Кіріспе
Яһуда Халевидің «Кузари» кітабы, толық атауы – «Қоғамда зейілсіз қалған дін қорғанындағы дәлелдер мен аргументтер кітабы» (كتاب الحجة والدليل في نصرة الدين الذليل: Kitâb al ḥujja wa'l dalîl fi naṣr al dîn al dhalîl), сондай-ақ «Хазар кітабы» (Sefer ha Kuzari) деп те белгілі, ортағасырлық испандық еврей философ, дәрігер және ақыны Яһуда Халевидің ең танымал еңбектерінің бірі. Бұл кітап еврей тілінде 4900 жыл (1139-1140 жылдары) аяқталған. Алғашқыда араб тілінде жазылған, мұның себебі Халевидің испандық қараиттермен болған байланысы. Кейіннен оны көптеген ғалымдар, оның ішінде Яһуда бен Саул ибн Тиббон еврей және басқа тілдерге аударды. Бұл кітап еврей философиясының ең маңызды апологетикалық еңбектерінің бірі саналады. Бірқатар ғалымдар, соның ішінде Моше Гил мен Шаул Штампфер бұл құжаттың нақты тарихи оқиғаны бейнелейтінін күмәндандырды. Хазар қағандығындағы дін өзгертулердің (егер олар болған болса) масштабы белгісіз.
The Kuzari, full title Book of Refutation and Proof on Behalf of the Despised Religion (كتاب الحجة والدليل في نصرة الدين الذليل: Kitâb al ḥujja wa'l dalîl fi naṣr al dîn al dhalîl), also known as the Book of the Khazar (: Sefer ha Kuzari), is one of the most famous works of the medieval Spanish Jewish philosopher, physician, and poet Judah Halevi, completed in the Hebrew year 4900 (1139 40CE). Originally written in Arabic, prompted by Halevi's contact with a Spanish Karaite, it was then translated by numerous scholars, including Judah ben Saul ibn Tibbon, into Hebrew and other languages, and is regarded as one of the most important apologetic works of Jewish philosophy. A minority of scholars, among them Moshe Gil and Shaul Stampfer have challenged the document's claim to represent a real historical event. The scale of conversions within the Khazar Khaganate (if, indeed, any occurred) is unknown.
Кузаридің ықпалы
Кузари еврей халқының, Тораның және Израиль жерінің ерекшелігіне баса назар аударуы, крест жорықтарымен бірге орын алған тарихтағы еврей ойлауының радикалды түрленуіне куәлік етеді. Маймонидтің еңбегінен басқа, ол иудаизмнің кейінгі дамуына терең ықпал етті және еврей діні дәстүрінің орталық бөлігі болып қала береді. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, оның философияға қарсы бейімділігі болғандықтан, Гершом Шолем ең бастысы, оның мен антирационалистік Кабала қозғалысының пайда болуы арасында тікелей байланыс анықталды. Бұл еңбектің идеялары мен стилі Хаскала, яғни еврей ағартушылық қозғалысы аясындағы пікірталастарда маңызды роль атқарды.
Аудармалар
Сонымен қатар, 12 ғасырдағы Яһуда бен Саул ибн Тиббон жасаған еврей аудармасы, он бір рет басылған (1-ші басылымы Фано, 1506), 13 ғасырдың басында Джуда бен Исаак Кардинал жасаған тағы бір (бірақ сәл кем сәтті) еврей аудармасы болды. Одан тек бір бөліктері ғана сақталған. 1887 жылы Гартвиг Хиршфельд мәтінді түпнұсқа араб тілінде алғаш рет жариялады; 1977 жылы Дэвид Х. Банет араб тіліндегі сынды аудармасын жариялады. Араб тіліндегі басылымымен бірге Хиршфельд алты ортағасырлық қолжазбаға негізделген Ибн Тиббон аудармасының сынды басылымын да жариялады. 1885 жылы Хиршфельд алғашқы неміс тіліне аудармасын жариялады, ал 1905 жылы оның ағылшын тіліне аудармасы жарық көрді. 1972 жылы Ехуда Еван Шемуэльдің араб тілінен заманауи еврей тіліне алғашқы аудармасы жарық көрді. 1994 жылы Шарль Туатидің араб тілінен француз тіліне аудармасы жарық көрді. 1997 жылы раввин Йосеф Кафихтың араб тіліндегі түпнұсқадан еврей тіліне аудармасы жарық көрді, ол қазір төртінші басылымында (2013 жылы жарық көрді). Раввин Н. Даниэль Коробкиннің 2009 жылғы ағылшын тіліне аудармасы Feldheim Publishers баспасында басылып шықты.
