Кіріспе

АҚШ пен Франция арасындағы дипломатиялық оқиға (1797–1798) дипломатиялық оқиға

XYZ ісі – 1797 және 1798 жылдары Джон Адамс президенттігінің алғашқы кезеңінде АҚШ пен республикалық Франция арасындағы қақтығысты қамтитын саяси және дипломатиялық оқиға. Бұл оқиға Quasi War (жарияланбаған соғыс) туындауына әкелді. Атауы Адамс әкімшілігі жариялаған құжаттарда француз дипломаттары Жан Конрад Хоттингердің (X), Пьер Белламидің (Y) және Люсьен Хотевалдың (Z) есімдері X, Y және Z әріптерімен алмастырылуынан шыққан. 1797 жылдың шілдесінде соғысқа ұласу қаупі төнген мәселелерді шешу үшін америкалық дипломатиялық комиссия Францияға жіберілді. Дипломаттар Чарльз Котесворт Пинкни, Джон Маршалл және Элбридж Джерри француз сыртқы істер министрі Таллеранның агенттері арқылы ресми емес жолмен хабардар болды. Агенттер ресми келіссөздер басталғанға дейін пара және қарыз талап етті. Бұл туралы басқа елдердің дипломаттары Таллеранмен сөйлесу үшін пара бергені белгілі болғанмен, американдықтар бұл талаптарға наразылық білдірді және ресми келіссөздер өткізбей Франциядан кетіп қалды. Джерри толыққанды соғыстан аулақ болу ниетімен, қалған екі комиссар кеткеннен кейін бірнеше ай Францияда қалды. Оның Таллеранмен болған әңгімелері дипломатиялық қатынастар мен әскери қақтығыстарды аяқтауға жағдай жасады. Комиссияның сәтсіз аяқталуы АҚШ-та саяси дауыл тудырды, комиссияның хабарлары жарияланғаннан кейін бұл жарияланбаған Quasi War (1798–1800) соғысына әкелді. Конгрестің екі палатасын бақылаған және президенттікке ие болған федералистер ұлттық ашуды пайдаланып, елдің әскерін күшейтті. Олар сондай-ақ демократ-республикашыларды Францияны қолдағандары үшін, ал Джерриді (сол кезде партиялық емес) комиссияның сәтсіздігіне қатысқандығы үшін сынады.

Өмірбаян

1789 жылғы француз революциясынан кейін, жаңа француз республикасы мен АҚШ федералды үкіметі арасындағы қарым-қатынас, бастапқыда достық болғанмен, шиеленіске ұшырады. 1792 жылы Франция және Еуропаның қалған бөлігі соғысқа шықты, осы қақтығыста президент Джордж Вашингтон Американың бейтараптығын жариялады. Алайда, Франция мен Ұлыбритания, соғыстағы ең ірі теңіз күштері, бейтарап елдердің (соның ішінде АҚШ-тың) кемелерін, олардың жауларымен сауда жасағандықтары үшін тартып алды. 1795 жылы ратификацияланған Джей келісімі арқылы АҚШ Британиямен осы мәселе бойынша келісімге келді, бұл Францияны басқарған Директория мүшелерін ашуландырды. Соның салдарынан француз әскери-теңіз күштері Американың Британиямен саудасын тоқтатуға күш салды. 1797 жылдың басында, Вашингтонның президенттік мерзімі аяқталар кезде, мәселе дағдарыстық деңгейге жетті. 1797 жылдың 4 наурызында президент Джон Адамс қызметке келгеннен кейін, Чарльз Котесворт Пинкнидің күшейіп келе жатқан дағдарыстың салдарынан АҚШ министрі қызметіне қабылдалмағанын және Кариб теңізінде американдық сауда кемелерінің ұсталғанын білді. Оған жауап ретінде ол Конгрессті шақырып, мамыр айында өткізілетін арнайы сессияда француз-американдық қарым-қатынастардың нашарлауын қарастыруға бұйырды. АҚШ-та Франциямен қарым-қатынасқа қатысты халық пікірі көбінесе саяси бағыттар бойынша екіге бөлінді: федералистер қатал ұстанымды ұстанды, қорғаныс күштерін нығайтуды жақтады, бірақ соғысқа шақырудың қажеті жоқ деп есептеді, ал демократиялық республикашылар француз революционерлерінің республикалық идеалдарымен ынтымақтастық танытып, федералист Адамс әкімшілігімен бірлесіп жұмыс істеп жатқандай көрінгісі келмеді. Вице-президент Томас Джефферсон, өзі республикашыл болғандықтан, федералистерді Британиямен байланысы бар және американдық құндылықтарға қарсы монархистер деп қарады.

