Кіріспе

1995 жылы құрылған жылдық индекс және рейтинг, Wall Street Journal және Heritage Foundation басылымдары жариялайтын индекс.

Экономикалық еркіндік индексі – 1995 жылы The Heritage Foundation және The Wall Street Journal ұйымдары әлем елдерінің экономикалық еркіндігінің деңгейін өлшеу мақсатымен құрылған жылдық индекс және рейтинг. Индекстің авторлары Адам Смиттің «Халықтардың байлығы» еңбегінен шабыдаланып, «жеке тұлғалардың өз экономикалық мүдделерін іске асыру еркіндігін қорғайтын негізгі институттар тұтас қоғамның гүлденуіне ықпал етеді» деген тұжырымды ұстанады.

Мақсаты

Heritage Foundation’s Экономикалық еркіндік Индексінде былай делінген: «Экономикалық еркіндік – әрбір адамның өз еңбегі мен мүлігін басқаруға құқығы. Экономикалық жағынан еркін қоғамда адамдар қалағандай жұмыс істеуге, өндіруге, тұтынуға және инвестиция жасауға еркін. Экономикалық жағынан еркін қоғамдарда үкіметтер еңбек, капитал және тауарлардың еркін қозғалысына мүмкіндік береді және еркіндікті қорғау және сақтау үшін қажетті шектеулерден басқа, мәжбүрлеуден немесе еркіндікті шектеуден тартынады». Индекс жыл сайын жариялану арқылы, аталмыш қор мұндай еркіндіктердің қайда бар және қайда жоқ екенін көрсетуге тырысады. Heritage Foundation мәліметтері бойынша, Индекстегі ең жоғарғы 20% халқының жан басына шаққандағы табысы екінші квинтильдегілерден екі есе, ал ең төменгі 20% халқынан бес есе жоғары. 2008 жылғы Индекстің бірінші тарауын жазған Карл Шрамм, Орта ғасырлық Италия қалалары мен 19 ғасырдың ортасындағы АҚШ-тың орталық штаттарындағы қалалардың да экономикалық еркіндікпен байланысты экономикалық икемділік пен институционалдық бейімделушілікке пропорционалды түрде гүлденгенін айтады. Либертариандық зерттеу орталығы Cato Institute-тың өкілі Уилл Уилкинсонның сөзіне сәйкес, зерттеулер көрсеткендей, экономикалық еркіндіктің жоғары деңгейі адамдардың өзін бақытты сезінуімен күшті байланысты. Экономистер Томи Оваска мен Рио Такашиманың пікірінше, экономикалық еркіндік туралы зерттеулер «адамдардың өмір сүріп жатқан қоғамның оларға жаңа жобаларды бастауға мүмкіндіктер мен еркіндік беретініне, сондай-ақ жеке қалаулары мен таңдауларына сүйене отырып, шешім қабылдауға көңіл бөлетінін» көрсетеді. Cato Institute-тың мәліметінше, экономикалық еркіндікке қол жеткізу қатысу мен ынтымақтастықты арттырады. Сонымен қатар, экономикалық еркіндіктің жоғары деңгейі соғыстарды болдырмау үшін өте маңызды екені айтылады; олардың есептеулеріне сәйкес, еркіндік демократиядан (Демократиялық көрсеткішпен өлшенгенде) күшті қақтығыстарды азайтуда 54 есе тиімді.

