Кіріспе

Теңіздерде және басқа да су кеңістіктерінде барлау жүргізуге арналған әскери ұшақтар. Теңіздік патрульдік ұшақ (MPA), сондай-ақ патрульдік ұшақ, теңіздік барлау ұшағы, теңіздік қадағалау ұшағы немесе ескі американдық терминдегі патрульдік бомбалаушы – теңіздік патрульдік міндеттерде, әсіресе су астына қарсы күрес (ASW), кемеге қарсы күрес (AShW) және іздеу-құтқару (SAR) операцияларында су үстінде ұзақ уақыт бойы жұмыс істеуге арналған, қанаттары тұрақты ұшақ. Спутниктер, кемелер, ұшқышсыз әуе кемелері (UAV) және тікұшақтар сияқты теңіздік қадағалаудың басқа да ресурстарының арасында MPA маңызды құрал болып табылады. ASW операцияларын жүзеге асыру үшін MPA әдетте әуеден тасталатын сонарлық буйлармен және торпедалармен жабдықталады, сондай-ақ төмен биіктікте ұзаққа созылған ұшуға қабілетті.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Корольдік әскери-теңіз әуе қызметі мен Француздық теңіз авиациясы қазіргі теңіздік патрульдік ұшақтар деп танитын алғашқы ұшақтарды, негізінен, су асты кемелеріне қарсы патрульдеу үшін пайдаланды. Франция, Италия және Австрия-Мажарстан Жерорта теңізі, Адриатика және басқа да жағалау аймақтарында көптеген кішігірім патрульдік ұшақтарды қолданды, ал немістер мен британдықтар Солтүстік теңізде күресті. Алғашқыда, дирижабльдер мен цеппелиндер ғана пайдалы жүкпен он сағаттық ұзақ патрульдерде ұшуға қабілетті болды, ал қысқа қашықтықтағы патрульдер Sopwith 1½ Strutter сияқты құрлықтағы ұшақтармен жүргізілді. Көптеген арнайы патрульдік шарлар салынды, әсіресе британдықтар жасады, оның ішінде 158 түрленуі салынған SS класындағы дирижабльдер болды. Соғыс жалғасқан сайын, көптеген ұшақтар осы рөлге арнайы дамытылды, соның ішінде FBA Type C сияқты кішкентай ұшақтар, Short 184 сияқты үлкен гидроұшақтар немесе Felixstowe F.3 сияқты ұшақтар. Феликсстоудың жетілдірілген үлгілері 20-жылдардың ортасына дейін Корольдік әуе күштерінде, ал АҚШ Әскери-теңіз күштерінде Curtiss F5L және 1938 жылға дейін қызмет еткен Әскери-теңіз ұшақ зауыты PN ретінде пайдаланылды. Соғыс кезінде Дорнье Luftschiffbau Zeppelin компаниясында жұмыс істеп жүргенде толық алюминийлі ұшақ конструкцияларында маңызды инновациялар жасады және төрт үлкен патрульдік ұшақ жасады, олардың соңғысы Zeppelin Lindau Rs. IV болды, ол басқа жерлердегі дамуға ықпал етті, нәтижесінде ағаш корпустар металлдан жасалғандармен алмастырылды, мысалы, Short Singapore ұшағында. Ұзақ қашықтықтағы патрульдік ұшақтардың табысы оларды жоюға арналған, мысалы, Hansa Brandenburg W.29 сияқты арнайы истребительдерді жасауға әкелді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыстың көптеген патрульдік ұшақтары бомбалаушылар немесе жолаушы ұшақтарынан өзгертілді, мысалы, Lockheed Hudson, бастапқыда Lockheed Model 14 Super Electra болған, сондай-ақ соғыс басталғанға дейін монопландармен алмастырыла бастаған Supermarine Stranraer сияқты ескі екі қанатты ұшақтар. Британдықтар теңіздік патрульдеуге арналған, Vickers Wellington және Armstrong Whitworth Whitley сияқты мақсатқа сәйкес құрылған ұшақтарды толықтыру үшін ескірген бомбалаушыларды кеңінен пайдаланды, ал АҚШ Douglas B-18 Bolo ұшағын жақсырақ ұшақтар қолжетімді болғанға дейін осы рөлге бөлді. Америка Құрама Штаттарының Әскери-теңіз күштері, әсіресе Кариб теңізінің, Багам аралдарының, Бермуданың, Мексика шығанағының, Пуэрто-Риконың, Тринидадтың және кейіннен Азор аралдарының жылы және тыныш суларында