әдетте майда немесе бекон майында кесіп, қуырып жейді. Ол пісірілген күйінде сатылады, түсі бордодан қараға дейін болады. Австрия, әсіресе Вена асханасында, Beuschel – дәстүрлі ішкі органдардан жасалған тағам. Бұл – жас бұзаудың өкпесі мен жүрегінен жасалған рагу. Ол әдетте қышқыл қаймақ соусында және нан кнедликтерімен (Semmelknödel) беріледі. Blunzn немесе Blutwurst деп аталатын қара шұжық түрі де кең таралған. Дәстүрлі Вена асханасында бұзау бауыры (Kalbsleber), тәтті нан (Kalbsbries) немесе бұзау миы жұмыртқамен (Hirn mit Ei) көптеген тағамдарда маңызды рөл атқарды, бірақ соңғы уақытта олардың танымалдығы азайды. Бельгияда бірнеше классикалық тағамдар мүше етін қамтиды. Мадеира соусымен пісірілген сиыр немесе бұзау тілі, қымыз соусымен пісірілген саңырауқұлақтар мен бүйректер ең танымал. Шығындарды азайту үшін бауыр немесе бүйрек қосылған "stoofvlees" немесе карбонад фламанд, сиыр етінен жасалған тушқан тағам болған. Шошқа тілі нанмен және шикі пиязбен немесе қышамен бірге беріледі.
In Marseille, lamb's trotters and a package of lamb tripe are a traditional food under the name "pieds et paquets". Especially in southern Germany, some offal varieties are served in regional cuisine. The Bavarian expression Kronfleischküche includes skirt steak and offal as well, e. g., de, a sausage containing small pieces of spleen, and even dishes based on udder. Swabia is famous for Saure Kutteln—sour tripes served steaming hot with fried potatoes. Herzgulasch is a (formerly cheaper) type of goulash using heart. Liver is part of various recipes, such as some sorts of Knödel and Spätzle, and in Liverwurst. As a main dish, together with cooked sliced apple and onion rings, liver (Leber Berliner Art, liver Berlin style) is a famous recipe from the German capital. Helmut Kohl's preference for Saumagen was a challenge to various political visitors during his terms as German Chancellor. de are small dumplings made with bone marrow; they are served as part of Hochzeitssuppe (wedding soup), a soup served at marriages in some German regions. In Bavaria, lung stew is served with Knödel, dumplings. Blood tongue, or Zungenwurst, is a variety of German head cheese with blood. It is a large head cheese made with pig's blood, suet, bread crumbs, and oatmeal with chunks of pickled beef tongue added. It has a slight resemblance to blood sausage. It is commonly sliced and browned in butter or bacon fat prior to consumption. It is sold in markets pre cooked, and its appearance is maroon to black in color. In Austrian, particularly Viennese cuisine, the Beuschel is a traditional offal dish. It is a sort of ragout containing veal lungs and heart. It is usually served in a sour cream sauce and with bread dumplings (Semmelknödel). A type of black pudding by the name of Blunzn or Blutwurst is also common. In traditional Viennese cuisine, many types of offal including calf's liver (Kalbsleber), sweetbread (Kalbsbries), or calf's brain with egg (Hirn mit Ei) have played an important role, but their popularity has strongly dwindled in recent times. In Belgium several classic dishes include organ meat. Beef or veal tongue in tomato Madeira sauce with mushrooms and kidneys in mustard cream sauce are probably the most famous ones. The famous "stoofvlees" or carbonade flamande, a beef stew with onions and brown beer, used to contain pieces of liver or kidney, to reduce the costs. Pork tongues are also eaten cold with bread and a vinaigrette with raw onions or mustard.
Оңтүстік Еуропа
Италияда ішек-қарын мен ішкі мүшелерді тұтыну кең таралған. Ең танымалдары: қуырылған немесе күйдірілген ми; пісірілген асқазан (триппа), көбінесе қызанақ соусында беріледі; лампредотто (қораның төртінші асқазаны), шұбатпен қайнатылған және петрушка соусы мен чилимен дәмделген; бауыр (пиязбен қуырылған, қуырылған); бүйрек; жүрек және коронарлық тамырлар (бұлақ немесе анимель); шошқаның басы, көзі және ұрықтары; және тауық ішіндегі бірнеше дайындамалар. Римдіктердің дәстүрлі тағамы – паджата – тек анасының сүтімен қоректенген, сүттен ажыратылмаған жас бұзаудың ішегінен жасалған. Бала емізгеннен кейін, оны сойып, ішегін тазартады, бірақ сүтін ішке қалдырады. Пісірілген кезде ыстық пен ішектегі ферменттер қосылысы сүтті қатып, қалың, қаймақтай, ірімшік тәрізді соусты жасайды. Паджата мен қызанақ көбінесе ригатони үшін соусты дайындауға қолданылады. Сицилияда көпшілік «pani ca meusa» деп аталатын сэндвичпен, көкбауыр мен качиокавалло ірімшігі бар нанмен ләззат алады. Бруклиндегі итальяндық