Рейтингтер

1995 жылдан бастап, Индекстің алғашқы басылымы шыққан жылдан 2008 жылға дейін әлемдік экономикалық еркіндіктің көрсеткіші 2,6 ұпайға өсті. Алайда, 2008 мен 2011 жылдар аралығында көрсеткіш 60,2-ден 59,7-ге төмендеді, бірақ 2011 жылғы көрсеткіш 1995 жылғы алғашқы басылыммен салыстырғанда 2,2 ұпайға өсімді көрсетті. Индексте қамтылған елдердің көпшілігі – дамып келе жатқан және жаңа нарық экономикалары – 117 елде экономикалық еркіндік көрсеткіші жақсарды. 2011 жылы Еуропа мен Солтүстік Американы есептемегенде, барлық аймақтарда еркіндік деңгейінің өскені байқалды, ең үлкен жақсару Сахара астындағы Африкада тіркелді. 2011 жылғы Индекс бойынша ең «еркін» бес экономика – Гонконг, Сингапур, Австралия, Жаңа Зеландия және Швейцария болды, олардың әрқайсысы экономикалық еркіндікті бағалау шкаласында 80 ұпайдан жоғары нәтиже көрсетті. Сондай-ақ 2011 жылы АҚШ Индексте 9-орынға түсіп, Дания, Канада және 1995 жылдан 2019 жылға дейінгі Индекстің барлық басылымдарында бірінші орынды иеленген Гонконгтан қалып қойды. 2011 жылғы Индекс нәтижелерінің «Негізгі тұжырымдарында» Heritage Foundation «жаһандық экономикалық дағдарысқа жауап ретінде үкіметтік шығындардың жоғары деңгейі экономикалық өсімге әкелген жоқ» деп жазды. 2012 жылғы рейтингте АҚШ 10-орынға түсіп, 2008 жылғы жетінші орыннан үш саты төмен түсті. Heritage Foundation ұйымы жариялаған есепте мемлекеттік шығындар көптеген елдердің құлдырауына себеп болғаны және бұл шығындар «экономикалық дағдарысты тоқтатуға ғана емес, сонымен қатар көптеген елдерде оны ұзартуға» әкелгені айтылды. Есепке сәйкес, үкіметтік шығындардың өсуі жеке сектордағы белсенділікке қауіп төндіреді, мемлекеттік қарызды арттырып, бюрократияның өсуіне әкеп соқты. Алайда, 2019 жылы Гонконгтың ұлттық қауіпсіздік заңы қабылданғаннан кейін Heritage Foundation Гонконг пен Макаоны Индексте тәуелсіз нысандар ретінде алып тастады, «соңғы жылдардағы оқиғалар бұл саясаттың ақыр соңында Пекиннен басқарылатынын нақты көрсетті» деп мәлімдеді. 2019 жылғы Индекс бойынша Қытайдағы экономикалық еркіндік деңгейі төмен болып, есепте бағаланған 178 елдің арасында 107-орынды иеленді.

Әдістеме

Индекс 177 елді экономикалық еркіндікке әсер ететін төрт негізгі саясат саласы бойынша бағалайды: заң үстемдігі, мемлекеттік басқару көлемі, реттеу тиімділігі және ашық нарықтар. Бұған қоса, меншік құқығы, сот жүйесінің тиімділігі, мемлекеттік органдардың адалдығы және салық жүктемесі сияқты нақты категориялар да ескеріледі. Рейтинг экономикалық еркіндіктің түрлі салаларын 0-ден 100-ға дейін бағалайды, мұнда 0 – «экономикалық еркіндік жоқ», ал 100 – «толық экономикалық еркіндік» дегенді білдіреді. Барлығы төрт санатқа бөлінген он екі аспект қарастырылады.

Қабылдау

2001 жылы адам құқықтары жөніндегі Freedom House тобы «Фридом Хаус өлшеген саяси еркіндік деңгейі мен The Wall Street Journal/Heritage Foundation зерттеуі өлшеген экономикалық еркіндік деңгейі арасында жоғары және статистикалық маңызды байланыс бар» деп жазды. 2005 жылы шыққан «Кедейліктің соңы» атты кітабында Джеффри Сакс 1995 және 2003 жылдар аралығында жан басына шаққандағы ЖІӨ өсіміне қатысты индекс бойынша елдердің рейтингтерін график түрінде көрсетті, соның нәтижесінде елдің рейтингі мен экономикалық өсімнің арасында ешқандай байланыс жоқ екенін көрсетуге тырысты. Мысал ретінде Сакс Швейцария және Уругвай сияқты индексте жақсы рейтингке ие елдерді келтірді, олардың экономикалық көрсеткіштері жайлау болды, ал Қытай сияқты индексте нашар рейтингке ие елдер қарқынды экономикалық өсімді бастан өткерді. 2005 жылдың қаңтар айында Людвиг фон Мизес институтының Стефан Карлссон еркіндікті анықтау үшін қолданылатын көптеген санаттардың бұлыңғыр болуына байланысты индекстің пайдалылығына күмән келтірді. 2005 жылдың наурызында Джон Миллер «Доллар мен сезім» журналында былай деп жазды: «Уолл-стрит журналы мен Херитеж Фондының, Вашингтондағы ең ірі оңшыл саяси ой-сана орталығының қолында экономикалық еркіндік индексі корпоративтік және кәсіпкерлік жауапкершіліктен бостандықты ғана өлшейді. Зерттегеннен кейін, индекс кең мағынада еркіндіктің немесе өркендеудің нашар көрсеткіші болып шығады». Left Business Observer басылымының мәліметінше, индекс өсімі ЖІӨ өсімінің 10% құрайды. 2007 жылдың қыркүйегінде АҚШ үкіметінің шетелдік көмек бағдарламасы – «Миллениумның қиындықтарын есептеу» индексін пайдаланып, қай елдерге нәтижеге негізделген келісімшарттар берілетінін анықтады. 2008 жылдың қаңтар айында Біріккен Араб Әмірліктері өзінің индекстегі рейтингісін Transparency International және Moody's сияқты басқа экономикалық еркіндік индекстерінен алған жоғары рейтингтермен салыстыра отырып, өзінің орташа рейтингісіне күмән тудырды. БАӘ индексті «сенімсіз» деп атады, оның әдістемесі соңғы екі жылда екі рет өзгергенін айтты.