Францияға Комиссия

1797 жылдың мамыр айының соңында Адамс жағдайды талқылау және Францияға арнайы комиссия тағайындау үшін кабинетімен кездесті. Адамс бастапқыда Джон Маршалл мен Элбридж Джерридің Пинкниге комиссияға қосылуын ұсынды, бірақ кабинеті Джерриді күшті федералист болмағандықтан тағайындауға қарсылық білдірді. Джерридің орнына Фрэнсис Дана таңдалды, бірақ ол қызметтен бас тартты. Адамс, Джерриді «Америкадағы ең бейтарап екі адамның» бірі деп есептейтін (өзі екіншісі болатын), Дананың орнына оның кандидатурасын АҚШ Сенатына ұсынды, кабинетімен кеңеспей. Адамс Конгреске мәселені ұсынғанда, елдің бейтараптығын қорғау және АҚШ Әскери-теңіз күштерін кеңейту қажеттігін баса айтқан сөз сөйледі, бірақ Францияға қарсы соғыс жариялаудан тартынды. Конгресс комиссарлардың тағайындалуын бекітті, ал Адамс оларға Джей шарты бойынша Ұлыбританияға берілгендей ұқсас шарттарды келісуді тапсырды. Комиссарларға қарыз алудан бас тарту, бірақ қаржылық мәселелер бойынша төлем шарттарын реттеуде икемділік таныту нұсқауылды. Маршалл шілде айының ортасында Пинкниге қосылу үшін Еуропаға кетті, ал Джерри бірнеше аптадан кейін одан ілесіп келді. Комиссия құрамындағы саяси айырмашылықтар келіссөздерге қатысты олардың көзқарастарында көрінді: Маршалл мен Пинкни, екеуі де федералист болғандықтан, француздарға сенімсіздікпен қарады, ал Джерри (сол кезде саяси партияларға қарсы болған) олармен икемді және асықпай қарым-қатынас жасауға дайын болды. 1792 жылы Француз төңкерісі кезінде құрылған Француз Республикасы 1797 жылға қарай екі палаталы заң шығарушы жиналыспен басқарылды, ал ұлттық атқарушы орган ретінде бес мүшеден тұратын Француз Директориясы қызмет етті. Директория ішкі билік күресі мен заң шығарушы органның төменгі палатасы – Бес жүздік Кеңеспен күресті бастан өткерді. 1797 жылдың бірінші жартысында министрлік тағайындалымдарда өзгерістер болды, оның ішінде шілде айында Шарль Морис де Талейран сыртқы істер министрі болып тағайындалды. Талейран, жақында бірнеше жыл АҚШ-та өткізген, АҚШ пен Ұлыбритания арасындағы жақындасу орнатуына алаңдаушылық білдірді. АҚШ мүдделеріне көңілсіз қараған Директория 1797 жылдың қыркүйегінде, ішкі төңкеріс нәтижесінде бірнеше антиамерикандықтар билікке келгенде, оларға қатысты одан да жаулықты көзқарас танытты. Бұл басшылар мен Талейран президент Адамсты өздерінің мүдделеріне қарсы деп қарады, бірақ соғыс қаупі жоқ деп ойлады. Джефферсонның француз дипломаттарына берген кеңесіне сүйене отырып, Талейран келіссөздерді баяу және сақтықпен жүргізуге шешім қабылдады. Америкалық комиссия қазан айының басында Парижге келді және дереу Талейранмен кездесуді сұрады. Алғашқы қысқа кездесуден кейін (Талейран комиссарлардың өкілеттіктерін шартты түрде ғана қабылдады), бір аптадан соң ұзақ кездесу өтті. Талейран комиссарлардан Адамстың мамыр айында сөйлеген сөзіне түсініктеме беруді талап етті, ол Директория мүшелерін ашуландырған еді; оның мақсаты комиссарлардың келіссөздерге қаншалықты ыңғайлы көзқарас танытқанын анықтау болды. Егер олар жағымсыз жауап берсе, Директория олардың өкілеттіктерін қабылдаудан бас тартатын еді. Комиссия мүшелері Талейранның күтілетін талабы туралы 14 қазанда жасырын арна арқылы білді. Олар Адамстың сөйлеген сөзіне ешқандай түсініктеме бермеуге шешім қабылдады.