аудандарда, Нью-Йоркте, оны жиі жейді, ол сицилиялық тілінде тек нанды білдіретін «vastedda» деп аталады. Норсияда және Умбрияның басқа бөліктерінде шошқаның ішектері шөптермен, қымыз бен дәмдеуіштермен емделеді, содан кейін кептіріліп, темекіленіп, қатты, дәмді шұжық жасалады. Италияның Флоренция асханасында сиырдың миы бар. Испанияда көптеген дәстүрлі тағамдарда ішкі мүшелер қолданылады, бірақ олардың кейбіреулерін қолдану жас ұрпақтардың ықыласынан шығып жатыр. Кейбір дәстүрлі тағамдар: калло (қораның қаптамасы, Мадрид пен Астурияда өте дәстүрлі), бауыр (көбінесе пиязбен немесе сарымсақ пен петрушкамен дайындалады, сондай-ақ нанмен пісірілген стейк), бүйрек (көбінесе шеримен дайындалады немесе грильде), қой миы, криадилья (қайыршы ұрықтары), көгілген сиыр тілі, шошқаның басы мен аяғы (Каталонияда; шошқаның аяғы да дәстүрлі түрде шаяндармен желеді), шошқа миы (Гранададағы дәстүрлі «тортила сакрамонте» бөлігі) және шошқа құлақтары (негізінен Галисияда). Сондай-ақ, қан сорты (морцилла) көптеген сорттары бар, олардың пішіні мен дәмі әртүрлі, жұмсақтан өте дәмдіге дейін. Кейбір мықтылары хоризо немесе салами сияқты қатты пішінді, ал басқалары жұмсақ, ал кейбір түрлеріне күріш қосылады, бұл толтыруға хаггис сияқты көрінеді. Морчилалар шұпаларға қосылады немесе өздігінен қайнатылады, бұл жағдайда пісіру сұйықтығы лақтырылады. Кейде олар грильде, бірақ сирек қуырылады. Сондай-ақ, қатып қалған, қайнатылған қан Валенсияның типтік тағамдары болып табылады (кубтарға кесіліп, көбінесе пияз немесе қызанақ соусымен дайындалады). Португалияда дәстүрлі түрде көптеген тағамдарда малдың ішкі мүшелері мен басқа да мүшелері қолданылады. Троттер (сондай-ақ chispe деп аталады), трип және шошқа құлақтары бұршақ шұжықтарында пісіріледі. Портода трипес өте танымал, онда ең дәстүрлі тағамдардың бірі – Порто стилімен трипес, tripas à moda do Porto. Шошқаның құлақтарын, әдетте, қаңқа мен майдан квадраттарға бөліп, маринадталады, содан кейін оларды ашытқы немесе тағам ретінде жейді. Сондай-ақ, көбінесе ашытқы ретінде қолданылатын тауық асқазанының (моэла) күймесі де кең таралған. Сиырдың миы (миолейра) де деликатес болып табылады, бірақ Крейцфельдт-Якобтың індеті басталғаннан бері тұтыну азайды. Шошқаның қанынан «фаринхато» деп аталатын қара пудинг жасалады. Түрлі мал еті мен шошқаның қанынан Португалияның солтүстігінде дәстүрлі «papas de sarrabulho» деп аталатын шұбат жасалады. Тауық аяғы шұпаларда да қолданылады. Грецияда (сондай-ақ Түркияда, Албанияда және Солтүстік Македонияда) ашық отта пісірілген бауыр, селезен және жұқа ішек болып табылады. Құрбандық мейрамына арналған дәстүрлі мерекелік түр (түрікше kokoreç, македонша) – тоқтының ішкі мүшелері (бауыр, жүрек, өкпе, семіргіш, бүйрек және май) түкірікке соғылады және жуылған жұқа ішекпен жабылған, түтік сияқты оралған, содан кейін көмір отта пісіріледі. Пасханың тағы бір дәстүрлі тағамдары – бұл magiritsa, бұл тоқтың еті мен салат қосып, ақ соусқа салып, Пасха жексенбісінде түн ортасында жейді. Цигеросарма (түрікше ciğer sarması, «бауыр орама» дегенді білдіреді) және гардумба – бұл екі сорт, әр түрлі мөлшерде және қосымша дәмдеуіштермен жасалады. Түркияда мүмбар – күрішпен толғанған сиыр немесе қой еті. Пача шұпасы жазғы мезгілдерді қоспағанда, тоқтының аяғынан жасалады. Егер қозы немесе қой басы қосылса, ол Kelle Paça болады. Бауыр қуырылады, жармаланады, піллефпен қосылады. Шішкейді таңғы асқа Шанлыурфа, Диярбақыр, Газиантеп және Аданада жейді. Ми қуырылады немесе пісіріледі. Оны салат ретінде де жеуге болады.
Шығыс Еуропа
Румынияда Пасхада ұсынылатын хаггиске ұқсас дроб тағамы бар. Румын отбасылары шошқаның ішек-қарнынан жасалған "ро" деп аталатын салат дайындайды. Шкембе шорбасына ұқсас, "чорбэ де буртэ" деп аталатын кең таралған шұба сорпасы бар. Болгария, Солтүстік Македония және Түркияда да шкембе хорба кең таралған шұба сорттарының бірі. Бас пісірмесінің екі түрі бар: пифтие – құрамында желатин бар, суық қызмет етеді және әдетте шошқа немесе сиыр етінен (дәстүрлі түрде шошқа етінен) жасалады, бірақ онда бас еті аз болады (әдетте тек төменгі аяқтары мен құлақтары қолданылады, себебі оларда көп мөлшерде желатин бар), ал пацеле – тек бас еті мен тінінен жасалады (көздерді қоспағанда және әдетте тек қойдан жасалады; ми мен тілдің қосылуы жергілікті әдетке байланысты). Пацеле жасау үшін басын алдымен тұтас қайнатады (етті жұмсарту және оңай қабықтан алу үшін), содан кейін ет пен тіндерді қабықтан ажыратады. Содан кейін көп мөлшерде сарымсақ немесе сарымсақ шырыны, яғни муждей қосылады