Кіріспе
Патшаның Аллаға мойын бұруына дейінгі оқиғалар туралы қысқаша баяндағаннан кейін, оның философ, христиан және мұсылманмен олардың сенімдері туралы сөйлескеннен соң, сахнаға бір еврей шығады және оның алғашқы сөзі патшаны таң қалдырады. Өйткені, ол Алланың бар екенін дәлелдеудің орнына, Алланың израильдіктерге жасаған кереметтерін айтады және түсіндіреді. Патша мұндай кіріспеге таңғалып, оны ұғымсыз деп санайды, бірақ еврей оған Алланың бар екендігі, әлемнің жаратылуы сияқты мәселелер дін арқылы үйретілгендіктен, ешқандай теориялық дәлелдерге мұқтаж емес деп жауап береді. Одан әрі, ол өзінің діни жүйесінің негізі болып табылатын қағиданы ұсынады, атап айтқанда, аянды дін табиғи діннен әлдеқайда артық. Себебі діннің, яғни адамгершілік тәрбиенің мақсаты – адамда жақсы ниеттерді қалыптастыру емес, оны жақсы амалдар жасауға итермелеу. Бұл мақсатқа философиямен, ол жақсылықтың мәнін анықтай алмайтындықтан, қол жеткізу мүмкін емес, бірақ жақсылықты үйрететін діни тәрбие арқылы оны қамтамасыз етуге болады. Ғылым – барлық шындықтың ұрпақтан-ұрпаққа жеткен жиынтығы болса, діни тәрбие дәстүрлер жиынтығына негізделген; яғни, тарих – адам мәдениеті мен ғылымының дамуындағы маңызды фактор.
"Creatio ex Nihilo" (Жаратылыстан кейін жоқ)
Халевидің айтуынша, яһудилер әлем жаратылғаннан бері адамзат тарихының дамуы туралы жазбалардың жалғыз сақтаушылары болғандықтан, олардың дәстүрлерінің басымдығын жоққа шығаруға болмайды. Халеви, діни шындыққа негізделген яһуди мәдениеті мен ғылымға ғана негізделген грек мәдениетінің арасында ешқандай салыстыру мүмкін емес деп тұжырымдайды. Ол грек философтарының даналығы Израиль пайғамбарларына берілген илаһи қолдаудан мүлдем құралған емес деп санайды. Егер Аристотель әлемнің жоқтан жаратылғаны туралы сенімді білген болса, ол оны материяның мәңгілігін дәлелдеу үшін ұсынған аргументтердей берік аргументтермен қолдаған болар еді. Дегенмен, материяның мәңгілігіне сену яһуди діни идеяларына толыққанды қайшы келмейді, себебі Жаратылыс туралы Киелі кітаптағы баяндама тек адамзаттың басталуына қатысты және материяның бұрыннан бар болу мүмкіндігін жоққа шығармайды. Бірақ, дәстүрге сүйене отырып, яһудилер "creatio ex nihilo" теориясына сенеді, және бұл теория материяның мәңгілігіне сенуді қолдайтын аргументтердей қуатты аргументтермен қамтамасыз етілуі мүмкін. Неоплатондардың "creatio ex nihilo" теориясына қарсы, Абсолютті шексіз және мінсіздің кемшіл және шектеулі жаратылыстарды жасай алмайтыны туралы айтқан пікірі, барлық материалдық нәрселердің болуын табиғаттың әрекетіне жатқызу арқылы жойылмайды; себебі соңғысы – бұл себептер тізбегіндегі алғашқы себеп, яғни Құдайға байланысты бір буын ғана.