Мемлекеттік шығыстар

Мемлекеттік шығыстардың, мемлекеттік тұтынуды және әртүрлі әлеуметтік бағдарламалармен байланысты барлық трансферттік төлемдерді қоса алғанда, қаншалықты ауыр екенін көрсетеді. Идеалды деңгей елден елге өзгереді, бірақ эталон ретінде нөлдік шығын қолданылады.

Инвестициялық еркіндік

Жеке тұлғалар мен фирмалардың инвестициялық капиталының ағынының қаншалық еркін немесе шектелген екенін талдайды.

2020 жылғы экономикалық еркіндіктің аспектілері бойынша баллдар

Key: Free (80–100) Mostly Free (70.0–79.9) Moderately Free (60.0–69.9) Mostly Unfree (50.0–59.9) Repressed (0–49.9)

Country Name 2020 Score Property Rights Judicial Effectiveness Government Integrity Tax Burden Gov't Spending Fiscal Health Business Freedom Labor Freedom Monetary Freedom Trade Freedom Investment Freedom Financial Freedom Afghanistan 54.7 48.3 30.0 24.8 91.4 79.2 99.9 54.7 61.6 81 66.0 10 10 Albania 66.9 57.1 33.0 38.8 85.9 74.6 86.3 65.7 52.1 81.2 88.4 70 70 Algeria 46.9 37.9 35.0 28.3 75.4 52.6 17.3 63.0 50.5 76.2 66.2 30 30 Angola 52.2 36.9 14.3 15.1 87.3 85.7 71.9 57.7 61.1 59.6 66.2 30 40 Argentina 53.1 50.5 47.0 49.7 69.6 50.7 24.7 60.2 46.5 53.7 69.2 55 60 Armenia 70.6 60.7 54.1 43.4 84.9 80.6 68.8 81.0 72.5 76.0 80.6 75 70 Australia 82.6 82.8 86.1 89.3 63.0 61.6 91.8 87.8 84.0 86.2 88.2 80 90 Austria 73.3 87.3 73.2 84.0 51.3 27.2 87.9 73.0 68.3 81.0 86.4 90 70 Azerbaijan 69.3 67.1 53.9 38.7 88.0 63.0 99.2 80.8 66.2 69.8 74.6 70 60 Bahamas 64.5 54.9 46.4 46.0 96.8 87.4 69.2 69.0 70.0 76.3 47.8 50 60 Bahrain 66.3 70.6 48.4 51.0 99.4 66.1 2.6 70.5 71.1 81.1 79.4 75 80 Bangladesh 56.4 41.0 36.1 26.6 72.7 94.3 76.8 52.3 68.4 70.0 63.6 45 30 Barbados 61.4 56.6 36.1 44.0 73.6 69.2 63.1 69.4 60.0 77.9 56.6 70 60 Belarus 61.7 63.2 48.4 37.4 88.8 54.1 95.4 76.4 74.8 69.8 82.0 30 20 Belgium 68.9 84.5 62.5 80.2 46.7 17.2 77.0 75.2 61.1 80.5 86.4 85 70 Belize 57.4 44.4 46.4 33.5 79.5 66.3 53.9 60.9 54.3 80.4 64.2 55 50 Benin 55.2 41.3 36.4 29.6 69.0 84.2 46.6 58.0 53.7 84.3 49.4 60 50 Bhutan 62.1 69.9 46.4 51.2 82.9 71.1 74.8 68.2 79.4 71.6 79.4 20 30 Bolivia 42.8 20.1 11.2 23.1 86.3 54.2 14.2 58.3 