және тағам ыстық күйінде ұсынылады. Румынияда тұтас ішек-қарны пайдаланылатын көптеген тағамдар бар, мысалы, грильденген шошқа және сиыр бүйрегі (қайнатылған немесе буда пісірілген көкөністермен – әдетте бұршақ пен морковь кесінділерімен бірге беріледі); креер пане деп аталатын қасаптың миы (әдетте тоқтының миы, қамырға оралып, қатты қуырылады); тіл және зәйтүн тұшпарасы (көбінесе сиыр тілінен жасалады) және тағы да басқалар. Арменияның хаш деп аталатын дәстүрлі тағамы – Ширак аймағынан шыққан, арзан ингредиенттерден жасалған дәстүрлі тағам. Хаштың негізгі ингредиенті – шошқаның немесе сиырдың аяқтары, бірақ құлақтар мен қарын сияқты басқа жануарлардың бөліктері де қолданылуы мүмкін. Бұрын кедейлер үшін пайдалы қысқы тағам болған, қазір ол деликатес саналады және қысқы мерекелік тағам ретінде ұсынылады. Венгрияда ішек-қарны пайдаланылатын дәстүрлі тағамдар көп. Пакал немесе пакалпёркёльт (қарын қайнатпасы) – дәмді, ұлттық тағам саналатын, сиыр етінен жасалған дәмді қайнатпа. Ұнтақталған немесе ұсақталған шошқаның ішек-қарны "disznósajt" (лат. "шошқа ірімшігі") деп аталатын, хаггиске ұқсас шұжыққа айналдырылады. Қаннан (véres hurka) және бауырдан (májas hurka) жасалған пудингтер мен шұжықтар да кең таралған, әсіресе шошқа етінен жасалған әртүрлі шұжықтардан тұратын "disznótoros" тағамының құрамында. Тауықтың жүрегі, бауыры және асқазаны тауық шұпасының дәстүрлі бөлігі болып табылады. Асқазанды да қайнатпаға ("zúzapörkölt") айналдыруға болады. Танымалдылығы төмендесе де, тауық ұрықтарынан жасалған қайнатпа (kakashere pörkölt) ауылдық жерлерде әлі де деликатес және беделді тағам саналады. Тағы бір тағам – "vese velő" (миы бар шошқа бүйректері). Szalontüdő шошқаның жүрегі мен өкпесінен жасалады. Польша тағамдарында ішек-қарны жиі қолданылады. Казанка – қара пудингке ұқсас дәстүрлі шұжық, шошқаның қаны, шошқаның ішек-қарны және қара бидай немесе арпа қоспасынан жасалады, көбінесе пиязбен қуырылып немесе грильденген күйінде беріледі. Сиыр етінің қарыны "флаки" (көпше түрі – "ішектер") деп аталатын танымал шұпа дайындау үшін қолданылады. Тауықтың жүректері немесе асқазандары әртүрлі қайнатпалар мен шұпалардың негізі болуы мүмкін, мысалы, крупник – інжу-маржан арпа шұпасы (осы аттас водка маркасымен шатастырмау керек). Бүгінде азырақ танымал болған басқа да ішек-қарны пайдаланылатын шұпалар – поляк қан шұпасы (чернина) және пісірілген сиыр еті құйрығынан жасалған құйрық шұпасы (zupa ogonowa). Шошқа немесе сиыр бауыры көбінесе пиязбен пісірілген немесе қуырылған күйінде беріледі; бауыр пісірілген тұтас қаз немесе басқа құс немесе шошқаның тойына арналған ингредиенттердің бірі ретінде де қолданылады. Бауырдан жасалған паштеттер кең таралған. Шошқа, сиыр немесе бұзау еті бүйректері, поляк тілінде cynadry деп аталады, көбінесе көмірленіп, негізгі тағам ретінде беріледі. Шошқа тілдерін ыстық, соуста немесе суық, аспикке қойып беруге болады. Аспиктегі суық шошқа аяқтары өте танымал, әсіресе арақпен бірге. Бұрын шошқа немесе бұзаудың миы көп тараған тағам болған, бірақ қазір ол сирек кездеседі. Ресейде сиыр бауыры мен тілі бағалы деликатес саналады, оларды пісіріп, өздері жеуге болады. Бүйрек пен ми кейде тамақ пісіруде қолданылады. Жүрек көбінесе өздігінен желеді немесе ұнтақталған етке қоспа ретінде қолданылады, сондай-ақ өкпелер де жеңіл, ауалы пішін береді. Шошқаның немесе қойдың асқазаны кейде жамаға, яғни хаггиске ұқсас тағамға пайдаланады. Басы мен коллагенге бай аяқтары холодец – аспик нұсқасын жасау үшін қолданылады, осы дене бөліктерін бірнеше сағат бойы ет пен дәмдеуіштермен қайнатады, алынып тастайды және қалған сорпаны қатыруға дейін салқындатады.
Оңтүстік Америка
Бразилияда шурраско (барбекюге) көбінесе үлкен шыршада пісірілген тауық жүректері жатады. Feijoada-ның дәстүрлі нұсқасында шошқаның ішкі мүшелері (құлақ, аяқ және құйрық) болуы мүмкін. Бұрынғыда бұршақ, қуырылған сиыр бауыры және сиырдың асқазаны жиі дайындалатын, бірақ қазір де желінеді. Buchada – елдің солтүстік-шығысында танымал тағам, ешкінің ішкі мүшелерінен (кесілген) тұрады, дәмделіп, ешкінің асқазанына (bucho) тігіліп, қайнатылады. Dobradinha – солтүстік португалдық тағамның бір түрі. Бразилияның солтүстік-шығысында sarapatel өте кең таралған, әдетте шошқаның ішкі мүшелері (жүрек, бауыр, ішек және бүйректер) дәмдеуіштермен қайнатылған шошқаның қан қосылып дайындалады. Аргентина мен Уругвайда дәстүрлі asado көбінесе әртүрлі ішкі мүшелермен ("achuras" деп аталады) бірге жасалады, мысалы, chinchulines және tripa gorda (киттерлингтер), mollejas (тәмді нан) және