Оның сенімінің жоғарылығы
Халеви енді өзінің діні – яғни иудаизмнің басымдығын көрсетуге тырысады. Израильдіктердің Мысырда және шөлде сақталуы, оларға Синай тауында Таураттың (заңның) берілуі және олардың кейінгі тарихы – оның басымдығының айқын дәлелі. Ол патшаға Құдайдың құштарлығына тек оның барлық бұйрықтарын толық орындау арқылы қол жеткізілетінін, ал осы бұйрықтардың тек яһудилерге ғана міндетті екенін түсіндіреді. Құдай яһудилерді неліктен артықшылыққа ие етті деген сұраққа «Кузари» кітабының I:95-ші бетінде жауап берілген: бұл олардың тегіне байланысты, яғни Нұхтың ең ізгі ұлы Шем еді. Оның ең тақуа ұлы Арпақшат және т.б. Ыбырайым Арпақшаттың ұрпағы, Ысқақ Ыбырайымның ең ізгі ұлы, ал Яқуб Ысқақтың ең ізгі ұлы болды. Яқубтың ұлдарының барлығы лайықты адамдар еді және олардың ұрпақтары яһудилерге айналды. Содан кейін яһудилер жанның мәңгілігі, қайта тірілу, сыйлық және жаза туралы мәліметтердің Қасиетті кітапта және яһуди жазбаларында қамтылғанын көрсетеді.
Атрибуттар мәселесі
Екінші мақалада Яһуда алдыңғы мақалада қысқаша айтылған теологиялық сұрақтарды толыққанды талқылайды. Олардың біріншісі – Құдайдың сипаттары туралы мәселе. Яһуда Саадия Гаон мен Бахия ибн Пакуда ұсынған, қасиеттердің мәніне қатысты ілімді толығымен қабылдамайды. Оның пікірінше, мәнді қасиеттер мен басқа қасиеттер арасында ешқандай айырмашылық жоқ. Егер қасиет Құдайдың бір белгісін көрсететін болса, онда оны басқа қасиеттерден артық қолдану мүмкін емес, себебі Ол туралы ештеңе айту қиын. Ал егер қасиет тек қарама-қарсы белгінің жоқтығын білдірсе, онда кез келген қасиетті қолданудың еш зияны жоқ. Сондықтан Яһуда Киелі кітапта кездесетін барлық қасиеттерді үш топқа бөледі: белсенді, салыстырмалы және теріс. Соңғы топта тек терістеуді білдіретін барлық мәнді қасиеттер бар. Қасиеттер мәселесі антропоморфизммен тығыз байланысты болғандықтан, Яһуда осы тақырыпты кеңінен талқылайды. Құдайдың денелі болуы туралы ұғымды дінге қайшы деп есептесе де, антропоморфизмнің барлық сезімдік түсініктерін толығымен қабылдамау дұрыс емес дейді, себебі осы идеялар адам жанын Құдайға деген құрметпен толтырады. Мақаланың қалған бөлігі мына тақырыптарды қамтиды: Израильдің артықшылығы, басқа елдерге қатысты пайғамбарлық жер, яғни яһудилердің басқа ұлттарға қатыстысы; құрбандықтар; Яһуда пікірінше, адам денесін бейнелейтін киелі шатырдың құрылысы; Израильдің жоғары рухани дәрежесі, оның басқа халықтармен қарым-қатынасы жүрек пен мүшелер арасындағы байланыс сияқты; Иудаизмнің аскетизмге қарсылығы, себебі Құдайдың ризашылығына ие болу үшін тек Оның бұйрықтарын орындау керек, ал бұл бұйрықтар жанның қабілеттері ұсынатын құштарлықты басуды емес, оларды тиісті орында және шамада пайдалануды талап етеді; еврей тілінің артықшылығы, ол қазір яһудилердің тағдырын бөліссе де, басқа тілдерге қатысты яһудилердің басқа ұлттарға, ал Израильдің басқа елдерге қатыстысы сияқты.
Үшінші эссе - ауызша дәстүр
Үшінші эссе қараизм ілімдерін жоққа шығаруға және ауызша дәстүр, яғни Талмудтың даму тарихына арналған. Яһуда ха Леви ауызша дәстүрге жүгінбей, қағидаларды орындаудың жолы жоқ екенін көрсетеді; мұндай дәстүр әрдайым болғанын Киелі кітаптың көптеген аяттарынан-ақ көруге болады, себебі түпнұсқа мәтінде дауыстылар мен белгілер болмағандықтан, оны оқудың өзі оған тәуелді.