Алғашқы кездесулер

Бұдан кейін ресми дипломатиялық арналармен емес, бірқатар кездесулер өтті. 17 қазанда американдықтар пайдаланатын голланд банкінде жұмыс істейтін ағылшын Николас Хаббард (жарияланған құжаттарда "W" деп танылды) Пинкниге барон Жан Конрад Хотингермен кездесуге ниетті екенін хабарлады. Хотингерді Хаббард тек қана ар-намысты адам деп сипаттады. Пинкни келісіп, келесі күні кешке екеуі кездесті. Хотингер (кейіннен "Х" деп танылды) француз тарапының бірқатар талаптарын жеткізді, оның ішінде француз үкіметіне ірі көлемде қарыз беру және Таллейранға 50 000 фунт стерлинг көлемінде пара төлеу талаптары бар еді. Пинкни бұл талаптарды басқа комиссарларға жеткізді, ал Хотингер оларды комиссияның барлық мүшелеріне қайталады. Комиссия осы талаптарды тікелей қабылдамады, тіпті басқа елдердің дипломаттары Таллейранмен келіссөздер жүргізу үшін пара бергені жақсы белгілі болғанмен. Содан кейін Хотингер комиссияны Пьер Белламиге ("Y") таныстырды, оны Таллейранның жақын шеңберінің мүшесі ретінде таныстырды. Беллами Таллейранның талаптарын егжей-тегжейлі түсіндірді, соның ішінде "сіз көп ақша төлеуге тиіссіз" деген үміт те болды. Ол тіпті ақшаны құпия түрде алмасу үшін валютаны (көтеріңкі бағамен) сатып алуды ұсынды. Комиссарлар, егер француз тарапы американдық кемелерді тоқтатуды тоқтатса, нұсқау алу үшін өздерінің біреуін АҚШ-қа жіберуге дайын екендерін білдірді; бірақ француз тарапы келіссөздерге қатысудан бас тартты. Осыдан кейін Таллейран Люсьен Отавальды ("Z") Элбридж Джерримен кездесуге жіберді. Екеуі де бұрын таныс еді, 1792 жылы Бостонда кездескен болатын. Отаваль Джерриге Таллейранның бейбітшілікке ұмтылысының шынайы екенін жеткізді және оны бейресми келіссөздерді жалғастыруға ынталандырды. Ол қарыз және пара беру туралы талаптарды қайталады. Бір аптадан кейін (Франция мен Еуропаның көптеген елдері арасындағы бес жылдық Бірінші коалиция соғысын аяқтаған Кампо-Формио шарты жасалғаннан кейін) Хотингер мен Беллами комиссиямен тағы да кездесіп, Франция Еуропада уақытша тыныштық орнатқандықтан, соғыс қатерімен бірге бастапқы талаптарын қайталады. Пинкнидің жауабы тарихқа енді: "Жоқ, жоқ, бір пени де емес!" Комиссия мүшелері 1 қарашада бейресми арналар арқылы келіссөздер жүргізуден бас тарту туралы шешім қабылдады. Осы кездесулер сериясын сипаттайтын хабарламалардың жариялануы АҚШ-тағы кейінгі саяси пікірталастардың бастауы болды.