riñón (сиырдың бүйректері). Sesos (ми) равиолидің ішін толтыру үшін қолданылады. Тіл әдетте қайнатылып, кесіледі және май, сірке су, тұз, ұсақталған бұрыш және сарымсақ қоспасымен маринадталады. Колумбияда menudencias – тауықтың қалдықтары немесе бас, мойын, ішек-қарын және аяқ сияқты ішкі мүшелерінің атауы. Осыдан және басқа да ингредиенттерден тұратын арзан тағам sopa de menudencias деп аталады. Head cheese (бас ірімшігі) де танымал. Аргентинадағыдай, Колумбияның asado және picada-сы аймаққа байланысты, chunchullo (киттерлингтер), тауық жүректері және bofe (сиыр өкпесі) сияқты көптеген ішкі мүшелерді қамтиды. Pelanga – Кундинамарка және Бояка департаменттеріндегі тағам, сиыр немесе шошқаның тұмсығы (jeta), трахеясы, тілі және құлақтарынан дайындалады. Pepitoria – Сантандер департаментіндегі тағам, ешкінің ішкі мүшелерін (бүйрек, бауыр, жүрек) қамтиды. Перу мен Боливияда сиыр жүрегі anticuchos үшін қолданылады – шашлыктың бір түрі. Чилиде тіл қайнатылып, кесіледі және Жаңа жыл мен Рождество мерекелерінде ("lengua nogada") жаңғақ негізіндегі соуста ұсынылады, ал шұбаты кейіннен "albóndigas de sémola" деп аталатын бидай, сүт және дәмдеуіштерден жасалған шариктерді пісіру үшін қолданылады. "Ñachi" деп аталатын қан сусыны да бар, ол сойылған малдың дәмді, жаңа қанынан жасалады. Criadillas немесе huevos de toro ("тұлпар жұмыртқалары", ұрық) көбінесе мал шаруашылығымен айналысатын аймақтарда желінеді, ал сиырдың иісі ("ubres") қуырылған немесе қайнатылған түрде беріледі. Sopa de mondongo – ұсақталған ішек-қарыннан (сиыр немесе шошқаның асқазаны) баяу пісірілген шұбат, көкөністермен (бұрыш, пияз, сәбіз, капуста, сельдерей, помидор, кориандр, сарымсақ немесе тамыр жемістерімен) бірге дайындалады. Осы тағамның түрлерін Никарагуа, Бразилия, Колумбия, Доминикан Республикасы, Гондурас, Сальвадор, Панама, Пуэрто-Рико, Венесуэла елдерінде де кездестіруге болады.
Сахарадан оңтүстікке қарай Африка
Шұжық ешкінің, сиырдың немесе қойдың жіңішке ішегінен жасалады, оған бұрыш және кішкентай ет, майлы ет және қан толтырылады (бірақ кейбір адамдар қансыз түрін артық көреді). Кенияда оны көбінесе "мутура" деп атайды, бұл кикую тіліндегі атауы. Қой мен ешкінің қарны да осылай толтырылады. Кикую дәстүрінде ешкінің/қойдың бүйрегі – жас қыздарға арналған деликатес, бірақ бүгінде кез келген адам жей алады. Сол сияқты, тіл еркектерге, ал құлақтар кішкентай қыздарға берілетін. Ауырғанақтар жас жігіттерге арналған. Бауыр да желінеді. Жануарлардың басы, өкпесі мен қабырғасы сорпа жасау үшін қайнатылады, кейде емдік мақсаттар үшін шөптермен араластырылады. Оңтүстік Африкада ішкі органдар, жергілікті жерде "трип" деп белгілі, түрлі этникалық топтардың өкілдері арасында кең таралған. Бұл тағамның танымал болуына байланысты, ол ақ (әсіресе африканерлер) және қараңғы терілі оңтүстік африкалықтардың ортақ әдет-ғұрыптарының бірі болып табылады. Оңтүстік Африкадағы ішкі органдардан жасалған тағамдар көбінесе ешқандай ағзалардан тұрмайды және көбінесе асқазан терісімен, қойдың басымен, жамбас сүйегімен және сирек жағдайда мимен шектеледі. Қойдың басы жылдар бойы көптеген лақап аттарға ие болды, мысалы, "скопо" (қалалық сленг, "бас" деген мағынада) және "смайли" (пісірілген кезде бастың көрінісіне байланысты). Оңтүстік Африканың көптеген веб-сайттарында жоғарыда аталған ингредиенттерді қалай дайындауға болатыны туралы көптеген рецепттер бар. Оңтүстік Африкада ішкі органдарды пісірудің ең танымал тәсілдерінің бірі – оларды кішкентай картоппен бірге карри соусында пісіріп, күрішпен ұсыну. Сонымен қатар, оны семп немесе жүгері күрішімен беруге болады. Зимбабведе, сахаралық Африканың көп бөлігіндегідей, сойылған малдың ешқандай бөлігі ысырапқа жіберілмейді. Ішкі органдар – барлық мәдениеттердің өкілдері ұнататын танымал қосымша. Сиыр мен ешкінің ішкі органдарына: асқазан, аяқтар, жамбас, ішек, бауыр, бас, тіл, ұйқы безі, өкпе, бүйрек, сосқа және, кейбір қауымдастықтарда сирек кездесетін, ауырғанақтар кіреді. Сиыр немесе ешкінің қаны, кейде басқа ішкі органдармен бірге, шона тілінде "" деп аталатын тағам дайындау үшін пісіріледі. Тауық тағамдарына аяқтар, бауыр, ішек және қарын кіреді. Ешкі немесе қойдың ішкі органдарын дайындаудың танымал тәсілі – асқазанның бөліктерін пісіру алдында ішектермен орап алу. Нигерияда барлық адамдар абула, эдика иконг және ақ сорпа сияқты дәмді тағамдарда ішкі органдарды жейді. Оны йоруба тілінде "Ину Эран" деп атайды, яғни "жануардың ішкі мүшелері". Олардың кейбір бөліктеріне атаулар бар, мысалы, дөңгелек, шаки (трип), эдо (бауыр).
