Кіріспе

Құс түрлері

Шыршақ құс (Spizella passerina) – Жаңа әлемнің шыршақтарының бір түрі, Passerellidae тұқымдасына жататын қос қанатты құс. Ол кеңінен таралған, жақсы үйретілген және Солтүстік Американың көп бөлігінде көптеп кездеседі. Екі түршесі бар: шығыс шыршақ құсы және батыс шыршақ құсы. Бұл құс жартылай көшпенді, солтүстік популяциялары күзде Мексика мен АҚШ-тың оңтүстігіне қыстау үшін ұшып, көктемде қайтадан солтүстікке оралады. Ол жылына екі рет қауырсын ауыстырады. Көбелек кезеңінде оның үстіңгі бөлігі қызғылт сары, басы мен астыңғы бөлігі сұр, ал ерекше қызғылт бас киімі болады. Көбеймейтін кезде бас киімі қоңыр, ал беттік белгілері азырақ көрінеді. Оның әні – трилді дауыс, ал құс көшін кезінде түнде естілетін өткір ұшу шақыруы бар. Қыста шыршақ құстар үйір-үйір болып тіршілік етеді және басқа құс түрлерімен де араласады. Олар негізінен жерде тұқымдар мен басқа да тағамдарды іздейді, сондай-ақ өсімдіктер мен ағаштарға өрмелеп, бүршіктермен және кішкентай бунақденелілермен қоректенеді. Таралу аймағының батыс бөлігінде олар негізінен қылқан жапырақты ормандарда көбейеді, ал шығысында орманды жерлерді, егістіктерді, саябақтар мен бақтарды таңдайды. Ұя салу сәуірдің соңы мен мамыр айында басталады және ұя көбінесе ағашта салынады.

Әндіктер

Бұл ән – әр аймақтағы құстардың арасында айқын айырмашылықтары бар трилл. Жаңылмалы құстың әніндегі екі негізгі түрлену – жылдам және баяу трилл. Жылдам триллдегі жеке элементтер баяу триллге қарағанда шамамен екі есе жылдам орындалады; жылдам трилл гуылдай немесе біреудің құрқырағандай естіледі, ал баяу трилл жылдам саусақпен соққандай дыбыс шығарады. Триллдегі жеке элементтер жоғары перделі «чи-чи-чи» шақыруына өте ұқсас. Жаңылмалы құстың ұшу дауысы жыл бойы естіледі. Оның ұшу дауысы өткір және таза тонды, шамамен 50 миллисекундқа созылады. Ол 9 кГц-тен басталып, 7 кГц-ге дейін төмендеп, содан кейін қайта 9 кГц-ге көтеріледі. Ұшу дауысын осылай транслитерациялауға болады ма? Жаңылмалы құстар түнде көшіп жүреді, ал олардың ұшу дауыстары АҚШ-та көктем және күз мезгілдерінде түнгі аспандағы ерекше дыбыс болып табылады. Оңтүстік Роки таулары мен Шығыс Ұлы жазықтарда, ұшу дауысының сағатына анықталған саны бойынша жаңылмалы құс – ең көп таралған түнгі көшпенді құс болып есептеледі. Бұл аймақта тамыз айының қалыпты түндері сағатына 15 рет ұшу дауысы естіледі. Жақсырақ түндерде сағатына 60 рет, ал ерекше түндерде сағатына 200-ден астам рет ұшу дауысы естілуі мүмкін.

Таксономия

Чиппинг торғайлары Солтүстік Американың кең аумағында әрқалай болады. Сыртқы түрінде шамалы географиялық айырмашылықтар бар, ал мінез-құлқында маңызды географиялық өзгерістер кездеседі. Орнитологтар чиппинг торғайын көбінесе екі негізгі топқа бөледі: шығыс чиппинг торғайы және батыс чиппинг торғайы. Дегенмен, батыс топтың ішінде де қауырсыны мен мінез-құлқында қосымша өзгерістер бар. Солтүстік Американың батысында чиппинг торғайының кем дегенде екі түршесі кездеседі. Көп тараған Spizella passerina arizonae батыс ішкі аймақтың тауларымен және құрғақ жерлермен байланысты. Тынық мұхиты жағалауындағы популяция S. p. stridula түршесін құрайды. Бұл екі түрше де батысқа жатады және көбінесе батыс чиппинг торғайы ретінде біріктіріледі, бірақ олар міндетті түрде шығыс чиппинг торғайынан (S. p. passerina) ерекшеленетін жеке бірлік құрамайды.

Өсіру

Еркек балапандар көбейту орындарына наурыз айынан бастап (Техас сияқты оңтүстік аймақтарда) мамырдың ортасына дейін (Оңтүстік Альберта және Солтүстік Онтариода) келіп жетеді. Аналық бір-екі аптадан кейін келеді, ал еркек бірден ән айта бастайды, жұптасу үшін іздеп, тартып алуға тырысады. Жұп құрылғаннан кейін ұя салу басталады (аналық келгеннен кейін шамамен екі апта ішінде). Жалпы, көбейту маусымы наурыздан тамыз айына дейін созылады. Әдетте жас, қысқа және тығыз қылқан жапырақты ағаштарда немесе бұталарда. Ұяны аналық құс өздігінен салады. Балапандар жиі қоңырбас торғайларының паразиттік әсеріне ұшырайды, нәтижесінде ұя тасталады. Көбінесе дала шеттерінде немесе жабық жерлерде кездеседі.