Кейінгі келіссөздер

Комиссия мүшелері тез арада тек ресми емес арналардың олар үшін ашық екенін анықтады. Келесі бірнеше айда Таллеран комиссия мүшелерімен кездесіп, оларға ықпал ету үшін бірқатар бейресми келіссөзшілерді жіберді. Кейбір бейресми жолдар жабылды (мысалы, Джерри Готевалға енді кездесуге болмайтынын хабарлады, себебі Готевалдың ресми өкілеттігі болмады), ал Таллеран 1797 жылғы қарашада кешкі асқа келді, негізінен американдықтарды пара талабын қабылдамағаны үшін сынау мақсатында. Қарашаның соңында Таллеран Джерриді басқа комиссарлардан бөліп-таратуға тырысты. Ол Джерриге «әлеуметтік» кешкі асқа шақыру жолдады, ал ол байланысты сақтау ниетімен оған қатысуды жоспарлады. Бұл мәселе Маршалл мен Пинкнидің Джерриге деген сенімсіздігін күшейтті, олар Джерридің кез келген өкілдіктер мен келісімдерді шектеуіне кепілдік беруді талап етті. Бейресми келіссөздерден бас тартуға тырысқанына қарамастан, барлық комиссарлар Таллеранның келіссөзшілерімен жеке кездесулер өткізді. Комиссарлар ақырында ресми емес келіссөздерді жалғастыру мәселесінде екіге бөлінді: федералистер Маршалл мен Пинкни қарсы болды, ал Джерри жақтады. Бұл бөліну Таллеранға ақырында түсінікті болды, ол 1798 жылғы қаңтарда Джерриге енді Пинкнимен іс жүргізбейтінін айтты. Ақпан айында Таллеран Директориядан жаңа келіссөз позициясын бекітті және Маршаллды келіссөздерден шеттету үшін амал жасады. Стратегияның өзгеруі Париж тұрғындарының көптеген американдықтарын алаңдатты, олар соғыс қаупінің артуы туралы хабарлады. Осы кезде Джерри Таллеранның талабы бойынша кездесулерінің мазмұнын басқа комиссарлардан жасыра бастады. Үш комиссардың барлығы наурыз айында Таллеранмен бейресми кездесті, бірақ тараптардың келіспеушілікке ұшырағаны анық болды. Бұл Таллеранның қарыз талабынан бас тартуға келіскеніне қарамастан болды. Екі тарап та өз ұстанымдарын көрсететін мәлімдемелерді Атлант мұхиты арқылы жіберуге дайындады, ал Таллеран тек Джерримен келіссөздер жүргізетін болғандықтан, Маршалл мен Пинкни сәуір айында Франциядан кетті. Олардың кетуі паспорттарын қайтару бойынша бірнеше келіссөздерге байланысты кешіктірілді; дипломатиялық үстемдікке қол жеткізу үшін Таллеран Маршалл мен Пинкнидің оларды ресми түрде қайтаруды сұрауын міндеттеуге тырысты (бұл оған кейін келіссөздерді олар бұзды деп мәлімдеуге мүмкіндік берер еді). Таллеран ақырында олардың кетуін ресми түрде сұрап, келісім берді. Джерри өзінің әріптестерімен бірлікте болуға тырысқанымен, Таллеран оған Франциядан кетсе, Директория соғыс жариялайтынын айтты. Джерри «шетелдік үкіметке келіссөз жүргізушіні таңдауға рұқсат берудің дұрыс болмауына» наразылық білдіріп, қалды. Алайда ол соғыстың орынды еместігіне оң көзқараспен қарады, Нидерландыдағы американдық министр Уильям Ванс Мюррейге француздарды соғысқа шақыруға «ессіздіктен басқа ештеңе» себеп бола алмайтынын жазды. Джерри Таллеранмен одан әрі маңызды келіссөздер жүргізуден қатаң бас тартты, оны одан да билігі бар адам алмастырғанша қалуға келісті және президент Адамсқа Парижден кетуіне көмектесуді сұрап хат жазды. Таллеран ақырында Уильям Ванс Мюрреймен келіссөздерді қайта ашу үшін Гаагаға өкілдерін жіберді, ал Джерри 1798 жылғы қазан айында үйіне оралды.

АҚШ-тағы реакция

Америка дипломаттары Еуропада болған кезде, президент Адамс комиссия сәтсіздікке ұшыраған жағдайдағы мүмкіндіктерін қарастырды. Оның кабинеті елдің әскери күшін арттыруды, оның ішінде 20 мың адамдық әскер жинауды және теңіз күштері үшін желілік кемелерді сатып алу немесе салуды ұсынды. 1798 жылдың наурызына дейін комиссарлардан ешқандай маңызды хабарлама алмады, сонда ғана француз тарапының талаптары мен келіссөз тактикасын ашатын алғашқы депештер келді. Комиссияның күрт сәтсіздігі туралы Конгреске хабарланды, бірақ Адамс дипломаттарға жасалған жамандықтарды (көрмеушілік және пара талабы) құпия сақтап, соғысқа шақыру реакциясын азайтуға тырысты. Оның кабинеті қалай әрекет ету керектігі мәселесінде екіге бөлінді: Францияға деген жалпы көңіл-күй жаушылдық болды, Бас прокурор Чарльз Ли мен Мемлекеттік хатшы Тимоти Пикеринг соғыс жариялауға шақырды. Конгресстегі Демократиялық-Республикалық партияның жетекшілері Адамстың француз позициясын артық көрсеткенін, себебі ол соғыс іздегенін сендірді, комиссарлардың депешін жариялау үшін федералистермен бірікті. 20 наурызда Адамс оларды француз тұлғаларының есімдерін өңдеп, олардың орнына W, X, Y және Z әріптерін қойды. Осы жасыру әріптерін пайдалану оқиғаға бірден «XYZ ісі» деген ат беруге себеп болды. Депештердің жариялануы Адамстың ең қорқатын нәрсесін іске қосты. Федералистер соғысқа шақырды, ал Демократиялық-Республикалықтар Адамстың құпиялылығының себебін дұрыс бағаламағандықтан, оларға қарсы тиімді аргумент таба алмады. Осы шақыруларға қарамастан, Адамс Конгрестен соғыс жариялауды ресми түрде сұраудан қатаң бас тартты. Конгресс, алайда, он екі фрегатты сатып алуға рұқсат берді және әскери дайындық деңгейін арттыру үшін қосымша қаражат бөлді; сондай-ақ, 7 шілдеде 1798 жылы Франциямен 1778 жылғы одақ шартын күштен шығаруға дауыс берді және екі күннен кейін француз әскери кемелеріне шабуыл жасауға рұқсат берді.