Төртінші эссе - Құдайдың есімдері
Төртінші мақала Киелі кітаптағы Құдайдың әртүрлі есімдерін талдаумен басталады. Яһуданың сөзіне сәйкес, тетраграмматоннан басқа барлық есімдер – Құдайдың дүниедегі қызметінің әртүрлі күйлерін көрсететін сипаттар. Есімдердің көптігі Оның мәнінің көптігін білдірмейді, дәл сол сияқты күн сәулесінің әртүрлі заттарға тигізетін әсері де бірнеше күннің болуын білдірмейді. Пайғамбардың сезіміне Құдайдың іс-әрекеттері адамның іс-әрекеттерінің бейнесінде көрінеді. Періштелер – Құдайдың елшілері, олар белгілі бір уақыт бойы өмір сүруі мүмкін немесе арнайы мақсаттар үшін жаратылған. Құдайдың есімдерінен және періштелердің мәнінен Яһуда өзінің сүйікті тақырыбына көшіп, Пайғамбарлардың көзқарастары Құдайды танудың философтардың ұстанымдарынан гөрі таза көзі екенін көрсетеді. Ол "Сефер Йецира" кітабына үлкен құрметпен қарағанымен, одан көптеген үзінділер келтіреді, бірақ Ыбырайымның ондағы түсініктері Құдай оған уахи бермес бұрын патриарх ұстанған екенін қосымша айтады. Мақала ежелгі еврейлердің астрономия және медицина саласындағы біліміне қатысты мысалдармен аяқталады.
Бесінші эссе - Философияға қарсы аргументтер
Бесінші және соңғы эссе автор заманында белгілі болған түрлі философиялық жүйелерді сынауға арналған. Яһуда Аристотельдің космологиясына, психологиясына және метафизикасына кезекпен шабуыл жасайды. Оның пікірінше, Аристотельдің космологиялық принципіне негізделген эманация іліміне қарсы, ол былай деп сұрақ қояды: «Эманация неге ай сферасында тоқтады? Әрбір интеллект неліктен тек өзі және одан шыққан нәрсе туралы ғана ойлайды, соның нәтижесінде бір эманацияны тудырады, алдыңғы интеллекттерді мүлдем ойламайды, осылайша көптеген эманацияларды тудыру қабілетін жоғалтады?» Ол Аристотельдің адам жаны – оның ойы және философтың жаны ғана дене өлгеннен кейін белсенді интеллектпен бірігеді деген теориясына қарсы шығады. «Өлмейтін өмірге ие болу үшін қандай білімді игеру керек? Адам жаны басқадан қалай ерекшеленеді? Бір рет ойланған нәрсені қалай ұмытуға болады?» және осы сияқты тағы көптеген сұрақтар қояды. Ол Мотекалламинге, олардың әлемнің жаратылуы, Құдай және Оның біртүтастығы туралы аргументтерін диалектикалық жаттығулар мен құрғақ сөздер деп атағандықтан, ерекше қаталдық танытады. Алайда, Юда ха Леви философиялық спекуляцияны жаратылыс және Құдайға қатысты мәселелермен шектеуге қарсы; ол грек философтарының үлгісімен материалдық әлемнің жаратылысын зерттейді. Осылайша ол кез келген нәрсе материя мен формадан тұрады деп мойындайды. Сфералардың қозғалысы элементтер сферасын құрады, олардың бірігуінен барлық тіршілік иелері пайда болды. Климатқа байланысты өзгеретін бұл бірігу материяға Құдайдан түрлі формаларды қабылдау мүмкіндігін берді – жаратылыс сатысындағы ең төменгісі минералдан бастап, минералдық, өсімдік және жануарлық қасиеттерімен қатар, сонымен қатар белсенді интеллектінің әсерімен гиликалық интеллектке ие болғандықтан, ең жоғарысы – адам. Рационалды жанды құрайтын бұл гиликалық интеллект – рухани субстанция, жай ғана емес, сондықтан ол жойылмайды. Жан және оның қабілеттері туралы талқылау ерік бостандығы мәселесіне әкеледі. Яһуда эпикурейшілер мен фаталистерге қарсы ерік бостандығы доктринасын қолдайды және оны Құдайдың қамқорлығы мен толық біліміне сеніммен үйлестіруге тырысады.