Қытай
Қытайда көптеген ағзалар мен жануарлардың мүшелері тамақ ретінде немесе дәстүрлі қытай медицинасында қолданылады. Шошқа еті Қытайда теңіз өнімдерінен басқа ең көп жейтін ет болғандықтан, танымал шошқа ішіндегі тағамдарға бақша соусы, имбирь және жаңғақ қосылған қуырылған шошқа бүйректері, "五更肠旺—Wu Geng Chang Wang" – консервіленген қыша, тофу, шошқа ішегінің кесінділері және қан құймасы қосылған дәмді тұшпара жатады. Көше саудагерлері жиі ұсынатын "炸肥肠—Zha Fei Chang" – тәтті бұршақ соусына малынған қатты қуырылған шошқа ішегінің кесінділері. Шошқа тілі тұз бен сусамы майымен кесілген, әсіресе Сычуань провинциясында танымал тағам. Соя соусы, бес дәмдеуіш ұнтағы және қант қосылған пісірілген шошқа құлағының жолақтары – бұл саудагерлер тағамдары ретінде немесе ірі жергілікті супермаркеттерде қол жетімді "салқын тағам". Шошқа бүйректерін немесе бауырын устрица соусымен, имбирьмен және жаңғақпен қуыру немесе шұпаға салу оңтүстік провинцияларда жиі кездесетін тағам. Шошқаның қан сорпасы Солтүстік Сун әулетінен бері, яғни қытайлық мейрамханалар мен тамақтану орындары танымал болғаннан бері 1000 жылдан астам уақыттан бері дайындалады. Шошқаның қанынан жасалған шұбат пен кнедлингтер, джаози, Кайфенгтегі түнгі жұмысшылардың тамағы ретінде тіркелген. Шанхай асханасында бұл шұба "酸辣湯—Suan La Tang" – ыстық және қышқыл шұбаға айналды, оған әртүрлі қосымша ингредиенттер қосылады. Шошқадан басқа, дәстүрлі қытай тағамдарында басқа жануарлардың ішін де қолданады, ең көп қолданылатындары – сиыр, үйрек және тауық. Ішкі органдардан жасалған тағамдар Гвандунның оңтүстік аймағында және Гонконгта ерекше танымал. Мысалы, кантондық "燒味—Siu mei" (барбекю/тостау деликатестері) дүкендері осы жерде өздерінің ықпалын қалыптастырды. Халықтың сүйікті ша сиу шалытылған шошқа етінен басқа, "siu yuk" – күрмелі шошқа терісі, сондай-ақ әртүрлі құс еттері, балмен қуырылған тауық бауыры және өте дәстүрлі, қазір өте қымбат "金錢雞—Gum Chin Gai" – тағы бір балмен қуырылған дим-сум, ол шошқа майынан, шошқа/тауық бауырынан, имбирь мен ша сиудан тұратын сэндвич. Дим-самда ішкі органдарды пайдалану осымен тоқталмайды. Дим-сам мейрамханаларында тауық, үйрек және шошқаның аяқтары әртүрлі пісіру стилімен ұсынылады. Мысалы, "豬腳薑—Jui Kerk Gieng" (тұншықты сірке суында пісірілген шошқа аяғы) – бұл қазіргі кезде ананың босанғаннан кейінгі күтіміне қосымша ретінде дәстүрлі қызметінен басқа да танымал тағам. Жас имбирь сабақтары, қайнатылған жұмыртқалар және шошқаның аяқтары тәтті қара күріш сірке суына бірнеше сағатқа қойылады. "鴨腳紮—Ap Kerk Jat" (сөзбе-сөз "Құйрық жапырағы") – құрғақ бұршақ қамырынан жасалған табаққа қазылған қаздың аяқтарымен оралған және буланған шұжық, шиитаке саңырауқұлағы және терең қуырылған балық майы. Кантондық тағамда балық ішінде тек ауызды ғана пайдалануға болмайды. Мысалы, "東江魚雲煲—Tung Gong Yu Wan Bo" деген халықтық тағам бар, бұл тұщы судағы үлкен балықтардың еріндері бар кастрюль; және акуланың қанаты шұбасы. Алайда, ең прагматикалық халықтық тамақханаларда тамақ ресурстарын барынша пайдалану дәстүрлі даналық болып табылады. Балық толығымен пайдаланылады және ештеңе ысырап етілмейді. Балық терісі – балық тозысы бар тағамдар дүкендерінде кең тараған тағам. Ішектерін Хака тағамдарының жұмыртқасы мен басқа да ингредиенттерімен буға пісіреді. Соңында сүйектерді макаронға арналған шұпаққа қайнату үшін мақта пакетіне орап қояды. Теочев асханасы Гонконгта да өзінің ең жақсы көрінісін көрсетеді. Қаз еті, бауыры, қаны, ішегі, аяғы, мойыны және тілі әртүрлі тағамдардың негізгі ингредиенттері болып табылады. Сонымен қатар, тұщы шұба, тұтас қымыз бен қымызбен шошқаның асқазаны бар. Бұл жерде ет мүшелерін қолдану классикалық түрде макарон дүкендерінде көрсетіледі. Әр қайсысының да өзінің рецепті бар. Үлкен ыдыстар көбінесе көшеге қаратып, кіреберісінің жанында орналастырылады, сондықтан ауыз суару хош иісі дүкеннің бизнесі үшін ең жақсы тарту болып табылады. Батыстағы адамдардың мәдени ерекшеліктері мен санитарлық мәселелерге байланысты осы тағамдарға деген жеккөрушілігінен айырмашылығы, бұл өнімдер өте жақсы тазаланады. Шошқаның ішегінің қатты ішкі қабығы (болус пен фекалия алдындағы заттармен байланыста) толығымен алынады. Содан кейін ішек-қарынды мұқият себіп, тазалап, шайылады. Шошқаның бүйректері шеберлікпен кетіріліп, бірнеше сағат бойы суға батырылады да, тазартылады. Қытай медицинасында әртүрлі малдың безі, бауыры, бүйрегі, өт қабы, өкпесі және тіпті бронхтарын шөптермен бірге қолданудың мықты эмпириялық теориялары бар және олардың табиғатын қазіргі ғылыми тұрғыдан түсіну үшін зерттеулер жүргізілуде. Алайда, халықтық тәжірибеде басқа да ерекше ішкі органдардың қолданылуы бар. Таоист және ауылдық халық сенімдерінің әсері бар. Эссенция мен энергия, ыстық және суық идеясы маңызды. Тірі балықтың өт қабы бар иісуштік шұбаттың денсаулыққа пайдалы екеніне сеніледі, себебі ол жыртқыш мінез-құлқы (отты) және уы (энергия) сияқты жыланның қасиеттерінен туындаған "энергия мен жылу эссенциясын" арттырады. Егер аюлар Қытайдың солтүстік-шығысында көп болса, аю тырнағы мен кептірілген аю ішін медицина ретінде қолданған, оны өмірлік күшке көзқарас ретінде қараған. Құрғақ бұғы мүйізі әлі де кең таралған медициналық препарат, ол еркек жынысын толықтыру үшін "ян энергиясын" беруге және аналық жынысқа арналған "инь энергиясын" беруге көмектеседі деп есептеледі. Жануарлардың мүшелері мен ұрық бездерінен алынған экстракттар еркектердің жақсы өнімділігіне көмектеседі деп сеніледі, ал ұрық және жатыр әйелдердің жас болуына көмектеседі. Алайда, синтетикалық гормондар қолжетімді әрі арзан болғандықтан, бұл дәстүрлер азайып барады. Кантондықтар маймыл миын жеген, бірақ қазір бұл сирек кездеседі және негізінен бай, батыс туристеріне ұсынылады.