Партиялық жауаптар

Федералистер бұл хабарламаларды француздық демократиялық республикашылдардың адалдығына күмән келтіру үшін пайдаланды. Бұл көзқарас «Шет елдіктер және бүлік актілерінің» қабылдануына әсер етті, бұл шетелдіктердің қозғалысын және іс-әрекетін шектеді, сондай-ақ үкіметті сынаған сөзді де шектеді. Федералистер соғыс мәселесінде келіспестікке түсті, ал демократиялық республикашылар федералистерді әскери жолмен республиканы құлдыратуға тырысатын соғыс жақтастары ретінде бейнеледі. Элбридж Джерри АҚШ-қа оралғаннан кейін қиын жағдайға түсті. Джон Маршаллдың олардың келіспеушіліктері туралы баяндамаларына ықпалданған федералистер оны келіссөздердің сәтсіз аяқталуына көмектескені үшін сынады. Осы өте қатал және партиялық пікірлер Джерриді федералистерге қарсы бұрды, нәтижесінде ол 1800 жылы демократиялық республикашылдарға қосылды.

Францияның саяси реакциясы

Францияға хабарламалар жарияланғаны және одан кейін туған жаушылық реакция туралы хабар жеткенде, жауап – ашу-ызаға толы болды. Таллеран Директорияға шақырылып, осы мәселедегі рөлін есеп беруі талап етілді. Ол бейресми келіссөзшілермен байланысы болмағанын жоққа шығарды және аты-жөні жасырылған агенттерді анықтау үшін Джерридің көмегіне жүгінді, Джерри осыған қатысуға келісті. Ал Таллеран жеке түрде Джерриге агенттердің шын мәнінде оның қызметінде болғанын және Директорияға берген мәлімдемелеріне қайшы, келісімге қол жеткізуге мүдделі екенін растады. Президент Адамс кейіннен Таллеранның Джерриге жасаған мойындауының бейбітшілікті сақтау жөніндегі күш-жігерін жалғастыру шешіміне ықпал еткенін жазды. Джерри 1799 жылы Адамсқа жолдаған жеке баяндамасында бейбітшілікті сақтаудағы және француз саясатындағы жаушылықты азайтып, нәтижесінде бейбітшілік шартына қол жеткізудегі үлкен өзгерістерге ықпал еткені үшін өзінің еңбегін мойындады. Америка Құрама Штаттарының соғысқа дайындығы және Квази соғыстың басталуы (екі ел арасындағы, негізінен Кариб бассейнінде болған теңіз соғысы) Таллеранды комиссарлармен келіссөздерде қателік жасағанына көндірді. Гаагада Уильям Ванс Мюррейге жолдаған дипломатиялық ұсыныстарына жауап ретінде президент Адамс 1799 жылы Францияға келіссөзшілерді жіберді, олар 1800 жылғы Конвенциямен (келіссөздерді Маршалл, содан кейін Мемлекеттік хатшы, ішінара басқарды) жаушылықты тоқтату туралы келісімге келді. Бұл келісім 1799 жылғы қарашада 18 Брумер төңкерісінде Директорияны құлатып жіберген Бірінші консул Наполеон Бонапартпен жасалды және 1801 жылғы желтоқсанда АҚШ Сенаты ратификациялады.