кеңінен пайдаланды. Конфликтте бірқатар арнайы мақсаттағы ұшақтар қолданылды, оның ішінде америкалық екі қозғалтқышты Consolidated PBY Catalina ұшақ қайықтары және одақтастардың үлкен, төрт қозғалтқышты британдық Short Sunderland ұшақ қайықтары. Тынық мұхитында Catalina ұшағы ұзақ қашықтықтағы Martin PBM Mariner ұшақ қайығымен бірте-бірте алмастырылды. Осі державалары үшін ұзақ қашықтықтағы жапондық Kawanishi H6K және Kawanishi H8K ұшақ қайықтары, сондай-ақ неміс Blohm & Voss BV 138 дизельді үш қозғалтқышты ұшақ және Focke Wulf Fw 200 Condor жолаушы ұшағы болды. Атлантиканың ортасындағы саңылауды, немесе "Қара саңылауды" жабу үшін, Осілік суасты қайықтары одақтас кемелеріне МПА-ның жеткенше алаңдатуы мүмкін болғандықтан, Британдық Корольдік Әуе күштері, Корольдік Канада Әуе күштері және АҚШ Әуе күштері американдық Consolidated B-24 Liberator бомбалаушысын енгізді, ол сол дәуір үшін өте ұзақ қашықтыққа ұша алатын. B-24 сонымен қатар PB4Y-2 Privateer ұшағының негізі болды, бұл АҚШ Әскери-теңіз күштері кеңінен қолданған, Тынық мұхитында қызмет еткен арнайы МПА нұсқасы. Соғыс кезінде әуеден су үсті кемелеріне арналған радар және сонобуйлар жетілді, бұл ұшақтардың суасты қайықтарын, әсіресе түнде және нашар ауа райында табу және жою қабілетін арттырды. Тағы бір жетістік – тиімді камуфляж схемаларын қабылдау болды, бұл Атлантикада ақ бояу схемаларын кеңінен қолдануға әкелді, су үстіндегі U- қайықтарына ескертуді азайту үшін, ал АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ұшақтары түнгі уақытта жапон күштерінің қаупіне байланысты жоғары ашық көк-сұр және төменгі ақ түстен толығымен қара көк түске ауысты.

Салқын соғыс дәуірі

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі онжылдықтарда MPA миссиясын азаматтық авиалайнерлерден алынған ұшақтар ішінара қолға алды. Бұл ұшақтардың ұшу қашықтығы мен тиімділігі соғыстағы бомбалаушы ұшақтардың көпшілігінен артық болды. 1950 жылдардағы соңғы реактивтік бомбалаушылар ұзақ уақыт бойы су үстінде патрульдеуге қажетті төзімділікке ие болмады, сондай-ақ су астына қарсы операциялар үшін қажетті төмен жылдамдықпен ұшу мүмкіндігі де болмады. 1960-1970 жылдар мен 1980 жылдар аралығында НАТО-ның теңіз үстемдігіне ең басты қауіп – Кеңес теңіз флоты мен Варшава шартының су асты кемелері болды. Оларға НАТО флоттары, жоғарыда аталған НАТО патрульдік ұшақтары және күрделі су асты тыңдау жүйелері қарсы тұрды. Бұл жүйелер Солтүстік Атлантиканың Гренландиядан Исландияға, Фарер аралдарына және Ұлыбританияның Шотландиясына дейінгі "GIUK Gap" деп аталатын бөлігін қамтиды. НАТО патрульдік ұшақтарының әуе базалары да осы аймақтарда орналасқан: Гренландия, Исландия және Ньюфаундлендте орналасқан АҚШ Әскери-теңіз күштері мен Канада ұшақтары; Шотландия мен Солтүстік Ирландияда орналасқан британдық ұшақтар; және өз елдерінде орналасқан норвегиялық, голландиялық және неміс ұшақтары. 1940 жылдардың соңында RAF совет теңіз күштерінің су асты кемелерінің күрт өсуін күтіп, Avro Lancaster бомбалаушысының арнайы MPA нұсқасы – Avro Shackleton-ді пайдалануға енгізді. Shackleton-ның MR 3 үлгісі, түрлі құрылымдық жақсартулармен қатар, бағытталатын торпедалар мен Mk 101 Lulu ядролық тереңдік бомбаларымен жабдықталды. 1960 жылдардың соңында реактивтік қозғалтқышты қолданатын Hawker Siddeley Nimrod, De Havilland Comet авиалайнерінің негізінде жасалды және пайдалануға енгізіле бастады. 