Жапония
Жапонияда тауық ішегі, әсіресе қарын, жүрек және бауыр, көмір, ағаш немесе бамбукпен шашлыктап пісіріліп, якитори ретінде дайындалады. Олар дәстүрлі тамақтану және сусындар ішу орны – изакаяда сусындармен бірге ұсынылады. Сиырдың ішегі де кейбір тағамдардың құрамында қолданылады (якинику қараңыз). Дегенмен, дәстүрлі жапон мәдениеті көбінесе ірі жануарлардың ішегін пайдалануға қарсы, себебі ет жеудің ұзақ тарихы жоқ. Буддалық Жапония 19-шы ғасырдың соңына дейін балық пен теңіз өнімдерін қоспағанда, көбінесе вегетариандық ел болды. Қытай-жапон соғысы кезінде жапон әскерлері қытай шаруаларынан шошқаларды алып, тек негізгі ет бұлшықтарын ғана сойып алды (бас, аяқтары және ішектері алынып тасталды). Бұл жағдай соңғы уақыттарда өзгерді, корей стиліндегі, әсіресе сиыр етінен жасалған ішектерге маманданған мейрамханалар кең таралды. Олар әртүрлі ішектерді (мысалы, трахея сақиналары (ウルテ)) грильдеп немесе қайнатып ұсынады. Бұл (もつ) немесе (Кансай аймағында) (ホルモン) деп аталады. Гютан (сиыр тілі) – Солтүстік-шығыс Жапонияның арнайы тағамы және бүкіл елге тарады. Жапонияның кейбір аймақтарында, мысалы Яманаси, Нагано, Кумамото және т.б., жылқының ішегін пісірілген тағам ретінде жейді.
Корея
Кореяда малдың ішкі органдарын пайдалану Қытайдың материктік бөлігімен өте ұқсас, бірақ одан азырақ кездеседі. Грильденген ішек кесектері мен шошқаның қаны желінеді. Бұрын шошқаның басынан жасалған желатиндік тағам (headcheese) өте танымал болған. Буға пісірілген шошқа ішегін дәстүрлі базарларда кездестіруге болады. Кореяның танымал дәстүрлі шұжығы – сунде (sundae) – шошқаның кіші ішегіне шошқаның қаны, дәмделінген кеспе және көкөністер салып, бумен пісіріледі. Арнайы сорпада пісірілген шошқаның аяқтары Кореяда деликатес саналады. Сиырдың асқазаны мен ішегі әлі де тамақ дайындауда жиі қолданылады. Көшедегі дәмханаларда грильденген тауық жүректерін, қарынды және аяқтарын табу оңай. Дәрілік мақсатта қолдану Қытайдың материктік бөлігіне ұқсас, бірақ ішкі органдарды пайдалануда одан сирек кездеседі.
Индонезия
Индонезияда сиыр мен ешкінің ішкі мүшелері танымал дәмділік болып табылады, оларды қуыруға, сото шорпасына немесе сатай ретінде пісіруге болады, және жануардың шамамен барлық бөліктері желінеді. Бетави сотосы әртүрлі ішкі мүшелерді пайдаланатын сото түрі ретінде белгілі, ал сото бабат тек қанауды (трипе) пайдаланады. Индонезиялық ас мәдениетінің дәстүрінде, Минангкабау асханасы (көбінесе «Паданг тағамы» деп аталады) ішкі мүшелерді жақсы көретіндігімен танымал, олар көбінесе гулай (кәрінің бір түрі) сияқты дайындалады, мысалы, гулай отак (ми), гулай бабат (қанау), гулай улус (ішек), гулай сумсум (сүйек миы), сондай-ақ қуырылған хати (бауыр) және лимпа (қарын). Сиыр аяғының шеміршектері, терісі және сіңірлері тунжанг, каки сапи немесе кикиль деп аталатын тағамдарда қолданылады. Сиырдың асқазаны (бабат) және ішегі (изо) явандық асханада қуырылған немесе сорпаға қосылған түрде танымал. Сиырдың бауыры кейде «ренданг» деп аталатын дәмді тағам ретінде дайындалады. Сиыр немесе ешкінің тілі кесіліп, қуырылады, кейде дәмді соуспен, ал көбінесе сиыр тілі «семур» деп аталатын тушқан ет ретінде пісіріледі. Ми кейде сото немесе гулай ретінде желінеді. Көз де сото ретінде желінеді, ал сүйек миы сорпа немесе сото ретінде желінеді. Сиыр мен ешкінің мүшелері, «торпедо» деп аталатын, сатай немесе сото ретінде желінеді. Олардың сирек кездесетіндігіне байланысты, мүшелер Индонезиядағы ең қымбат ішкі мүшелердің бірі болып табылады. Қытай индонезиялықтары арасында халал емес ішкі мүшелерден жасалған тағамдар да танымал. Секба – қытай индонезиялық шошқаның ішкі мүшелерін жеңіл соя соусы негізінде пісірілген сорпа. Сорпаның дәмі жеңіл тәтті және тұзды, соя соусы, сарысақ және қытай шөптерінен жасалған. Бұл Индонезияның қытай аудандарында, мысалы, Джакартадағы Глория аллеясында және Глодок қытай ауданында кең таралған көше тағамы. Секба ретінде ұсынылатын шошқаның мүшелері – шошқаның құлақтары, тілі, ішектері және өкпелері. Құстың ішкі мүшелері де жиі желінеді. Тауық, үйрек және бурунг аям аяманның (суқұйғы) бауыры мен ішегі деликатес ретінде желінеді, көбінесе сатай ретінде тізеді және қатты қуырылады. Әсіресе, қуырылған тауық ішегі өте танымал дәмді тағам.