52.9 69.9 67.8 15 40 Bosnia and Herzegovina 62.6 44.4 33.9 41.8 83.6 49.3 97.3 45.7 67.4 82.7 80.0 65 60 Botswana 69.6 60.9 45.2 46.4 87.0 69.1 97.5 69.3 68.2 73.6 82.8 65 70 Brazil 53.7 57.3 46.7 45.6 70.4 54.6 4.6 60.5 49.5 77.2 67.8 60 50 Brunei Darussalam 66.6 69.8 56.8 49.6 89.8 61.5 20.0 84.1 90.5 77.1 85.0 65 50 Bulgaria 70.2 64.2 45.4 44.2 90.3 66.1 99.2 62.6 68.1 85.7 86.4 70 60 Burkina Faso 56.7 46.9 42.6 34.1 81.3 77.0 49.2 47.6 52.1 82.4 61.8 65 40 Burma 54.0 32.5 14.3 31.5 86.6 87.5 84.6 53.1 59.9 77.5 70.8 30 20 Burundi 49.0 24.9 26.9 22.3 73.7 85.8 13.2 55.1 67.4 70.3 68.2 50 30 Cambodia 57.3 43.1 28.1 14.8 89.4 83.9 94.8 31.2 62.5 74.8 65.4 50 50 Cameroon 53.6 45.3 30.8 20.8 74.8 88.3 63.7 46.0 50.1 84.1 59.6 30 50 Canada 78.2 87.7 72.7 90.3 76.5 50.9 83.3 81.7 72.0 76.0 87.0 80 80 Cabo Verde 63.6 47.5 48.0 46.1 77.7 71.7 66.2 58.5 55.6 83.1 68.2 80 60 Central African Republic 50.7 38.1 31.7 24.3 65.5 93.5 95.3 24.3 40.4 73.3 47.2 45 30 Chad 50.2 32.4 27.4 15.1 45.8 93.5 95.6 26.8 43.0 76.1 47.2 60 40 Chile 76.8 69.9 61.1 73.4 76.4 80.8 90.5 75.0 64.7 85.2 89.0 85 70 China 59.5 60.9 76.3 46.0 70.4 67.9 67.5 76.8 64.4 71.1 72.4 20 20 Colombia 69.2 61.1 32.8 46.1 70.4 77.0 85.5 71.3 78.0 77.5 81.2 80 70 Comoros 53.7 43.1 31.7 23.8 63.6 73.6 85.0 47.8 60.3 81.7 59.2 45 30 Congo, Democratic Republic of the Congo 49.5 30.1 26.5 13.1 74.4 95.4 98.0 51.2 41.6 49.6 64.6 30 20 Congo, Republic of 41.8 40.7 30.0 23.1 63.3 56.2 0.6 37.5 35.3 83.2 56.8 45 30 Costa Rica 65.8 66.7 54.4 57.2 78.9 88.4 39.7 66.5 55.0 81.2 81.4 70 50 Côte d'Ivoire 59.7 48.5 33.0 25.5 77.8 82.5 66.9 62.3 49.2 75.7 69.4 75 50 Croatia 62.2 69.9 39.6 51.0 65.9 34.7 89.1 53.6 44.0 77.6 86.4 75 60 Cuba 26.9 20.1 10.0 38.7 49.5 0.0 14.8 20.0 20.0 64.1 65.6 10 10 Cyprus 70.1 77.4 50.5 57.6 74.8 58.6 80.0 76.6 59.7 84.3 86.4 75 60 Czech Republic 74.8 76.8 49.9 64.2 82.0 52.7 97.8 69.7 77.6 80.8 86.4 80 80 Denmark 78.3 86.3 84.6 93.0 42.0 19.7 97.7 88.7 86.2 84.6 86.4 90 80 Djibouti 52.9 58.8 31.7 25.5 75.3 53.6 10.9 62.3 60.6 76.5 49.8 80 50 Dominica 60.8 59.8 62.6 51.2 70.5 16.0 86.2 70.4 60.7 83.5 68.4 70 30 