2000 жылдары жетілдірілген үлгі, BAE Systems Nimrod MRA4 әзірленді, бірақ жоба тоқтатылып, ақырында Boeing P-8 Poseidonмен алмастырылды. АҚШ Әскери-теңіз күштері MPA ұшақтарының қосындысын пайдаланды, оның ішінде құрлықтағы Lockheed P-2V Neptune (P2V) және авианосектегі Grumman S-2 Tracker ұшақтары болды. 1970 жылдары P-2V толығымен Lockheed P-3 Orionмен алмастырылды, ол 21-ші ғасырдың басына дейін қызметте болды. Төрт турбовинтті қозғалтқышпен жабдықталған P-3, 1950 жылдардағы Lockheed Electra авиалайнерінің негізінде жасалған. ASW және SAR мүмкіндіктеріне қоса, көптеген P-3C ұшақтары су бетіндегі кемелерге шабуыл жасау үшін Harpoon және Maverick зымырандарын тасымалдауға бейімделді. Америкалық P-3 ұшақтары бұрын ASW үшін Lulu ядролық тереңдік зарядымен қаруланды, бірақ олар қаруланудан алынып, ондаған жылдар бұрын жойылды. АҚШ, Жапония және Канадада өндірілген P-3 ұшағын АҚШ, Жапония, Канада, Австралия, Иран, Бразилия, Германия, Нидерланды, Жаңа Зеландия, Норвегия, Испания және Тайвань елдерінің әуе күштері мен теңіз күштері пайдаланды. Канадалық нұсқасы CP-140 Aurora деп аталады. 1960 жылдары Солтүстік Атлантика шарты ұйымының (НАТО) жаңа MPA үшін ұсыныс сұрауына жауап ретінде француздық көпұлтты консорциум Société d'Étude et de Construction de Breguet Atlantic (SECBAT) Breguet 1150 Atlantic ұшағын жасады. Осы типті пайдаланатындар – Франция, Германия, Италия, Пәкістан және Нидерланды теңіз күштері. 1980 жылдары жаңа жабдықтар мен авиациялық электроникамен жабдықталған Atlantic Nouvelle Génération немесе Atlantique 2 жаңартылған нұсқасы пайдалануға енгізілді, оған жаңа радар, сонарлық процессор, алдыға қарайтын инфрақызыл камера мұнарасы және Exocet кемеге қарсы зымыранын тасымалдау мүмкіндігі қосылды. 2005 жылға қарай француздық Dassault Aviation компаниясы Atlantic үшін маркетингтік жұмыстарды тоқтатуға шешім қабылдады, оның орнына Dassault Falcon 900 корпоративтік ұшағының MPA нұсқасын насихаттады. Осы кезеңде Жапония бірнеше мақсатқа арналған MPA ұшақтарын жасады. Shin Meiwa PS-1 ұшақ қайығы жапондықтардың жаңа ASW платформасына деген қажеттілігін қанағаттандыру үшін жасалды. PS-1-дің жаңартылған нұсқасы ShinMaywa US-2 амфибиясы, PS-1-дің орнын басу үшін 21-ші ғасырдың басында пайдалануға енгізілді. 2010 жылдары Жапонияның теңіздік өзін-өзі қорғау күштері (JMSDF) ескі P-3C Orion ұшағының орнын алмастыру үшін Kawasaki P-1 ұшағын пайдалануға енгізді. Австралияның Корольдік әуе күштері мен Австралияның Корольдік теңіз күштері соғыстан кейінгі MPA қажеттіліктерін Avro Lincoln бомбалаушы ұшағының созылған фюзеляжы арқылы қанағаттандырды. Алайда, бұл тип тез арада толықтырылды және ақырында P-2V және кейін P-3C сияқты жаңа ұшақтармен алмастырылды, ол қызметтегі ASW типінің жалғыз түрі болды. Кеңес Одағы азаматтық авиалайнерден Ильюшин Ил-38 ұшағын жасады. Сол сияқты, Канаданың Корольдік әуе күштері британдық Bristol Britannia авиалайнерінен Canadair CP-107 Argus ұшағын алды. Argus-тың орнын Lockheed Electra негізінде жасалған CP-140 Aurora ұшағы басты. Солтүстік соғыс аяқталғаннан бері, ірі масштабты су асты кемелерінің шабуылы қаупі азайды және көптеген әуе күштері мен теңіз күштері патрульдік ұшақтар паркін қысқартуда. Қызметтегілер әлі де іздеу-құтқару, контрабандаға қарсы күрес, қақпайлыққа қарсы күрес, теңіз жануарларын браконьерлікке қарсы қорғау, эксклюзивті экономикалық аймақтарды сақтау және теңіз заңдарын сақтау үшін қолданылады.

