Кіріспе

Бауырымен жорғалаушылар туысы
дерматологиялық жағдай

Гелодерма – уы бар кесірткелердің туысы, оған бес түр кіреді, олардың барлығы да улағыш. Бұл Helodermatidae тұқымдасының қазіргі уақытта сақталған жалғыз туысы.

Сипаттама

Гелодерма тұқымдасына гилалық монстр (H. suspectum) және төрт түрлі мұнаралы кескіш кіреді. Олардың көздері жылмайды және басында бекітілген. Гилалық монстр – ірі, денелі, көбінесе баяу қозғалатын, құрғақ шөлдерді ұнататын бауырымен жорғалаушы. Мұнаралы кескіштерге қарағанда едәуір шапшаң және ылғалды ортаны жақсы көреді. Гелодерманың барлық түрлерінің құйрықтары май жинауға арналған мүшелер болып табылады. Бас, арқа және құйрықтың қабыршақтары дөңгелек тәрізді, остеодермалары бар, бұл оларды жақсы қорғайды. Құрсақ қабыршақтарында остеодермалар жоқ. Көптеген түрлерінің түсі қараңғы, сары немесе қызғылт реңде болады.

Уыт

Гелодерманың улы бездері төменгі жақтарының соңында орналасқан, жыландардың улы бездерінен өзгеше – олар көздерінің артында орналасқан. Сондай-ақ, жыландардан айырмашылығы, гила монстры мен мұнаралы кесірткелерде уды бірден енгізуге қажетті бұлшық еттері жоқ. Олар уды құрбанның етіне шайнап енгізуге мәжбүр. Гелодерма уы тек қорғану үшін қолданылады. У бездерінің қазіргі гелодерматидтерге алып келетін эволюциялық тарихтың ерте кезеңінде пайда болғаны саналады, себебі олардың болуы тіпті 65 миллион жыл бұрынғы Paraderma туысының қазба қалдықтарында да байқалады. Әдетте, ересек гелодерматидтің денесінде шамамен 15-20 мг у болады, ал адам үшін өлімге алып келетін доза 5-8 мг шамасында.

Диета

Гелодерматидтер етқоректілер, кеміргіштер және басқа да ұсақ сүтқоректілермен қоректенеді, сондай-ақ құстар мен бауырымен жорғалаушылардың жұмыртқаларын жейді.

Көбею

Гелодермалардың барлық түрлері жұмыртқа салады. Гила жабайысы әдетте 6 жұмыртқа салады, ал бұрандалы кекірткелер шамамен 18 жұмыртқаға дейін салады. Бұрандалы кекірткелер мен Гила жабайысы Африка, Азия және Австралияның мониторлы кекірткелеріне (варанидтерге) жақын болғанымен, кең географиялық ажырауы және варанидтерде кездеспейтін ерекшеліктері оларды жеке отбасыға жатқызуға негіз береді. Типтік түрі – Heloderma horridum, оны алғаш рет 1829 жылы Аренд Вигман сипаттаған. Ол бастапқыда оған Trachyderma деген туыс атауын берген, бірақ алты айдан кейін оны Хелодерма деп өзгерткен, бұл «дөңгелек тері» дегенді білдіреді, ежелгі грек сөздері hêlos (ηλος) – шеге бас немесе дөңгелек, ал derma (δερμα) – тері деген мағынаны білдіреді. Конрад, 2008 және Эстес және авторлар тобы, 1988 (морфологиялық деректерді қолдана отырып) Helodermatidae-ді Lanthanotus borneensis және Varanus-пен бірге Varanoidea тобына жатқызады. Дегенмен, Эстес және авторлар тобы, 1988 Helodermatidae-дің Lanthanotus және Varanus-тан ертерек бөлінгенін көрсетсе, Конрад, 2008 оларды бір тармақта топтастырған. Ал, молекулалық зерттеулер Хелодерманың Anguioidea тобында, Anguidae және Xenosauridae отбасыларымен бірге, бірақ Anguidae-ге жақын екенін анықтады.

Уыт

Көптен бері кеудеқұйрықтардың арасындағы у өндіру осы туысқа ғана тән деп есептелді, бірақ у өндіруді зерттеген ғалымдар көптеген басқа да түрлердің у өндіретінін айтты, олардың бәрі жыландардың және 13 басқа кеудеқұйрық тұқымдастықтарын қамтитын Toxicofera кладына жатады. Дегенмен, жыландар, гелодерматидтер және, мүмкін, варанидтерден басқа, улану адамдар үшін медициналық тұрғыдан маңызды емес деп саналады.

Тұтқында

H. horridum, H. exasperatum және H. suspectum тұтқында жиі кездеседі және әлемнің көптеген зоопарктарында кеңінен ұсынылған. Хелодерманың қалған екі түрі, H. alvarezi және H. charlesbogerti өте сирек, және тұтқында тек бірнеше мысалы ғана белгілі.