Малайзия мен Сингапур
Малайзияда сиыр немесе ешкінің өкпесі, "пару" деп аталады, сары түймеге (куркумаға) малып, қуырылып, көбінесе "наси лемак" тағамына қосымша беріледі. Кейбір тағамдарда қарын жармаланған күйінде немесе соуста қолданылады. Қарынды шашлық ретінде де жейді. Бауыр кейбір көкөніс тағамдарында терең қуырылады немесе қуырылып дайындалады. Малайзия мен Сингапурда шошқаның ішек-қарнынан жасалған сорпа – халықтық тағам сататындардың арасында жиі кездесетін нәрсе. Сингапурдың географиялық жақындығы мен этникалық құрамының есесінен, жоғарыда Индонезия және Малайзия үшін жазылған көптеген тағамдар Сингапурда да таба аласыз.
Филиппин
Филиппинде адамдар шошқаның дерлік барлық бөлігін жейді, оның ішінде мұрын, ішек, құлақ және ішкі органдары. Пампанганың сисиг тағамы дәстүрлі түрде шошқаның басын терімен бірге пісіріледі, сондай-ақ құлақтары мен миы да қосылады. Илокос аймағынан шыққан динакдакан тағамына да шошқаның осы бөліктері кіреді, ал осы аймақтың тағы бір тағамы – варек-варек, шошқаның ішкі органдарын пайдаланады. Динугуан – бұл (аймаққа қарай) әртүрлі дайындалатын шошқа ішегінен, шошқа етінен және кейде құлақтары мен жақтарынан жасалған қанды сорпа, көбінесе сірке және жасыл бұрышпен бірге беріледі. Шошқаның қаны Кордильерада дайындалатын пінуег қанды шұжығының негізгі ингредиенті. Бопис (испан тілінде bópiz) – бұл филиппиннің дәмді тағамы, шошқа өкпесінен (бага) және жүрегінен (лид) томат, бұрыш және пиязбен қуырылып жасалады. Шошқа өкпесінің (бага) бөліктері мен шеміршектері (лид) тізе беріліп, майда қуырылып, Метро Маниланың көше тағамы ретінде ұсынылады. Тағы бір дәмді тағам – чичаронг булаклак, ол шошқаның ішек мезентериясын хрустящий күйге дейін қуыру арқылы дайындалады. Исау – Филиппинде танымал көше тағамы, ол шошқа мен тауық ішегінен жасалады, тізе беріліп, грильде пісіріліп, жеу алдында сірке суға мақсауланады. Осыған ұқсас дайындалатын басқа көше тағамдары – шошқа құлақтары, терісі, бауыры және ұйытылған қан, сондай-ақ тауық басы, мойны, аяқтары мен қарыны. Ал тауық қарыны мен бауыры адобо стилінде бірге пісіріліп, күрішпен бірге берілетін қосымша тағам ретінде ұсынылады. Илокос аймағындағы папаитан немесе синанглау – бұл жануардың өттен жасалған сорпасы ерекше ингредиент болып табылатын ішек сорпасы. Бұл сорпа бастапқыда ешкінің ішкі органдарынан немесе ешкінің қарыншасынан дайындалған, бірақ ірі қара малдың немесе қарабаоның ішкі органдары да қолданылады. Папаитан сөзі "ащылық" дегенді білдіреді, себебі өттен ащы татым келеді. Кагаян провинциясында өтсіз дайындалған тағамның нұсқасы менуденсия деп аталады. Каре-каре тағамы бұқа етінің қабырғасы мен бұршақ соусында пісіріледі. Бұқа етінің қабырғасы goto деп аталатын күрішті қамырдан жасалған тағамның да негізгі ингредиенті болып табылады. Бірақ Батангас провинциясындағы goto – бұл күріш қамыры емес, сол қабырғадан жасалған сорпа. Ал сиыр тілі лаңкея деп аталатын қаймақты сорпаға пісіріледі. Сиыр бауыры, сондай-ақ шошқа бауыры, menudo және Ilocano igado (испан тілінде "hígado" – бауыр) сияқты еттен жасалған сорпалардың негізгі ингредиенттері болып табылады.
Тайланд
Тай тағамдарында ішек-қарны тағамдардың көптеген түрлерінде қолданылады. Батыста жиі кездесетін, ұсақталған шошқа етінен жасалған танымал лап Таиландта көбінесе бауыр немесе ішек қосылған күйінде дайындалады. Сәй му тот деп аталатын қуырылған ішектер, дәмді соуспен бірге жейді. Ішек-қарны бар тағамдардың арасында тайлық-қытайлық сорпа – куайчап (ішек, бауыр) және солтүстік тайлық эп онго (шошқа миы) бар. Тай-пла – Оңтүстік тай тағамдарының ашытылған тұзды соусы, ол қысқа денелі скумбрияның ішектерінен жасалады. Ол kaeng tai pla және nam phrik tai pla сияқты тағамдарда қолданылады.