Қару-жарақ және қарсы шаралар

Ең алғашқы патрульдік ұшақтар бомбалар мен пулеметтер тасыды. Соғыстар арасында британдықтар патрульдік ұшақтарын 37 мм COW зеңбірегімен жабдықтау тәжірибесін жасады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, белгілі бір тереңдікте жарылатын тереңдік зарядтары, ал кейіннен үлкен металл заттардың жанында болғанда, тікелей соқтығысқанда жарылатын су астына қарсы бомбалардың орнын басты. Патрульдік ұшақтар жау территориясына жақын аймақтарды патрульдеу кезінде қажет болатын қорғаныс қару-жарағын да алып жүрді, мысалы, Бискай шығанағындағы одақтастардың операцияларында U- қайықтарын нысанаға алу. Одақтастардың U- қайықтарына қарсы патрульдік ұшақтармен жеткен табыстары нәтижесінде, немістер U- қайықтарын базадан шығару үшін U-flak (көбірек авиацияға қарсы қару-жарақпен жабдықталған су асты қайықтары) енгізді және командирлерді су бетінде қалып, шабуылдаушы кемелерге жауап беруге ынталандырды, оның орнына тез суға батып құтылуға тырыспады. Бірақ U-flak ұзаққа соқпады, өйткені қарсы пилоттар тактикасын өзгертті. Су асты қайықтарын радарлық ескерту қабылдағыштарымен және сноркельмен жабдықтау оларды табуды қиындатты. Неміс ұзақ қашықтықтағы патрульдік ұшақтарына қарсы тұру үшін Корольдік теңіз күштері "CAM кемесін" енгізді, ол жау ұшақтарына қарсы бір рет ұшырылатын бір ғана истребитель ұшағымен жабдықталған сауда кемесі болды. Кейіннен, екінші дүниежүзілік соғыстың шағын эскорт-тасымалдағыштары терең мұхиттарды қамти бастады, ал 1943 жылдың ортасында Португалиядағы Азор аралдарындағы құрлықтағы әуе базалары қолжетімді болды. Технология жетілген сайын, бомбалар мен тереңдік зарядтарына жаудың су асты қайығын анықтап, оның соңынан еріп, жарылатын акустикалық торпедалар қосылды. АҚШ Теңіз күштері 1943 жылы Mark 24 минасын пайдалануды бастады, ол қауіпсіздік шарасы ретінде мина деп белгіленді. Соғыс кезінде ол 37 жау су асты қайығын батырды. Суық соғыс кезеңінде ядролық оқ-дәрісі бар тереңдік бомбасы енгізілді, жарылыс болған жағдайда су асты қайығын жою ықтималдығын дерлік 100 пайызға дейін арттырды. Патрульдік ұшақтардың негізгі міндеті су астына қарсы соғыс болғанымен, олардың үлкен жүк көтергіштігі оларды номиналды міндеттерінен тыс түрлі қару-жарақтармен жарақтандыруға мүмкіндік берді. Lockheed P-3 Orion қанат астындағы пилондармен жабдықталған, олар AGM 84 Harpoon кемеге қарсы зымыраны, AGM 65 Maverick жер-әуе зымырасын, онға дейін CBU 100 кластерлік бомба, ракеталық шатырларды, теңіз миналарын және стандартты Mark 80 жалпы мақсаттағы бомбаларды тасыды. Корольдік әуе күштерінің Hawker Siddeley Nimrod ұшағы 1982 жылы Фолкленд соғысы кезінде AIM 9 Sidewinder зымырандарымен жабдықталды, аргентиналық әуе күштерінің патрульдік ұшақтарына шабуыл жасау үшін.