Dominican Republic 60.9 55.8 18.2 31.2 84.5 90.5 82.4 50.3 57.5 73.5 76.6 70 40 Ecuador 51.3 40.4 20.7 33.4 77.5 57.9 62.3 53.8 48.0 81.0 66.0 35 40 Egypt 54.0 48.5 51.2 34.0 86.1 69.9 2.8 62.0 51.5 61.3 70.2 60 50 El Salvador 61.6 41.6 30.1 31.6 77.8 82.8 80.0 53.6 52.3 78.6 80.8 70 60 Equatorial Guinea 48.3 38.1 19.5 15.1 75.1 86.4 77.2 37.5 34.2 78.1 48.8 40 30 Eritrea 38.5 32.5 14.3 21.4 81.4 74.7 0.0 18.2 69.7 61.0 69.2 0 20 Estonia 77.7 83.2 73.7 85.9 81.1 53.3 99.9 73.5 57.3 78.6 86.4 90 70 Eswatini 55.3 49.8 42.4 37.2 72.8 62.8 17.6 58.9 67.9 75.2 88.6 50 40 Ethiopia 53.6 36.5 45.1 29.4 77.4 90.8 79.2 48.6 57.6 62.7 60.8 35 20 Fiji 63.4 69.9 42.6 45.6 80.5 68.9 84.2 62.6 76.2 72.5 52.8 55 50 Finland 75.7 92.3 80.5 96.1 67.5 11.2 90.7 84.8 50.3 83.6 86.4 85 80 France 66.0 85.9 71.2 83.3 48.8 4.5 67.1 82.5 46.1 76.7 81.4 75 70 Gabon 56.7 36.9 20.8 36.7 74.3 89.3 88.9 52.1 52.3 77.3 51.2 60 40 Gambia 56.3 43.9 43.4 39.2 74.6 85.6 25.3 53.5 67.4 63.3 64.6 65 50 Georgia 77.1 68.6 57.9 64.8 87.1 73.6 94.4 85.3 76.3 78.3 88.6 80 70 Germany 73.5 80.5 74.3 82.8 60.9 42.2 92.9 82.8 53.0 76.7 86.4 80 70 Ghana 59.4 52.5 46.1 32.2 78.4 88.1 35.6 58.4 59.3 68.9 63.8 70 60 Greece 59.9 57.0 48.6 51.2 59.0 31.5 80.0 73.7 52.0 79.4 81.4 55 50 Guatemala 64.0 45.5 32.2 29.6 79.2 95.6 95.7 62.6 48.4 77.4 82.2 70 50 Guinea 56.5 38.7 33.3 16.1 70.0 91.4 93.8 55.4 58.0 70.6 60.4 50 40 Guinea Bissau 53.3 41.3 48.4 14.8 88.7 86.7 67.3 39.1 61.2 82.7 49.0 30 30 Guyana 56.2 53.6 42.6 34.1 66.0 64.4 58.6 58.9 62.1 82.5 66.8 55 30 Haiti 52.3 16.4 23.3 22.3 80.2 89.4 96.3 33.6 62.3 61.5 67.0 45 30 Honduras 61.1 48.6 34.2 28.6 82.3 78.2 96.7 56.7 31.5 72.2 79.4 65 60 Hong Kong 89.1 93.6 76.8 84.7 93.0 90.3 99.9 96.2 89.1 80.7 95.0 80 90 Hungary 66.4 64.8 45.7 47.5 79.9 34.5 83.6 60.2 64.6 79.9 86.4 80 70 Iceland 77.1 87.6 63.2 90.3 71.7 44.1 97.5 84.7 63.5 80.3 86.8 85 70 India 56.5 63.0 64.1 47.2 79.4 77.9 13.1 65.6 41.2 73.0 73.4 40 40 Indonesia 67.2 59.8 56.2 37.2 83.4 91.7 90.2 70.0 49.2 78.4 80.8 50 60 Iran 49.2 36.9 37.1 33.5 81.0 89.2 86.5 57.3 50.7 49.0 54.6 5 10 Iraq N/A 43.9 11.2 20.8 N/A 59.5 76.6 