Кіріспе
Эскимо-алеут тілдері отбасының тілі Алеут (/æ//l//i//uː//t//, /ə/'/l//uː//t/ ALeeoot, əLOOT) немесе Унангам Тунуу – Алеут аралдарында, Прибилоф аралдарында, Командер аралдарында және Аляска түбегінде (Алеут тілінде Аляска, штаттың Аляска атауының шығу тегі) тұратын алеуттардың тілі. Алеут тілі – эскимо-алеут тілдер отбасының алеут тармағындағы жалғыз тіл. Алеут тілі үш диалектіден тұрады: Уналаска (Шығыс Алеут), Атка/Аткан (Атка Алеут) және Ату/Атуан (Батыс Алеут; қазір жойылған). Осы себепті Шығыс және Аткан алеуттері «қатерлі түрде жойылып бара жатқан және жойылған» деп саналады және олардың кеңейтілген, санатталған ұрпақтар аралық үзіліс шкаласы (EGIDS) бойынша бағасы 7-ге тең. Алеут тілін жаңғырту міндеті көбінесе жергілікті билік пен қоғамдық ұйымдарға жүктелген. Тарихи түрде алеут тілінде сөйлейтін аймақтардағы мектептердің көпшілігі оқу бағдарламаларында тіл/мәдениет курстарын ұсырмайды, ал ұсынылса да, тілді еркін немесе жетік меңгерген мамандарды дайындамайды.
Aleut ('/æ//l//i//uː//t//, //ə/'/l//uː//t/ ALeeoot, əLOOT) or Unangam Tunuu is the language spoken by the Aleut living in the Aleutian Islands, Pribilof Islands, Commander Islands, and the Alaska Peninsula (in Aleut Alaxsxa, the origin of the state name Alaska). Aleut is the sole language in the Aleut branch of the Eskimo–Aleut language family. The Aleut language consists of three dialects, including Unalaska (Eastern Aleut), Atka/Atkan (Atka Aleut), and Attu/Attuan (Western Aleut; now extinct). Because of this, Eastern and Atkan Aleut are classified as "critically endangered and extinct" and have an Expanded Graded Intergenerational Disruption Scale (EGIDS) rating of 7. The task of revitalizing Aleut has largely been left to local government and community organizations. The overwhelming majority of schools in the historically Aleut speaking regions lack any language/culture courses in their curriculum, and those that do fail to produce fluent or even proficient speakers.
Тарих
Эскимо және алеут халықтары 4000-6000 жыл бұрын Азиядан Берингия – Азия мен Солтүстік Американы жалғаған жер көпірі арқылы көшіп келген. Осы кезеңде прото-эскимо-алеут тілі қолданылып, шамамен 2000 ж.б.д. екіге бөлінген. Екі тармақтың айырмашылығы Аляскадағы эскимо тілдерінің тілдік әртүрлілігінен туындаған деп саналады, себебі эскимо тілдері географиялық аймақ бойынша Канада арқылы Гренландияға дейін кеңінен таралған. Екі тармақ бөлінгеннен кейін олардың дамуы салыстырмалы түрде оқшауланған жағдайда жүрді деп есептеледі. Дәлелдер 4000 жыл бұрын Шығыс Алеут аралдарында алеут тілінде сөйлейтін халықтың мәдениеті қалыптасқанын, содан кейін 1500 жыл бойы батысқа қарай Жақын аралдарға дейін біртіндеп кеңейгенін көрсетеді. Шамамен 1000 жыл бұрын тағы бір батысқа қарай кеңейу орын алған болуы мүмкін, бұл алеут диалектілері арасында айқын әртараптандырудың болмауын түсіндіреді, себебі шығыс алеут ерекшеліктері батысқа қарай тараған. Бұл екінші батысқа қарай кеңейу Алясканың оңтүстік-шығысы және Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауымен мәдени жақындық кезеңі ретінде сипатталады, бұл алеут тілінің көршілес эскимо емес тілдермен ортақ тілдік ерекшеліктерін, мысалы көпше түрі құрау ережелерін түсіндіруге болады. 18 және 19 ғасырларда орыс отарлаушылары мен саудагерлерінің келуіне байланысты алеут тілінде көптеген орыс сөздері кездеседі. Алайда, олар тілдің негізгі сөздік қорына елеулі әсер етпейді, сондықтан тілге күшті ықпал еткені айтылмайды. 2021 жылдың наурызында Беринг диалектісінің соңғы туатын сөйлеушісі Вера Тимошенко 93 жасында Камчаткадағы Беринг аралындағы Никольское қаласында қайтыс болды.
Қайта жаңғырту
Алеут тілін жаңғырту шаралары – бұл соңғы кезде пайда болған құбылыс, және олар көбінесе алеуттардың өз қолдарында. Тілді сақтауға жасалған алғашқы әрекеттер орыс православие шіркеуі миссионерлерінің жазбалары арқылы көрінді. Дегенмен, тарихи оқиғалар мен жағдайлардың өркендеуі алеут тілінің маңыздылығын жоғалтуына және тілдің одан әрі сақталуы үшін шаралар қабылдау қажеттігіне әкелді. Тіл мамандары алеут қауымдастығымен байланысып, қалған сөйлеушілерден тілді жазу және құжаттауға тырысып жатыр. Бұл жұмыс нәтижесінде "100 сағаттық әңгімелер, алеут тіліндегі транскрипциясы мен аудармасы компакт-дискілерге немесе DVD-дискілерге жазылады". Егер алеут тілі жойылып кетсе, бұл жазбалар тіл мамандары мен Алеут халқының ұрпақтарына тіл туралы барлық білімді жеткізуге мүмкіндік береді. Тілді құтқаруға бағытталған осындай шараларды университеттер мен жергілікті қоғамдық ұйымдар, мысалы, Алеут/Прибилоф аралдары қауымдастығының тілді жаңғырту жөніндегі жұмыс тобы қолдап келеді, ал үкіметтің алеут халқымен байланысы өте шектеулі. Калифорнияның жергілікті тілдеріне ұқсас, Алясканың жергілікті тілдеріне де АҚШ үкіметі аз назар бөлген. Тіл мамандары тілді жазу және құжаттаумен айналысса, жергілікті алеут қауымдастықтары тілшілерге көмектесу және алеут халқының санасын арттыру арқылы тіл мен мәдениетін сақтап қалуға тырысады. Memrise платформасында Unangam Qilinĝingin деп аталатын алеут тілі курсы бар.