Вьетнам
Вьетнамда ішкі органдардан жасалған тағамдар танымал. Чхао лонг, Тит кань сияқты кейбір тағамдардың негізгі ингредиенттері шошқаның ішкі органдары болып табылады. Пісірілген шошқаның ішегінен жасалған ко лонг – деликатес есептеледі. Бун бо Хуэ – бұл бұқаның құйрығы мен шошқаның тізесінен жасалған, көбінесе қан қатқан шошқа қаны кубиктері қосылған кеспе нұдл сорпасы. Фодың оңтүстік вьетнамдық нұсқаларында сиыр тілі мен сиыр қарны қолданылады. Бұл тағамға әртүрлі ішкі органдар еті қосылады және көбінесе вьетнамдық bánh mì және тәтті-қышқыл соусымен беріледі.
Үндістан мен Пәкістан
Үндістан мен Пәкістанда ешкінің миы (магхаз), аяғы (пай), басы (сири), асқазаны (оджари немесе бут), тілі (забан), бауыры (калайджи), бүйректері (гурда), сүт безі (хири) және ұрықтары (капурай) сондай-ақ тауықтың жүрегі мен бауыры тұрақты тағамдар болып табылады. Қата-Кат – дәмдеуіштер, ми, бауыр, бүйрек және басқа да ішкі органдардан жасалған танымал тағам. Үндістанның солтүстік таулы аймақтарында ешкінің ішегін тазалап, дәмдеуіштермен қуырып, бхутва деп аталатын тамаша дәмді тағам дайындалады. Лахордағы көшедегі тағам сатушылардың көптеген мәзірінде пісірілген тауық құйрығын (думчи) кездестіруге болады.
Оңтүстік Үндістан
Хайдарабадта қой мен ешкінің миы дәмдеуіштермен қуырылып, тағам ретінде (көбінесе бхежа фрай деп аталады) бағаланады және жиі қаланың ерекшелігі саналады. Мангалор қаласында жергілікті христиан қауымы қатты дәмделген шошқаның ішкі органдары мен шеміршек тіндерінен жасалған рагхти деген дәмді тағамды үйленген кезде жейтін тағам деп санайды. Тамилнадта ешкінің көкбауығын "суваротти" деп атайды. Сувароттиді "маннерал" деп те атайды, бірақ кейбіреулер олардың арасында айырмашылық шамалы дейді. Суваротти сөзінің мағынасы – қабырғаға жабысады. Осы қасиетіне байланысты, сувароттидегі пайдалы заттар денеге сіңіп қалады деп есептеледі. Ешкінің көкбауығы/Суваротти/Маннерал тазартылып, бір тұтас күйінде қалдырылады. Ешкінің көкбауығы темірге өте бай, ол қандағы гемоглобин деңгейін күрт арттырып, анемияны жеңуге көмектеседі. Ешкінің көкбауығында темір мен С витамині бар, сондықтан организм темірді оңай сіңіреді.
Батыс Үндістан
Сорпател – Гоа мен Мумбайдағы христиандар көп жейтін танымал шошқа етінен жасалған соус. Атауы "сарапател" сөзінен келген, ол "арабаласу", "жанжал" деген мағынаны білдіреді, себебі қою соусқа көптеген дәмдеуіштер, сірке суы қосылады, сондай-ақ шошқаның жүрегі, бауыры, құлақтары, тілі және кейде қаны да салынады. Көбінесе шошқаның құйрығы, мұрны мен өкпесі де қосылады. Гоадағы христиандардың арасында қуырылған сиыр етінің тілі де кез келген мерекелік дастарханның ажырамас бөлігі болып табылады. Тауықтан жасалған тағамдарға көбінесе құстың жүрегі, бауыры және қарны қосылады, ал Гоа шұжығы – хорис немесе чоуризо – шошқа ішегіне салынбас бұрын сірке суы мен жергілікті фени арағында тұздалған, дәмді әрі ащы шошқа етінен жасалады. Бұл балықтың аз болатын жаңбыр маусымында жиі желетін Гоаның танымал тағамы.
Солтүстік-шығыс Үндістан
Мегалайя штатында хаси қауымы негізінен шошқа етінен жасалған көптеген ішек-қарын тағамдарын дайындайды. Жадох (қанды күріш) – шошқа қаны қосылған қызыл күріш тағамы, оны хаси тайпасы мереке күндері таңғы ас ретінде жейді. Дохем немесе Дох Неионг (қара сусамы бар шошқа еті) – шошқаның ішегі мен қабырғасының дәмді қара соуста пісірілген тағамы. Доххлеик – шошқаның миы мен етінен тұратын дәстүрлі шошқа еті салаты. Дох Перет – әр түрлі ішек-қарын мүшелері салынған, сағаттап баяу пісірілген қазан. Дох Сниер – дәмделінген, ерітілген майдан жасалған шұжықтар, ішек қабығына оралған, ал Дох Снам – ішек қабығына оралған қан шұжықтары.
Бангладеш
Бангладеште бұқаның немесе ешкінің миы, аяқтары, басы, асқазан терісі, тілі, бауыры, өкпесі, бүйректері және жүрегі – деликатес саналады. Тауықтың жүрегі, қара бауыры және бауыры да тамашалап жейді.
Непал
Непалда ешкінің миы, аяқтары, басы, сүйек майы, асқазан терісі, тілі, бауыры, бүйректері, өкпелері, қуырылған ішектері (асқазан мен ішек қуырылған), қуырылған қан ұйырлары, құлақтары мен құйрығы (көмірде пісірілген), сондай-ақ, аздап болса, ұрықтары деликатес саналады және Дашайнда отбасылар жиналып, виски мен сыра ішкенде оларға үлкен сұраныс болады. Тауықтың жүрегі мен бауыры да жетіледі, бірақ тауықтың қарабаты аса бағалы. Бұқаның жапырақшасынан жасалған, сүйек майымен толтырылған, ешкінің өкпесі толтырылған және қуырылған малдың ішкі органдары Катманду аңғарындағы деликатестер болып табылады.