52.6 44.8 76.4 N/A N/A N/A Ireland 80.9 86.6 64.4 82.8 76.4 78.8 91.4 82.7 75.9 85.3 86.4 90 70 Israel 74.0 82.3 71.8 77.2 61.0 53.5 89.2 72.2 64.4 84.9 86.2 75 70 Italy 63.8 75.4 51.3 62.2 56.0 28.5 71.1 70.4 50.9 83.2 86.4 80 50 Jamaica 68.5 62.1 50.5 46.8 80.0 74.8 80.2 77.7 74.0 77.7 68.4 80 50 Japan 73.3 86.6 71.4 80.5 68.3 55.8 62.0 81.4 78.7 84.4 80.0 70 60 Jordan 66.0 64.8 54.6 49.6 91.8 73.5 55.9 60.1 52.5 77.6 81.2 70 60 Kazakhstan 69.6 61.3 62.1 40.9 92.3 85.5 84.1 74.6 86.0 68.1 80.2 50 50 Kenya 55.3 63.2 48.6 28.2 78.7 79.6 13.5 55.0 55.8 75.0 60.4 55 50 Kiribati 45.2 47.5 34.2 24.3 72.4 0.0 99.0 40.6 62.9 82.2 23.8 25 30 Korea, North 4.2 20.1 5.0 15.1 0.0 0.0 0.0 5.0 5.0 0.0 0.0 0 0 Korea, South 74.0 82.5 61.0 67.5 63.9 67.7 96.7 90.5 56.2 82.1 80.0 70 70 Kosovo 67.4 66.3 54.1 39.2 92.6 76.5 94.0 75.0 61.0 78.4 76.2 65 30 Kuwait 63.2 57.1 47.0 46.0 97.7 22.4 99.6 61.3 62.2 73.2 76.4 55 60 Kyrgyz Republic 62.9 53.6 31.3 32.0 94.1 58.5 66.7 73.6 79.6 76.4 79.2 60 50 Laos 55.5 42.5 37.3 32.0 87.0 86.6 53.3 54.3 58.6 76.8 82.0 35 20 Latvia 71.9 72.3 51.1 46.4 76.9 58.3 96.5 77.0 72.4 80.2 86.4 85 60 Lebanon 51.7 44.6 30.8 25.0 90.8 72.5 0.0 45.6 47.8 75.6 77.4 60 50 Lesotho 54.5 45.2 47.0 29.6 73.0 34.4 60.3 52.8 58.8 75.7 82.2 55 40 Liberia 49.0 31.1 37.9 23.8 86.1 65.5 59.7 48.2 38.2 62.1 60.6 55 20 Libya N/A 30.1 20.8 18.9 N/A 0 N/A 40.7 53.9 53.6 N/A 5 N/A Liechtenstein N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A N/A 85 80 Lithuania 76.7 77.9 62.1 67.4 84.9 66 97.4 71.9 76.5 79.7 86.4 80 70 Luxembourg 75.8 86.4 74.4 90.3 64.1 45.4 99.0 66.8 45.3 76.4 86.4 95 80 Macau 70.3 60.0 60.0 33.5 75.0 89.8 99.9 60.0 50.0 70.0 90.0 85 70 North Macedonia 69.5 62.5 42.7 42.2 91.5 71.0 87.7 80.6 67.0 77.7 86.2 65 60 Madagascar 60.5 45.6 39.6 25.0 90.7 91.5 90.6 47.3 44.6 72.7 73.6 55 50 Malawi 52.8 43.1 42.1 24.8 79.0 71.7 23.6 41.9 62.8 69.1 75.4 50 50 Malaysia 74.7 86.5 74.6 49.4 85.7 84.6 80.2 87.8 74.5 81.6 82.0 60 50 Maldives 56.5 48.5 31.7 39.2 95.8 67.9 42.9 78.7 70.6 77.0 61.0 35 30 Mali 55.9 36.1 32.7 20.7 69.2 85.8 73.6 49.2 52.2 81.6 65.0 65 40 Malta 69.5 70.5 ...